Mutluluk Makinesine Girer miydin?

Bölüm metni

Bir makine var: içine girdiğin anda hayatının en mutlu hâlini yaşamaya başlıyorsun. Çocuklarını büyütüyorsun, hayalindeki işi yapıyorsun, seviliyorsun — hiçbiri gerçek değil, ama sen bunu asla bilmeyeceksin. Fişi takacak mısın, ve takmayacaksan, mutluluktan başka ne istiyorsun?

Elinizin altında bir düğme var. Üstünde tek bir kelime yazıyor: "Bağlan."

Düğmeye bastığınız anda nörobilimciler sizi bir tanka yerleştirecek, kafanıza elektrotlar bağlayacak ve beyninize tam olarak sipariş ettiğiniz hayatı yazacaklar. İstediğiniz işi kurmuş olacaksınız. İstediğiniz insan sizi seviyor olacak. Çocuğunuz ilk adımını atacak, siz de o anda orada olacaksınız. Yıllar süren bir romanı bitirip son noktayı koymanın o tuhaf, sıcak boşluğunu yaşayacaksınız. Hepsi ayrıntısına kadar gerçek gibi hissedilecek. Tankta olduğunuzu hatırlamayacaksınız; böyle bir seçim yaptığınızı bile bilmeyeceksiniz. Hiçbir an sahte gibi gelmeyecek, çünkü sahte olduğunu fark edecek hiçbir yeriniz kalmayacak.

Teknik arıza yok. Yan etki yok. Masrafı yok. Bedeniniz besleniyor, kasların erimiyor, ömrün kısalmıyor.

Girer miydiniz?

Bu soruyu bu kadar net biçimde ilk soran kişi, 1974'te Harvard'da ders veren genç bir siyaset felsefecisiydi: Robert Nozick. O yıl yayımladığı Anarchy, State, and Utopia, yani Anarşi, Devlet ve Ütopya adlı kitabın devlet, mülkiyet ve adalet üzerine yüzlerce sayfalık tartışmasının ortasında, birkaç sayfalık küçük bir ara var. Nozick orada "deneyim makinesi" dediği bu aleti tarif eder ve okuyucuya tek bir şey sorar: bağlanır mıydın?

Soruyu boşuna sormuyor. Bir şeyi test ediyor. Yüzyıllardır dolaşan çok güçlü bir fikri, tek hamlede kırılma noktasına getiriyor.

O fikir şu: insan için nihai olarak iyi olan şey haz, kötü olan şey ise acıdır. Geri kalan her şey — para, dostluk, sağlık, başarı, bilgi — ancak bize haz verdiği ya da acıyı azalttığı ölçüde değerlidir. Bunlar amaç değil, araçtır. Mantık kusursuz görünür. Niye arkadaşlarınızı seviyorsunuz? Çünkü onlarla olmak iyi geliyor. Niye başarı istiyorsunuz? Çünkü başarmak iyi bir duygu. Öyleyse sizin asıl peşinde olduğunuz şey, arkadaş ya da başarı değil; o duygu. İçerideki hissin kendisi.

Deneyim makinesi tam burada devreye giriyor. Çünkü makine, o duyguyu aradaki bütün zahmeti atlayarak doğrudan veriyor. Arkadaşa ihtiyaç yok, arkadaşlığın hissi var. Başarmaya gerek yok, başarmanın hissi var. Eğer gerçekten peşinde olduğumuz şey hissetmekse, makineye bağlanmak yalnızca akıllıca değil, zorunlu bir tercih olur. Teklifi reddetmek, kendi iyiliğini bilerek elinin tersiyle itmek demek olur.

Ama Nozick'in oyunu kurarken bildiği bir şey vardı: insanların ezici çoğunluğu bağlanmak istemiyor. Bu soruyu sorduğunuz odada, konuyla hiç ilgisi olmayan insanlar bile, hiç düşünmeden "hayır" diyor. Üstelik gerekçelerini sıralamaları istendiğinde tutuk kalıyorlar. Reddediş gerekçeden hızlı geliyor. Nozick'in dikkat çektiği nokta da bu: eğer teori bize "bas o düğmeye" diyorsa ve neredeyse hiç kimse basmak istemiyorsa, hatalı olan bizim sezgimiz değil, muhtemelen teori.

Nozick o birkaç sayfada, niye basmadığımıza dair üç cevap önerdi.

Birincisi: biz sadece bir şeyler yaşamak değil, bir şeyler yapmak istiyoruz. Dağa tırmanmanın hissini istemiyoruz; tırmanmak istiyoruz. Bir çocuğu büyütmüş olmanın duygusunu değil, o çocuğu büyütmeyi. Makinede yaşayan bir insan hiçbir şey yapmaz. Yalnızca olup biten şeylerin alıcısıdır. Nozick'in deyişiyle, tankta yüzen bir sünger gibidir.

İkincisi: biz belirli bir insan olmak istiyoruz. Cesur, dürüst, sabırlı, becerikli biri olmak istiyoruz. Oysa tankta yüzen bir bedenin karakteri yoktur. Cesur değildir, korkak da değildir; hiçbir şey değildir, çünkü hiçbir şeyle karşılaşmaz. Makine size kahraman olmanın hissini verebilir ama kahraman yapamaz. Zaten o hissi, hiçbir şey yapmadığınız için veriyor.

Üçüncüsü ise en incesi: makine bizi insan yapımı bir gerçeklikle sınırlar. Tanktaki hayat, birinin önceden yazdığı hayattır. Oradaki hiçbir şey sizi şaşırtamaz, çünkü senaryoya girmemiş hiçbir şey yoktur. Dünyanın bizden bağımsız var olması, bizim onayımızı beklememesi, zaman zaman planımızı bozması — Nozick bunun bir kusur değil, hayatın değerinin parçası olduğunu söylüyor. Gerçeklikle temas etmek istiyoruz. Yalnızca gerçeklik gibi hissettirmesi yetmiyor.

Kısacası düğmeye basmayı reddederken, aslında şunu söylüyoruz: bir hayatın iyi olması, o hayatın içinden nasıl göründüğünden fazla bir şey.

Bu tartışmanın Nozick'ten çok daha eski olduğunu söylemek lazım. Makine yeni; soru değil.

Antik Yunan'da Epikuros'un adı yüzyıllar boyunca haz düşkünlüğüyle anıldı, çoğu zaman haksız biçimde. Epikuros gerçekten de hazzı iyinin ölçüsü sayıyordu, ama kastettiği şey ziyafet ve sefahat değildi. Onun peşinde olduğu haz, acının ve kaygının yokluğuydu: bedende ağrının olmaması, zihinde huzursuzluğun dinmesi. Bu yüzden yemek olarak ekmek ve suyu yeterli görüyor, lüksün insanı daha çok şeye muhtaç ettiğini söylüyordu. Bir bahçeye çekilmiş, dostlarıyla konuşan, sade yiyen ve ölümden korkmamayı öğretmeye çalışan bir adamdı. Yani hazzı savunurken bile, hazzın bir yönetilme biçimi olduğunu, her gelen hazza atlamanın insanı mutlu etmediğini düşünüyordu.

Asıl büyük hesaplaşma çok daha sonra, 19. yüzyıl İngiltere'sinde yaşandı. Jeremy Bentham, ahlakı bir aritmetiğe çevirmek istedi: doğru eylem, en çok sayıda insan için en çok hazzı üreten eylemdir. Bentham bu konuda son derece tutarlıydı ve tutarlılığı rahatsız ediciydi. Ona göre hazzın kaynağı önemli değildi, yalnızca miktarı önemliydi. Ödül üzerine yazdığı metinde, önyargıları bir kenara bırakırsak, basit bir toplu iğne oyununun müzikle ve şiirle aynı değerde olduğunu söyleyecek kadar ileri gitti. Oyun size şiir kadar keyif veriyorsa, şiirin üstünlüğü nerede?

Bu soruyu asıl ciddiye alan kişi, Bentham'ın en yakın takipçilerinin çocuğuydu. John Stuart Mill, babası tarafından faydacılığın canlı bir deneyi gibi yetiştirildi, yirmili yaşlarının başında derin bir çöküntüye girdi ve o çöküntüden çıkarken kendisine öğretilen hesabın bir yerinin eksik olduğunu düşünmeye başladı. 1863'te yayımladığı Utilitarianism, yani Faydacılık adlı metninde o eksiği kapatmaya çalıştı.

Mill, hazların yalnızca niceliğinin değil, niteliğinin de farklı olduğunu savundu. Bazı hazlar, ne kadar uzun sürerlerse sürsünler, bazılarının yerini tutmaz. Bir insanın düşünerek, seçerek, zorlanarak ulaştığı doyum ile, hiç zahmet çekmeden aldığı keyif aynı terazide tartılamaz. Ve bu ayrımı kim yapacak sorusuna şöyle cevap verdi: iki hazzı da tanımış olanlar. Her ikisini de bilen insanlara sorun, hangisini seçtiklerine bakın.

Sonra o çok bilinen cümleyi yazdı: memnun bir domuz olmaktansa, memnun olmayan bir insan olmak yeğdir; ahmak ve halinden memnun biri olmaktansa, halinden memnun olmayan Sokrates olmak yeğdir. Mill'in gözlemi şuydu: yetilerini kullanmayı bilen hiç kimse, karnı doyurulmuş bir hayvana dönüşme teklifini kabul etmez. Daha fazla keyif garanti edilse bile etmez. Çünkü insan bir tür onur duygusuna sahiptir ve bu duygu, kendisinin aşağı bir biçimde var olmasına razı gelmez.

Dikkat ederseniz Mill, Nozick'in makinesine 111 yıl önce yarım bir cevap vermiş durumda. Yarım, çünkü Mill hâlâ ölçüyü hazda arıyor; sadece hazların bir hiyerarşisi olduğunu söylüyor. Nozick'in makinesinin zekâsı ise şurada: makine size yüksek hazları da verebilir. Bir senfoniyi anlamanın derin hazzını, matematiksel bir ispatı kavrama anındaki o berraklığı, sevdiğiniz birini gerçekten tanımanın yavaş sevincini. Hepsini sipariş edebilirsiniz. Mill'in hiyerarşisi bile makineyi durdurmuyor, çünkü makine hiyerarşinin her katından mal satıyor.

Modern psikoloji buraya ilginç bir ayrıntı ekledi. 1970'lerde araştırmacılar, insanın yaşadığı iyi ve kötü olaylara şaşırtıcı bir hızla uyum sağladığını fark ettiler. 1978'de yayımlanan bir çalışma, büyük bir piyango ikramiyesi kazananların mutluluk düzeyini, felç geçirip bedeninin bir kısmını kullanamaz hale gelmiş insanlarla ve sıradan bir kontrol grubuyla karşılaştırdı. Sonuç şuydu: aradan belirli bir süre geçtikten sonra farklar beklendiğinden çok daha azdı. İkramiye kazananlar kalıcı bir cennete yerleşmemişti; üstelik gündelik küçük zevklerden aldıkları tat, kıyas yükseldiği için azalmış görünüyordu. Buna sonradan "haz koşu bandı" dendi: ne verirseniz verin, insan oraya alışıyor ve yeniden yürümeye başlıyor.

Bu bulgunun felsefi sonucu sert. Eğer mutluluk büyük ölçüde bir uyum mekanizmasıysa, hayatınızı sırf iyi hissetmek için düzenlemek, bir kovayı dibi delik olduğunu bile bile doldurmaya benziyor. Mill'in sezgisi burada güçleniyor: iyi bir hayat, tartıda biriken bir hissin toplamı değil, belki de bambaşka bir cinsten bir şey.

Peki bu soru yalnızca Batı'nın mı sorusu? Hiç değil. İslam felsefesinde "saâdet" kelimesi etrafında kurulan koca bir gelenek var ve o gelenek, deneyim makinesi teklifini duysa muhtemelen hiç şaşırmazdı. Çünkü cevabını çok önceden vermişti.

9. yüzyılda Bağdat'ta yaşayan Kindî, İslam dünyasının ilk büyük filozofu kabul edilir. Ardında bıraktığı metinlerden biri, felsefe tarihinin en dokunaklı küçük kitaplarından: Risâle fî'l-hîle li-def'i'l-ahzân, yani Üzüntüyü Gidermenin Yolları. Kindî bu risâlede soyut bir ahlak kuramı kurmaya çalışmıyor. Yakınını kaybetmiş, elindekini yitirmiş, umduğunu bulamamış bir insana ne söyleneceğini arıyor.

Üzüntüyü tanımlarken çok sade bir yerden başlıyor: üzüntü, sevdiğimiz şeyleri kaybetmekten ya da istediğimiz şeyleri elde edememekten doğan bir ruh acısıdır. Sonra asıl teşhisi koyuyor. Bizi yıkan şey kaybın kendisi değil, kaybedilen şeyin bize ait olduğu inancı. Elimizde tuttuğumuz hiçbir şey bize mülk olarak verilmedi; emanet olarak verildi. Emanetin geri alınması bir haksızlık değil, emanet olmanın tanımı. Bu yüzden Kindî, insanın acısını azaltmanın yolunun dünyayı değiştirmek değil, dünyaya yanlış yapıştırdığı sahiplik duygusunu çözmek olduğunu söylüyor.

Aynı risâlede anlattığı bir benzetme var, yüzyıllar boyunca tekrar tekrar aktarıldı. Hepimiz bir gemideyiz, diyor Kindî, ve bu gemi bizi asıl yurdumuza götürüyor. Gemi yolda bir adada mola veriyor. Yolcular iniyor. Bir kısmı işini görüp hemen dönüyor, gemide rahat yerini buluyor. Bir kısmı adanın çiçeklerine, taşlarına, güzel manzarasına dalıyor; eli kolu dolu olarak son anda yetişiyor, gemide ancak dar bir köşe bulabiliyor, topladığı şeyler yolculuk boyunca başına yük oluyor. Bir kısmı ise adanın güzelliğine öyle kapılıyor ki kaptanın çağrısını duymuyor. Gemi kalkıyor. Onlar adada kalıyor, yabani hayvanlar arasında, topladıkları çiçeklerle.

Buradaki uyarı dikkatle okunmaya değer. Kindî, adanın çiçeklerinin güzel olmadığını söylemiyor. Çiçeklerin güzelliğinin, yolculuğun kendisini unutturacak kadar emici olabildiğini söylüyor. Yani tehlike çirkinlikte değil, güzellikte.

Fârâbî, Kindî'den bir asır sonra aynı meseleye başka bir yerden girdi. Ona göre saâdet, insanın kendi en yüksek yetisini, yani aklını gerçekleştirmesiyle ulaşılan bir durumdur; ve bu tek başına olacak bir iş değildir. İnsan ancak düzgün kurulmuş bir şehirde, iyi yönetilen bir toplulukta mutlu olabilir, çünkü mutluluk için gereken bilgi, terbiye ve güven tek kişinin üretebileceği şeyler değildir. Fârâbî'nin ölçüsünde bir insanın tek başına bir tankta mutlu olması, tanımı gereği imkânsızdır: saâdet başka insanlarla birlikte kurulan bir şeydir.

Ama bu geleneğin içinde makineye en keskin cevabı veren kişi, büyük ihtimalle Gazzâlî'dir. Ve bunu bir kuram olarak değil, yaşadığı bir çöküşün ardından söylemiştir.

Gazzâlî, 1058'de Tûs'ta doğdu. Daha otuzlu yaşlarının başında Bağdat'taki Nizâmiye Medresesi'nin başına geçti; döneminin en parlak, en çok dinlenen, en çok imrenilen hocasıydı. Sonra 1095'te hayatı çöktü. Kendi anlatımıyla, ders vermek üzere ağzını açtığında sesi çıkmadı; aylarca yiyemedi, uyuyamadı. Sonunda her şeyi bıraktı. Makamını, öğrencilerini, ününü bırakıp yıllar süren bir yolculuğa çıktı. Yaşadıklarını sonradan el-Münkız mine'd-dalâl, yani Dalâletten Kurtuluş adlı kitapta anlattı.

Teşhisi şuydu: öğrettiği her şeye inanıyordu, ama onu öğretme sebebi inandığı şey değildi. İnsanların takdiri, makamın itibarı, kendisine dönen hayranlıktı. Yani hayatı içinden bakıldığında kusursuz, ödüllendirici ve son derece tatmin ediciydi. Gazzâlî'yi yıkan şey, hayatının kötü hissettirmesi değil, iyi hissettirdiği halde yanlış yerde durduğunu görmesiydi.

Daha sonra Farsça yazdığı Kimyâ-yı Saâdet, yani Mutluluk Kimyası adlı eserinde ve İhyâ'nın ilgili bölümlerinde, mutluluğu sade bir ilkeye bağladı. Her şeyin hazzı, kendi özüne uygun olanı gerçekleştirmesindedir. Gözün hazzı güzeli görmektir, kulağın hazzı güzel sesi duymaktır; çünkü göz bunun için göz, kulak bunun için kulaktır. İnsanın en özlü yetisi ise bilmektir, anlamaktır, hakikatle temas etmektir. Dolayısıyla insanın asıl saâdeti, bilgiden ve o bilginin uyandırdığı sevgiden gelir. Bedenin zevkleri yok sayılmaz, küçümsenmez bile; sadece insanı insan yapan şeyin yerini tutamazlar.

Şimdi makineyi bu ölçünün karşısına koyun. Makine sizin gözünüze görme hissini, kulağınıza duyma hissini, zihninize anlama hissini veriyor. Ama hiçbirini gerçekten yaptırmıyor. Gazzâlî'nin kıstasına göre tanktaki insan mutsuz değildir — mutluluk ihtimalinin tamamen dışına çıkmıştır. Çünkü kendi özünü gerçekleştirmekten değil, gerçekleştirmiş olmanın duygusundan besleniyor. Kindî'nin benzetmesiyle söylersek, adada kalmayı seçmiş ve geminin kalktığını hiç duymamıştır.

Bu noktada rahatlamak kolay. Böyle bir makine yok, teklif masada değil, biz de temiz bir vicdanla "hayır derdim" deyip geçebiliriz.

Ama 1954'te Kanada'da yapılmış bir deneyi hatırlamak işleri zorlaştırıyor. James Olds ve Peter Milner, farelerin beynine ince elektrotlar yerleştirdiler ve kafeslerine bir kol koydular. Kola bastığında fare, beyninin belirli bir bölgesine küçük bir elektrik uyarımı alıyordu. Fareler kolu buldular. Sonra bırakmadılar. Saatte yüzlerce, bazı denemelerde binlerce kez bastılar. Kolun yanında yemek varken yemeği, su varken suyu ihmal eden hayvanlar oldu. Beyinlerine giden uyarım onlara hiçbir şey vermiyordu — ne besin, ne eş, ne güvenlik. Sadece o şeylerin peşine düşmeyi sağlayan devreyi doğrudan tetikliyordu.

Deneyim makinesi, tam olarak o kolun insan için tasarlanmış ve rafine edilmiş hali. Ve bugün yaşadığımız şey, o kolun yavaş yavaş hayatımıza taksit taksit girmesi.

Kimse bize kafamıza elektrot takma teklifi yapmıyor. Yapılan şey daha zarif. Bir uygulamanın akışı, hangi içeriğin sizi daha uzun tuttuğunu ölçüyor ve ona göre yeniden diziliyor. Oyun, ödülü tam sabrınızın tükenmek üzere olduğu anda veriyor. Kısa video, bitmeden bir sonrakini başlatıyor, böylece durup "devam etsin mi" diye düşüneceğiniz boşluğu ortadan kaldırıyor. Bunların hiçbiri sizi kandırmıyor; hiçbiri size yalan bir hayat da vaat etmiyor. Yalnızca gerçek hayatta bir şey yapmaktan aldığınız duyguyu, o şeyi yapmanıza gerek kalmadan servis ediyor. Başarmanın hissi, ait olmanın hissi, öğrenmenin hissi, önemsenmenin hissi. Nozick'in tankı tek seferde ve tamamen bağlanmayı öneriyordu. Bugünkü teklif bölünmüş: günde iki saat bağlan, sonra çık.

Ve asıl rahatsız edici kısım, çoğumuzun bunu bilerek yapıyor olması. Nozick'in deneyi, insanların makineyi reddedeceğini varsayıyordu. Reddediyoruz da. Soruyu sorulduğu biçimde sorarsanız, hemen hepimiz "hayır" diyoruz. Ama soruyu biraz çevirdiğinizde ne olduğu, 2010'da yayımlanan bir çalışmada ortaya çıktı. Felsefeci Felipe De Brigard, deneyi tersine kurdu. Katılımcılara şöyle dedi: aslında siz zaten bir makinedesiniz, hayatınızın tamamı bir simülasyondu ve şimdi çıkma şansınız var; dışarıdaki gerçek hayatınızda bir hapishanede mahkûmsunuz, ya da başka sıradan bir şeysiniz. Fişi çeker misiniz?

Çoğu insan çekmek istemedi. Yani aynı insanlar, girmeyi reddettikleri makineden çıkmayı da reddediyor. De Brigard'ın yorumu şuydu: belki biz gerçekliği, sırf gerçek olduğu için değil, bize ait olduğu için seçiyoruz. Olanı korumaya meyilliyiz. Hangi tarafta duruyorsak, orada kalmak istiyoruz.

Bu bulgunun bugüne bakan yüzü keskin. Çünkü eğer insan, içinde bulunduğu durumu — gerçek ya da değil — sırf içinde bulunduğu için savunmaya meyilliyse, o zaman bir makineye bağlanma kararı hiçbir zaman büyük bir "hayır" anına gelmez. Tek bir düğme, tek bir dramatik seçim olmaz. Her adımda, o anda bulunduğunuz yerden bakıldığında makul görünen küçük tercihler olur. Bir saat daha. Yarın hallederim. Bugün yorgunum. Karar hiç verilmez; sadece ertelenir, ta ki erteleme hayatın kendisi haline gelene kadar.

Nozick, kitabını yazdıktan 15 yıl sonra meseleye yeniden döndü ve yıllar içinde fikrinin niye bu kadar yayıldığını düşündü. Vardığı yer, ilk sorusundan daha sakin ama daha iddialıydı: mutlu olmak, hayatta önemli olan şeylerden yalnızca biridir. Bir hayatın iyi olması için, o hayatın dünyayla gerçekten temas etmesi gerekir. Bir şeye gerçekten değmek, gerçekten etkilemek, gerçekten etkilenmek. Nozick 2002'de öldü; hayatının son yıllarını ciddi bir hastalıkla geçirdi. Deneyim makinesi sorusunu soran adamın, acının gerçekten ne olduğunu bilmeden sorduğunu düşünmek yanlış olur.

Bütün bu geleneklerin — Bağdat'ta üzüntünün ilacını arayan Kindî'nin, makamını bırakıp yola çıkan Gazzâlî'nin, memnun domuzu reddeden Mill'in, tanktaki süngeri tarif eden Nozick'in — şaşırtıcı biçimde aynı yere baktığı bir nokta var. Hepsi, iyi hissetmenin ucuza satın alınabileceğini biliyor. Ve hepsi, ucuza satın alınan şeyin insanı bir yere götürmediğini söylüyor.

Öyleyse soru, "böyle bir makine olsa girer miydin" değil. Soru şu: zaten kurulmuş olan ve her gün bir parçanıza fiş takan makinenin karşısında, bugün neyi gerçekten yapıyorsunuz? Hangi şeyin yalnızca hissine değil, kendisine sahipsiniz? Kindî'nin gemisi hâlâ demirli. Ama kaptan çağırdığında, adadaki çiçekler çok güzel görünüyor.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.