Fury Road: Çölü Çiçeklendiren Yağmur

Bölüm metni

Bir film düşünün: senaryosu yok, sadece üç binden fazla çizim var. Yıllarca beklediği çöle sonunda gidildiğinde, tam o yıl oraya yağmur yağıyor ve kıyamet manzarası çiçek tarlasına dönüyor. Ekip bütün dünyayı dolaşıp başka bir çöl arıyor — ve bulduğu yerde sinemanın son büyük gerçek kovalamacası çekiliyor.

Bir filmin tam olarak ne zaman doğduğunu söylemek çoğu zaman mümkün değildir, ama bu filmin doğum anı neredeyse tek bir adıma indirgenebilir. 1998'de Los Angeles'ta bir caddeden karşıya geçerken George Miller'ın aklına tuhaf bir fikir düştü: baştan sona tek bir kovalamacadan ibaret bir film. Alışıldık anlamda bir açılışı, bir düğümü, bir yavaşlama anı olmayacaktı. Kamera hareket etmeye başlayacak ve iki saat boyunca durmayacaktı. Miller bu fikri yıllar önce, ilk Mad Max üçlemesini çektiği dönemde de kurcalamıştı; ama o caddede beliren şey artık bir tema değil, bir yapı önerisiydi.

Miller'ın böyle düşünmesinin bir nedeni vardı. O, sinemaya doktorluktan gelmişti. Acil servislerde nöbet tutarak biriktirdiği parayla 1979'da ilk Mad Max filmini çekmiş, Avustralya'nın ıssız yollarında, neredeyse hiç parası olmadan, kurgunun hızının bir filmi nasıl ayakta tuttuğunu öğrenmişti. Onun için sinema, diyaloğun değil, hareketin dilidir. Bu yüzden yeni filmin senaryosunu yazmaya oturmadı. Bunun yerine hikâyenin diyalogsuz, birkaç sayfalık kaba bir özetini çıkardı ve bir grup çizerle birlikte odaya kapandı.

Bu ekipte İngiliz çizgi roman sanatçısı Brendan McCarthy, Mark Sexton ve Peter Pound gibi isimler vardı. Yaklaşık iki yıl boyunca yaptıkları şey senaryo yazmak değil, filmi kare kare çizmekti. Ortaya 3 bin 500 civarında panel çıktı. Bu paneller bir dosyaya konulup rafa kaldırılmadı; duvarlara, odanın dört bir yanına asıldı. Miller ve ekibi o odanın içinde yürüyerek filmi izliyordu. Bir sahne işlemiyorsa panel duvardan sökülüyor, yerine yenisi çiziliyordu. Miller yıllar sonra, bitmiş filme bakıp o panellerin yüzde 80'inin perdedeki görüntülerde karşılığını bulduğunu söyleyecekti.

Buradaki tersine çevirme, filmin bütün kaderini belirledi. Sinemada olağan sıra şudur: önce senaryo yazılır, sonra o senaryo görüntüye çevrilir. Burada görüntü önce geldi. Filmin ritmi, hangi çekimin ne kadar süreceği, kameranın hangi anda hangi aracın üstünde olacağı, henüz tek bir replik yazılmamışken belliydi. Diyaloglar en sona kaldı; Miller senaryo metnini McCarthy ve Nico Lathouris ile birlikte, çizimler tamamlandıktan çok sonra oturup yazdı. Yani konuşmalar hikâyeyi taşımıyordu, sadece çizimlerin arasındaki boşluklara yerleşiyordu.

Miller'ın kendine koyduğu bir sınav da vardı. Filmin, altyazısız izleyen bir seyirci tarafından bile baştan sona anlaşılabilmesini istiyordu. Kim kimi neden kovalıyor, kim kimin yanında, o kamyonun kasasında ne var, hepsi sadece bakılarak çözülebilmeliydi. Bu, sessiz sinemanın mantığıydı ve bir aksiyon filmi için son derece iddialı bir hedefti. Sonradan filmin baş karakterine sayılı replik düşmesi bir eksiklik değil, bu tasarımın doğrudan sonucuydu.

Ne var ki elde bir film değil, bir duvar dolusu çizim vardı ve o çizimleri çekmek için para lazımdı. 2000'lerin başında proje 20th Century Fox, yani Fox stüdyosu bünyesinde hazırlığa girdi. Başrolde Mel Gibson vardı; üç filmin ardından Max rolü hâlâ onundu. Çekim için Afrika'nın güneybatısı, Namibya düşünülüyordu. Sonra 11 Eylül saldırıları oldu. Güvenlik kaygıları, dev bir araç filosunu ve ekipmanı kıtalar arası taşımayı ciddi bir sorun haline getirdi; aynı dönemde Amerikan dolarının Avustralya doları karşısında değer kaybetmesi bütçe hesaplarını altüst etti. Proje durduruldu.

Sonraki yıllarda Miller'ın yaşı ilerledi, Gibson rolden uzaklaştı ve çizimler rafta bekledi. Bu arada Miller boş durmadı; dans eden penguenlerin anlatıldığı Happy Feet, Türkçe adıyla Neşeli Ayaklar filmini yaptı ve 2007'de en iyi animasyon filmi Oscar'ını aldı. Hollywood'un gözünde artık çöl kovalamacasının değil, çocuk filmlerinin adamıydı. Öfkeli Yol'un finansmanını isterken karşısına çıkan şüphenin bir kısmı da buradan geliyordu.

Proje 2009'da yeniden canlandı, bu kez Warner Bros., yani Warner stüdyosu çatısı altında. 2010'un haziran ayında Max rolü için Tom Hardy anlaşma imzaladı; ekimde Charlize Theron'ın kadroya katıldığı açıklandı. Theron'ın canlandıracağı karakter, Miller'ın çizimlerinde yıllardır duran ama seyircinin adını hiç duymadığı biriydi: tek kolu protez, kafası traşlı, kaçış planını kendisi kuran bir sürücü. Filmin adı Max'i taşıyordu, ama hikâyenin direksiyonunda o vardı.

On yılı aşkın beklemenin ardından her şey nihayet yerine oturmuştu. Çekim, Avustralya'nın Yeni Güney Galler eyaletindeki madenci kasabası Broken Hill'in çevresinde yapılacaktı. Miller ilk Mad Max sonrası filmlerini de oradaki kızıl, çatlamış, ölü toprakta çekmişti. Ekip taşındı, araçlar inşa edilmeye başlandı, tarih belirlendi. Ve tam o sırada, o çölde on yıllardır olmayan bir şey oldu.

Yağmur yağdı.

Sadece yağmadı; Avustralya'nın iç bölgelerini yıllardır görülmemiş bir bollukta suya boğdu. 2010 ve 2011 boyunca süren bu olağandışı yağışlar, Broken Hill çevresindeki toprağı uyandırdı. Onlarca yıldır bekleyen tohumlar çimlendi. Kurumuş göl yatakları doldu, kurbağa sesleri yükseldi ve kızıl çöl, birkaç ay içinde uçsuz bucaksız bir kır çiçeği tarlasına dönüştü. Dünyanın sonunu anlatacak filmin ekibi, sarı ve mor çiçeklerle kaplı, yemyeşil bir manzaraya bakıyordu.

Bu, çekimi geciktiren bir aksilik değildi; çekimi imkânsız kılan bir şeydi. Bir kıyamet sonrası filminin en temel vaadi, kameranın döndüğü her yönde yaşamın çekilmiş olmasıdır. Miller'ın ihtiyacı olan boşluktu ve Avustralya ona boşluk vermiyordu. 2011'in kasım ayında karar verildi: yapım kıta değiştirecekti. Ekip, yıllar önce bir kez düşünülüp vazgeçilen adrese, Namibya'ya gitti.

Namib Çölü, dünyanın en yaşlı çöllerinden biri olarak bilinir; kum tepeleri milyonlarca yıldır oradadır ve Atlantik'ten gelen sis dışında neredeyse hiçbir şey değişmez. Bir felaket sonrası dünya için bundan daha ikna edici bir dekor bulmak zordu. Ama bedeli ağırdı. Yüzlerce kişilik ekip, tonlarca ekipman ve filmin asıl yıldızı olan araç filosu, Avustralya'dan Afrika'nın güneybatısına taşındı.

Çekimler 2012'nin temmuz ayında başladı ve aralık başında bitti; asıl çekim yaklaşık 120 gün sürdü. Bu, standart bir aksiyon filminin iki katından fazlaydı ve sebebi basitti: filmde çekilecek bir "sahne" yoktu, çekilecek bir kovalamaca vardı. Her gün, çölün ortasında, hareket halindeki onlarca aracın arasında, saatte belirli bir hızda ilerleyen bir konvoyun içinde kamera konumlandırmak gerekiyordu.

Yapım tasarımcısı Colin Gibson ve ekibi bu iş için 150 kadar araç inşa etti. Bunlar bilgisayarda modellenmiş değil, gerçekten kaynaklanmış, birbirine kaynaşmış hurdalardı: eski Amerikan sedanlarının üstüne oturtulmuş paletler, ikiye bölünüp birleştirilmiş gövdeler, mızrak takılmış motosikletler. Filmin merkezindeki dev tanker, War Rig, yani Savaş Tırı, birkaç farklı aracın parçalarından kurulmuştu. Çekimler bittiğinde bu filonun ancak 88 aracı ayaktaydı; geri kalanı gerçekten parçalanmıştı.

Konvoyun önünde giden, üzerinde devasa hoparlör duvarı ve alev püskürten bir gitar taşıyan araç ise filmin en çok konuşulan buluşlarından biri oldu. Gitarı çalan figüre hayranlar Doof Warrior, yani kabaca Gümbürtü Savaşçısı adını taktı. Bu, filmin anlatı mantığının en saf örneğidir: ordunun neden bir müzisyen taşıdığını kimse açıklamaz, çünkü görüntü zaten açıklar.

Dublör koordinatörü Guy Norris'in ekibinde yüzü aşkın performansçı vardı ve bunların bir kısmı Cirque du Soleil'den gelen sirk sanatçılarıydı. Hareket halindeki araçların üstüne monte edilen uzun direklerin ucunda sarkaç gibi sallanarak bir araçtan diğerine geçen o figürler, dijital efekt değildi. Görüntü yönetmeni John Seale bu film için emekliliğinden döndü ve kariyerinde ilk kez bütünüyle dijital kameralarla çalıştı. Kimi zaman aynı anda çok sayıda kamera dönüyordu; Miller çekim sırasında sık sık aracın üstündeki uzun mekanik kolun ucundaki kamerayı kullandı, böylece lens konvoyun içinde tehlikeli biçimde dolaşabildi.

Çölde dört ayı aşan bu süreç ekip için kolay geçmedi. İki başrol oyuncusu arasındaki gerginlik yıllar sonra her ikisi tarafından da açıkça konuşuldu; Theron sette kendini güvende hissetmediği anlar olduğunu anlattı, Hardy ise o dönemki tutumu için kamuoyu önünde özür diledi. Stüdyo, uzayan takvim ve büyüyen bütçe karşısında sete kendi temsilcisini gönderdi. Bütçenin sonunda 150 milyon doların üzerine çıktığı bildirildi.

Miller bu arada, filmin hikâyesinin merkezindeki meseleyi ciddiye almak için alışılmadık bir şey yaptı. Vajina Monologları oyununun yazarı ve kadına yönelik şiddet üzerine uzun yıllar çalışmış Eve Ensler'i sete davet etti. Ensler, kaçırılan kadınları canlandıran genç oyuncularla günlerce çalıştı; Kongo'da savaş bölgelerinde tanıştığı kadınların anlattıklarını aktardı. Amaç, bu karakterlerin perdede birer süs ya da bir ödül nesnesi olarak değil, kendi kaçışını isteyen insanlar olarak durmasıydı.

Çekimin çevresel bir tartışması da oldu. Namibya Kıyı Koruma ve Yönetim Projesi bünyesinde hazırlanan bir taslak rapor, yapımın Namib Çölü'nün hassas bölümlerine zarar verdiğini öne sürdü. Namibya Film Komisyonu ise sete yaptığı incelemenin ardından bu iddiaları paylaşmadığını açıkladı.

Kamera 2012'nin aralık ayında son kez durduğunda film bitmiş değildi. Bir yıl sonra, 2013'ün kasım ayında ekip Sidney'de yeniden toplandı ve eksik kalan bölümler orada çekildi. Ama asıl iş çoktan başka bir odaya taşınmıştı.

O odada 480 saat görüntü vardı.

Bu rakamın ne anlama geldiğini kavramak için şunu düşünmek yeterli: 480 saatlik malzemeyi yalnızca baştan sona bir kez izlemek üç ay sürdü. Ve bu yığından çıkacak film 120 dakika olacaktı. Yani çekilen her 240 dakikanın ancak bir dakikası perdeye ulaşacaktı.

Masanın başındaki kişi Margaret Sixel'di. Miller'ın eşiydi ve o güne dek hiç aksiyon filmi kurgulamamıştı; belgeseller ve dramalar üzerinde çalışmıştı. Miller'ın bu tercihi için verdiği gerekçe sonradan çok alıntılandı: işi bir erkeğe verirse filmin diğer bütün aksiyon filmleri gibi görüneceğini düşünüyordu. Sixel'in aksiyon dilini bilmemesi, onun için bir eksik değil, bir imkândı.

Sixel'in ortaya çıkardığı kurgu, filmin bugün hâlâ ders olarak gösterilmesinin asıl sebebidir. 120 dakikalık filmde yaklaşık 2 bin 700 kesme vardır; dakikada ortalama 22 kesme. Bu, aynı ekibin 1981 tarihli Mad Max 2'sinin neredeyse iki katıdır. Normalde bu yoğunlukta bir kesme temposu seyirciyi yorar, mekân duygusunu dağıtır, kimin nerede olduğunu bulanıklaştırır. Öfkeli Yol'da tam tersi olur; izleyici her an konvoyun neresinde olduğunu bilir.

Bunun arkasında Miller'ın çekim aşamasından beri uyguladığı basit ama katı bir kural vardır. Seyircinin gözü karanlık salonda perdenin ortasına kilitlidir. Eğer ilgi merkezi her çekimde kadrajın farklı bir köşesindeyse, göz her kesmede o merkezi yeniden aramak zorunda kalır ve bu arayış saniyenin küçük bir kesrini yer. Yüzlerce kesme üst üste geldiğinde bu kayıp birikir ve seyirci ne izlediğini kaybeder. Miller bu yüzden bakılması gereken şeyi neredeyse her planda kadrajın tam ortasına yerleştirdi. Böylece göz hiç gezinmedi, kesme hızı arttıkça anlaşılırlık azalmadı.

İkinci teknik seçim hızla ilgiliydi. Filmin önemli bir bölümü saniyede 24 karenin altında çekildi ve sonradan normal hıza getirildi. Bu eski numara, hareketi doğalın ötesinde sert ve kesik gösterir. Öte yandan bazı anlar tersine, olması gerekenden yavaş akar; kalabalık bir kavganın ortasında bir yüz bir anlığına durur. Sixel'in kurgusu bu iki hızı sürekli birbirine yediren bir nabız yarattı. Tom Holkenborg'un davul ve elektro gitar üzerine kurulu müziği, hemen hiç susmayarak bu nabzı taşıdı.

Film mayıs 2015'te vizyona girdi ve aynı ay Fransa'da Cannes Film Festivali'nde yarışma dışı gösterildi; bir aksiyon filmi için alışılmış bir adres değildi. Dünya genelinde yaklaşık 380 milyon dolar hasılat yaptı. Ama asıl sonuç ertesi yıl geldi. Öfkeli Yol 10 dalda Oscar adayı gösterildi ve 6 ödül kazandı: kurgu, yapım tasarımı, kostüm, makyaj ve saç tasarımı, ses kurgusu, ses miksajı. En iyi film ve en iyi yönetmen dallarında kazanamadı. Sahneye çıkıp kurgu ödülünü alan Margaret Sixel, bu kategoride ödül kazanan on ikinci kadın oldu. Kostüm ödülünü alan Jenny Beavan ise kariyerinin büyük bölümünü zarif dönem filmlerinde geçirmişti; çöl ordusunun paslı deri kıyafetlerini tasarlayan kişi, o akşam deri ceketle sahneye çıktı.

Filmin kültürel etkisi bu ödüllerden daha uzun ömürlü oldu. Vizyona girmeden önce bazı internet çevrelerinde, filmin bir aksiyon serisini kadın karakterlerin hikâyesine çevirdiği gerekçesiyle boykot çağrıları yapıldı. Bu çağrılar filmin izlenmesini engellemediği gibi, tartışmayı büyüttü ve Öfkeli Yol yıllarca kadın karakterin aksiyon sinemasındaki yeri üzerine yapılan her konuşmanın merkezinde kaldı. Aynı dönemde başka bir tartışma daha sürdü: dijital efektin her şeyi yapabildiği bir çağda, gerçekten devrilen araçların ve gerçekten sallanan insanların görüntüsünün neden bu kadar farklı hissettirdiği. Filmde 2 bine yakın efekt planı vardır, ama bunların büyük kısmı güvenlik halatlarını silmek, gökyüzünü değiştirmek ve Furiosa'nın protez kolunu oluşturmak gibi görünmez işlerdir. Seyircinin gördüğü çarpışmalar gerçekten olmuştur.

Miller bu dünyaya 2024'te Furiosa: Bir Mad Max Destanı ile geri döndü; bu kez tek bir kovalamaca değil, bir karakterin yıllara yayılan hikâyesi anlatıldı. Öfkeli Yol'un kendi geçmişiyle bağı ise daha sessiz bir yerde durur. Filmde maskeli ve zırhlı hükümdarı canlandıran Hugh Keays-Byrne, 1979'daki ilk Mad Max filminin de kötü adamıydı. Aynı oyuncu, 36 yıl arayla aynı çölün iki ucunda durdu ve 2020'de hayatını kaybetti.

Geriye kalan şey, sinema tarihinin en tuhaf tesadüflerinden birinin ürünüdür. Bir filmi yıllarca erteleyen şey yağmurdu; çölü çiçeklendiren, Broken Hill'i yeşerten ve kıyamet manzarasını elinden alan yağmur. O yağmur olmasaydı Öfkeli Yol Avustralya'da çekilecek, Namib Çölü'nün milyonlarca yıllık kum duvarlarını hiç görmeyecekti. Bir yapımı öldürmesine ramak kalan aksilik, sonunda ona yüzünü verdi.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.