Alien: Ressamın Kâbusu, Oyunculara Söylenmeyen Kan

Bölüm metni

Oyuncular masaya oturduğunda bir şeyin göğüsten çıkacağını biliyorlardı; kimse onlara sahnenin arkasına kurulan kan pompalarından söz etmemişti. Ekranda gördüğünüz o yüzler, oyunculuk değil. Ve o yaratığı hayal eden adam, Hollywood'da değil, İsviçre'de karabasanlarını resmeden bir ressamdı.

1975'in Paris'inde, bir film hiç çekilmeden çöktü. Şilili yönetmen Alejandro Jodorowsky, Frank Herbert'in romanı Dune'u, yani Türkçedeki adıyla Çöl Gezegeni'ni sinemaya taşımak için dünyanın dört bir yanından tuhaf bir ekip toplamıştı. İmparator rolü için Salvador Dalí ile pazarlık ediliyordu, müzik için Pink Floyd konuşuluyordu, Fransız çizgi roman ustası Moebius storyboardları çiziyordu, İngiliz illüstratör Chris Foss uzay gemilerini tasarlıyordu. Bütçe şişti, şişti ve stüdyolar elini çekti. Geriye devasa bir tasarım cildi ve dağılmış bir ekip kaldı.

O ekibin içinde 29 yaşında bir Amerikalı vardı: Dan O'Bannon. Jodorowsky onu, John Carpenter'la birlikte yazıp özel efektlerini yaptığı düşük bütçeli üniversite filmi Dark Star, yani Kara Yıldız sayesinde bulmuştu. O'Bannon Los Angeles'taki her şeyini satıp Paris'e taşınmıştı. Proje çöktüğünde elinde hiçbir şey yoktu. Geri döndü ve arkadaşı, yapımcı adayı Ronald Shusett'in evindeki kanepede yatmaya başladı.

Ama Paris'ten boş dönmemişti. Orada, ekibe sonradan katılan İsviçreli bir ressamın çalışmalarını görmüştü: H.R. Giger. Giger'in resimleri siyah beyazdı, airbrush'la yapılmıştı ve insanı rahatsız eden bir şey yapıyorlardı; eti makineyle, kemiği boruyla, iskeleti kabloyla birleştiriyorlardı. O'Bannon o resimleri gördüğünde midesine bir şey oturduğunu söyleyecekti sonradan. Aklında kaldılar.

Kanepede yazdığı şey ilkin 29 sayfalık bir taslaktı; adı Memory, yani Hafıza. Bir yük gemisinin mürettebatı derin uykudan uyanır, bilinmeyen bir kaynaktan gelen bir sinyal onları ıssız bir gezegene indirir, orada terk edilmiş bir şey bulurlar. Sonra metin tıkandı. O'Bannon canavarı gemiye nasıl sokacağını bilmiyordu.

Çözümü Shusett buldu ve bu, filmin bütün kimyasını değiştiren fikir oldu: canavar gemiye bir yolcu olarak değil, bir mürettebat üyesinin içinde girsin. Yaratık bir insanı taşıyıcıya dönüştürsün. O'Bannon bu fikri aldı ve kendi bedeninden bir şey ekledi; yıllardır Crohn hastalığıyla yaşıyordu, kendi bağırsağının ona yaptığı şeyi biliyordu. Senaryodaki en ünlü sahne, bir yazarın kendi karnındaki ağrıyı ekrana taşımasıydı.

Metnin ilk adı Star Beast, yani Yıldız Canavarı'ydı. O'Bannon bu addan nefret etti, sildi ve senaryoda defalarca geçen sıradan bir sözcüğe takıldı: yabancı, öteki, el. Filmin adı Alien oldu; Türkiye'de yıllarca Yaratık adıyla bilinecekti.

Senaryo, Gordon Carroll, David Giler ve Walter Hill'in kurduğu Brandywine Productions'a, kısaca Brandywine'a gitti. Brandywine'ın 20th Century Fox ile, yani kısaca Fox ile anlaşması vardı. Fox önce ilgilenmedi. Sonra 1977'de Star Wars, yani Yıldız Savaşları çıktı ve gişede görülmemiş bir şey yaptı. Aniden her stüdyonun bir uzay filmine ihtiyacı vardı. Fox senaryoyu onayladı.

Giler ve Hill metni baştan aşağı yeniden yazdı. O'Bannon bundan hiç hoşlanmadı, ama onların eklediği bir şey filmin omurgası oldu: mürettebatın içinde, şirketin gizli emirlerini taşıyan ve insan olmayan bir bilim subayı. Ash karakteri, yaratıktan önce gelen ihanetti.

Yönetmen olarak, henüz tek bir uzun metrajı olan bir İngiliz seçildi: Ridley Scott. Reklam filmlerinden gelen, kendi kadrajını kendi çizen bir adamdı. Senaryoyu okuduktan sonra oturup filmin neredeyse tamamını sahne sahne çizdi. Fox'taki yöneticiler o çizimleri gördüklerinde bütçeyi kabaca ikiye katladılar; filmin nasıl görüneceğini artık hayal etmeleri gerekmiyordu, önlerinde duruyordu.

Geriye tek bir soru kalmıştı: canavar neye benzeyecekti. O'Bannon, Paris'ten getirdiği o eski hissi hatırladı ve Scott'a Giger'in resimlerini topladığı kitabı uzattı. Scott kitabı açtı ve 1976 tarihli bir baskıda durdu: Necronom IV, yani Necronom Dört. Uzun, kafatası gibi ama gözsüz bir baş; parlak, kabuklu, aynı anda hem böcek hem makine hem beden olan bir figür. Scott daha sonra bu tasarımın önünde tereddüt etmediğini, on saniye içinde karar verdiğini söyleyecekti. Fox tedirgindi; Giger'in işi rahatsız edici ve fazla cinsel bulunuyordu. Scott diretti. Giger'i işe aldılar ve İsviçreli ressam Londra'ya geldi.

Çekimler 5 Temmuz 1978'de, Londra'nın batısındaki Shepperton Studios'ta, yani Shepperton Stüdyoları'nda başladı ve 21 Ekim'e kadar sürdü. Ortaya çıkan şey, o güne kadar bilimkurguda görülmüş olanın tersiydi.

Ron Cobb'un tasarladığı yük gemisi Nostromo temiz değildi. Konsollarda kahve lekeleri, koridorlarda zincirler, tavanda su sızıntıları vardı. Mürettebat kahraman değildi; prim pazarlığı yapan, şirketten şikâyet eden, yemekhanede birbirine sataşan çalışanlardı. Cobb bunu kısaca özetlemişti: bunlar uzaydaki kamyoncular. Gelecek, parlak değil yıpranmıştı. Paris'te dağılan o ekipten iki isim, Foss ve Moebius, buraya da uğradı; biri gemi siluetlerine, diğeri mürettebatın uzay giysilerine dokundu.

Terk edilmiş geminin içi ise bambaşka bir estetikteydi. Giger, dekorları elleriyle kuruyordu. Kemikler, vücut kalıpları, kauçuk hortumlar, plastik ve macun; ortaya ne organik ne makine olan, ikisinin arasında kalmış bir mimari çıkıyordu. Set o kadar büyüktü ki, terk edilmiş geminin pilot koltuğundaki dev fosilleşmiş figürün ölçeğini abartmak için Scott bir hile buldu: sahneye yaklaşan astronotların içine, küçültülmüş uzay giysileri giydirilmiş çocukları koydu. Kendi oğulları ve set ekibinden birinin çocuğu, o koltuğun önünde yürüdüler. Perdede o figür bir binadan büyük görünür; aslında sadece insanlar küçültülmüştü.

Yaratığın kendisi için Scott aylarca uygun bir beden aradı. Basketbolcularla görüştü, oyuncular denedi. Sonuç, Londra'nın Soho semtindeki bir barda geldi: casting ekibinden biri, 208 santim boyunda, olağanüstü ince bir adam gördü ve yanına gitti. Bolaji Badejo, Nijeryalı bir grafik tasarım öğrencisiydi ve oyunculukla hiçbir ilgisi yoktu. Scott onu görür görmez kararını verdi; mesele sadece boy değil, o boyun üzerindeki dikey duruş ve uzuvların inceliğiydi. Badejo'ya, insan gibi hareket etmemeyi öğrenmesi için tai chi ve mim dersleri aldırıldı. Kostümün baş mekaniğini, hareketli çeneyi ve salyayı İtalyan efekt ustası Carlo Rambaldi kurdu. Yaratık perdede toplam birkaç dakika görünür; Scott onu bilerek karanlıkta, dumanda ve kesme aralarında tuttu. Az göstermek, tasarımın en güçlü kullanımıydı.

Ve sonra yemekhane sahnesi geldi.

Oyuncular o gün ne çekileceğini biliyorlardı; senaryoda yazıyordu, John Hurt'ün canlandırdığı karakterin göğsünden bir şey çıkacaktı. Bilmedikleri şey ölçekti. Masanın altında bir delik açılmış, Hurt başını ve kollarını oradan geçirmiş, göğsünün yerine hayvan sakatatıyla ve basınçlı kanla doldurulmuş sahte bir gövde yerleştirilmişti. Sakatat gerçekti, kasaptan alınmıştı, soğuktu ve kokuyordu. Sahne tek seferde olacaktı, çünkü set bir kez temizlendikten sonra aynı hâle getirmek günler alırdı. Bu yüzden dört kamera aynı anda çalıştırıldı. Teknik ekip naylonlara sarınmıştı; oyunculara böyle bir şey söylenmedi.

Basınç hesaplanandan güçlü çıktı. Kan tavana kadar fırladı ve setin bir bölümünü kapladı. Veronica Cartwright'ın yüzüne doğrudan isabet etti; oyuncu geri sendeleyip düştü. Perdede gördüğünüz o tepki oyunculuk değil, refleks. Tom Skerritt, Yaphet Kotto, Harry Dean Stanton ve Ian Holm'un yüzlerindeki şaşkınlık da büyük ölçüde gerçek. Scott, yaratığın masadan kaçışında Francis Bacon'ın çarmıh temalı üçlemesindeki o ağızlı, biçimsiz figürleri aklında tutmuştu; ama sahneyi sinema tarihine sokan şey referans değil, odadaki hazırlıksızlıktı.

O yemekhanede ayakta kalanlardan biri, filmin en sessiz devrimiydi.

O'Bannon'ın senaryosunun başında, hemen ilk sayfada bir not vardı: mürettebat cinsiyetsizdir, bütün roller kadın ya da erkek tarafından oynanabilir. Bu, 1970'lerin sonunda bir bilimkurgu senaryosu için alışılmadık bir cümleydi ve pratikte bir kapı bırakıyordu. Çünkü Ripley karakteri, taslakların çoğunda erkek olarak düşünülmüştü; adı da, konuşma biçimi de, itaatsizliği de erkek bir subay için yazılmıştı.

Yapım sürecinde o kapıdan geçildi. Rol bir kadına verildi ve bunun için, sinema deneyimi neredeyse sıfır olan 29 yaşında bir tiyatro oyuncusu seçildi: Sigourney Weaver. Londra'daki deneme çekimlerine geldiğinde tanınan biri değildi; o güne dek beyazperdede görüldüğü yer, saniyelerle ölçülen bir figürandı.

Weaver'ın yaptığı şey, rolü "kadınlaştırmak" değil, yazıldığı gibi oynamaktı. Ripley film boyunca kimseden yardım beklemez, kimseyi kurtarmaya çağırmaz, korktuğunu bağırarak ilan etmez. Karantina kuralını uygulamakta ısrar eden ve bu yüzden mürettebatın gözünde huysuz görünen kişidir; filmin sonunda haklı çıkan tek kişi olduğunu anlarsınız. Kahramanlığı kas gücünden değil, prosedürü ciddiye almasından gelir. 1979'a kadar bir bilimkurgu filminde son kalan kişi genellikle erkekti ve genellikle kurtarılırdı. Burada son kalan kişi bir kadındı ve kimse onu kurtarmadı.

Neredeyse öyle olmuyordu. Scott'ın kafasındaki final başkaydı: yaratık, kaçış aracında Ripley'i yakalar, kaskını kırar, başını koparır. Sonra kokpite oturur, kayıt düğmesine basar ve Ripley'in sesiyle konuşur. Uzaya gönderilen son mesaj, kurtarmaya gelecek olanlar için bir tuzaktır. Scott bu fikri Fox'a ilettiğinde, aradan bir günden az zaman geçmeden bir stüdyo yöneticisi sete geldi ve kendisini işten çıkarmakla tehdit etti. Scott geri adım attı. Bugün dönüp bakınca, o baskının filme yaptığı iyilik açık: koparılmış bir baş bir şok olurdu; hayatta kalan Ripley ise bir karakter oldu.

Alien 25 Mayıs 1979'da gösterime girdi. Afişindeki cümle, yumurtanın çatlağından sızan ışığın altında duruyordu: uzayda kimse çığlığını duyamaz. Yaklaşık 11 milyon dolara mal olan film, dünya genelinde 104,9 milyon dolar hasılat yaptı. Ertesi yıl, Akademi Ödülleri'nde en iyi görsel efekt dalında ödül aldı ve Giger, Paris'te çöken bir projeden çıkıp Hollywood'un heykelciğini eline aldı.

Bıraktığı iz, gişe rakamlarından çok daha uzun ömürlü oldu. Giger'in biyomekanik dili, sonraki kırk yılın canavar tasarımına sinen bir gramere dönüştü; yarı et yarı boru olan her yaratıkta onun izi var. Nostromo'nun yıpranmış, kirli, kullanılmış geleceği, bilimkurgunun standart görüntüsü hâline geldi; parlak beyaz koridorlar o gün eskidi. Ve Ripley, sinemadaki kadın kahraman fikrini yeniden tanımladı; kendi filmini kendi çözen bir karakter olarak.

Filmin en kalıcı hamlesi ise anlatmadığı şeydi. Yaratığın nereden geldiği söylenmez. Terk edilmiş gemideki o dev figürün kim olduğu, neden orada öldüğü, yumurtaları oraya kimin koyduğu hiç açıklanmaz. Scott yıllar sonra, o tek bir çekimde geçen açıklanmamış figürün peşine düşüp yeni filmler çekecekti. Ama 1979'daki gücü tam olarak oradaydı: kamera cevabın üzerinden geçip gitti ve seyirciyi, karanlıkta kendi açıklamasını kurmak zorunda bıraktı. Bir kanepede yazılmış 29 sayfa, çöken bir projeden artakalan bir ressam ve kimseye söylenmemiş bir kova kan; korku sinemasının en dayanıklı yapılarından biri bu üç parçadan kuruldu.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.