Kendin Ol Diyorlar: O Kendi Kim?

Bölüm metni

Herkes sana aynı şeyi söylüyor: kendin ol. Peki bu kadar kolaysa, o "kendi" dediğin şeyi hiç gördün mü — yoksa üst üste giydiğin maskeleri çıkardığında altında bir yüz değil, boşluk mu çıkacak? Üstelik bir gelenek tam tersini söylüyor: kurtuluş kendin olmakta değil, o "ben"den vazgeçmekte.

Bir iş görüşmesine girmek üzere olan birine verilen en yaygın öğüt şudur: fazla düşünme, kendin ol. İlk duyuşta rahatlatıcı bir cümle. Sanki görüşme odasında sizden istenen şey bir performans değil de bir teslimat; sanki içinizde hazır bekleyen, paketlenmiş, eksiksiz bir şey var ve tek yapmanız gereken onu masaya koymak. Ama cümleyi bir an yavaşlatıp üzerine eğilin: kendin ol bir buyruk. Buyruk olması tuhaf, çünkü buyruk ancak yapılması mümkün olmayabilecek şeyler için verilir. Kimse size nefes al diye emretmiyor. Demek ki kendi olmak, kendiliğinden olan bir şey değil. Yapılması gereken, kaçırılabilen, başarısızlıkla sonuçlanabilen bir iş.

Dahası, bu öğüdü verenler genellikle ikinci bir cümle eklerler: ama şu konulara girme, şu tavrı takınma, şöyle oturma. Yani kendin ol, ama şu sınırlar içinde kendin ol. Bu çelişki bir dil sürçmesi değil; modern hayatın tam ortasında duran bir gerilimin günlük hayattaki görüntüsü.

Sorunun kökü, kullandığımız en eski benzetmede saklı. Maske benzetmesi. Toplum içinde maske taktığımızı, asıl yüzümüzü sakladığımızı söyleriz. Bu metaforu çok rahat kullanıyoruz, çünkü bize bir vaat veriyor: maskenin altında bir yüz var. Hazır, biçimlenmiş, gerçek. Yeter ki cesaret edip çıkarın. Kelimenin kendisi bile tiyatrodan geliyor; Latincede persona, oyuncunun yüzüne tuttuğu maskeydi, kişilik sözcüğümüz oradan türedi. Ama tiyatroda maskenin altında gerçekten bir oyuncu vardır. Hayatta da öyle mi? Maskeyi çıkarınca altında ne buluyoruz?

Burada hemen bir itiraza hazırlıklı olmak gerek. Kendini bilme çağrısı yeni değil, diyeceksiniz. Delfi'deki Apollon tapınağının girişinde yazdığı söylenen o ünlü ibare, gnothi seauton, yani kendini bil, 2500 yıllık. Sokrates sorgulanmamış bir hayatın yaşanmaya değmediğini söylerken de aynı şeyi kastetmiyor muydu? Hayır, kastetmiyordu. Antik dünyada kendini bil, büyük ölçüde haddini bil demekti: ölümlü olduğunu, tanrı olmadığını, sınırlarını bil. Ve o dünyada iyi bir hayat, kendine özgü olanı ifade etmek değil, insana yakışan ortak bir erdem ölçüsüne yaklaşmaktı. Bir Atinalı için kendi olmak diye bir hedef yoktu; iyi olmak vardı, ve iyinin ölçüsü kendi içinde değil, dışındaydı. Aynı şekilde bir ortaçağ zanaatkârı için de hayatın anlamı, kendi biricikliğini keşfetmekten değil, kendisine verilmiş yerde hakkıyla durmaktan geçiyordu.

Bugün bizim anladığımız biçimiyle kendin ol fikri, 18. yüzyılda şekillenmeye başlıyor. Rousseau, ölümünden sonra yayımlanan İtiraflar'ında şaşırtıcı bir iddiada bulunur: kendisi gibi birinin hayatı, önemli işler yapmış olduğu için değil, kendisi olduğu için anlatılmaya değerdir. Rousseau'nun ahlâk anlayışında, doğru olanı bize bir dış otorite değil, içimizdeki o bastırılmamış ses söyler; toplum ise o sesi kirleten, bize sürekli başkalarının gözündeki halimizi düşündüren şeydir. Hemen ardından Herder bu fikri daha da ileri taşır: her insanın, her halkın kendine ait bir ölçüsü, kendine ait bir var olma tarzı vardır, ve ben kendi tarzımı taklit yoluyla değil, ancak kendimden çıkararak gerçekleştirebilirim. Kanadalı filozof Charles Taylor, Otantiklik Etiği adlı kitabında bu dönüşümü çok net koyar: otantiklik, yani kendine sadık olmak, modern dünyada icat edilmiş bir ahlâk idealidir. Eski değil, yeni; evrensel değil, tarihsel. Ve biz onu suyun balığa göründüğü kadar doğal buluyoruz.

Bu önemli, çünkü bir idealin tarihi olduğunu görmek onu çürütmez; ama onu sorgulanabilir hale getirir. Eğer kendi olmak bir görevse, bu görevin bir karşıtı da olmalı: kendi olmamak. Peki kendi olmamak nasıl bir şeydir? Nasıl görünür? Yüzünde yazar mı?

20. yüzyılın ortasında Paris'te bir kafede oturan bir filozof, tam bu soruya bakarken garsonun yürüyüşüne takıldı.

Sartre'ın 1943'te yayımlanan Varlık ve Hiçlik'inde bir sahne var; felsefe tarihinin en çok konuşulan gündelik sahnelerinden biri. Bir kafe garsonu. Sartre onu tarif ederken olağanüstü bir dikkat gösterir: hareketleri fazla hızlı, fazla kesin. Masalara biraz fazla çevik yaklaşıyor, tepsiyi biraz fazla ustalıkla taşıyor, sesi biraz fazla ilgili. Her şey yerinde, ve işte sorun tam da bu. Adam garsonluk yapmıyor; garson olmayı oynuyor. Kendisine dışarıdan bakıyor ve o bakışın beklediği figürü titizlikle kuruyor.

Sartre buna kötü niyet der. Kötülük değil, yanlış bir hesap değil, kendine karşı işlenmiş bir tür hileli dürüstlük. Çünkü garson, kendisini bir eşya gibi görmeye razı olmuştur. Garsonluk onun mesleği değil, özü haline gelmiştir. Böylece korkunç bir yükten kurtulur: eğer ben bir garsonsam, sabah kalkıp garson olmaya karar vermem gerekmez. Rol beni taşır.

Sartre'ın bütün felsefesi bu kaçışa karşı kurulmuştur. İnsan için, der, varoluş özden önce gelir. Bir bıçağın özü, yapılmadan önce bellidir: kesmek için tasarlanmıştır. İnsanın böyle bir tasarımı yok. Önce var oluyoruz, sonra ne olduğumuzu eylemlerimizle kuruyoruz. Bu yüzden Sartre'a göre insan, olduğu şey değildir; olmadığı şeydir. Yani her an, kendisini aşma, başka bir şey yapma imkânıyla birlikte durur. Garsonun yaptığı, bu imkânı görmemeye yemin etmektir.

Ve şimdi gerilim başlıyor. Çünkü aynı tuzak, tam ters yönden de kurulabilir. Maskeyi çıkaran, rolü reddeden, "ben artık kimseye yaranmayacağım, ben neysem oyum" diyen kişiyi düşünün. Çok kere şu cümleyi söyler: ben böyleyim, elimde değil. Ben sabırsız bir insanım. Ben soğuk bir insanım. Benim doğam bu. Sartre'ın gözünde bu da aynı kötü niyetin ikinci yüzüdür, hatta daha sinsisidir. Çünkü bu kez kişi bir toplumsal rolün değil, kendi hakkındaki bir hikâyenin arkasına saklanmaktadır. Elimde değil demek, seçmediğini ilan etmektir. Oysa sabırsızlığı her seferinde yeniden yapıyor olabilir.

Demek ki maskeyi çıkarmak, altında bir yüz bulmayı garanti etmiyor. Bazen altta ikinci bir maske var: asıl ben maskesi.

Heidegger, 1927'de yayımlanan Varlık ve Zaman'da bu durumu daha geniş bir zemine yerleştirir. Ona göre günlük hayatımızın çoğunu belirsiz bir öznenin içinde geçiririz; bu özne hiç kimse değildir ama her yerdedir. Böyle yapılır, böyle giyinilir, bu yaşta şu beklenir, insanlar ne der. Heidegger buna "onlar" der. "Onlar"ın dehşet verici tarafı baskıcı olması değil, rahatlatıcı olmasıdır. Kararları o veriyorsa, hesabı da o verir; yani kimse vermez. Yükü almış gibi görünürken aslında sorumluluğu buharlaştırır.

Buna sosyolojinin tarafından bir bakış daha ekleyin. Erving Goffman, 1959'da yayımlanan Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu'nda insan ilişkilerini bir sahne olarak çözümler: bir ön bölge vardır, seyircinin önünde oynadığımız yer; bir de arka bölge, kulis. Hepimiz kulisin rahatlığını biliriz: eve gelip ayakkabıyı çıkarmak, telefonu sessize almak, yüzü bırakmak. Ama dürüst olalım, kulis de bomboş bir yer değildir. Orada da bir rol oynuyoruz, sadece seyircisi daha az. Yalnızken kendimize anlattığımız hikâye de bir anlatı, bir kurgu, bir dramaturji taşır.

İşte bu noktada arayışımız bir duvara çarpıyor. Katman katman soyuyoruz, en altta çıplak bir çekirdek bekliyoruz, ve her katmanın altında bir katman daha buluyoruz. Sartre bu durumdan kaçmaz, tersine onu kabul eder: altta bir şey yok, ve özgürlük tam olarak bu yokluğun adıdır. İnsan, kendisini doldurmak zorunda olan bir boşluktur. Ama bu cevap pek çok insana bir kurtuluş gibi değil, bir baş dönmesi gibi gelir.

Belki de aradığımız şeyi yanlış tarif ediyoruz. Belki altta bir çekirdek bulma arzusunun kendisi, asıl yükün kaynağı. Bu düşünce, bambaşka bir geleneğin tam merkezinde duruyor.

Hindistan'da, bizim kendin ol öğüdümüzün tam tersi istikamete giden bir yol açıldı. Buda'nın öğretisinin en zor kavranan ilkesi, benliğin yokluğudur; Pali dilinde anatta. İddia şu: içimizde, bütün değişimlerin altında kalan, sabit, bölünmez bir ben yok. Olan şey, sürekli akan bir bileşim: beden, duyumlar, algılar, eğilimler, bilinç. Bunları bir araya getirip ben diye adlandırıyoruz, çünkü dil ve alışkanlık bunu gerektiriyor.

Bu fikrin en akılda kalıcı anlatımı, bir Yunan kökenli hükümdarla bir keşiş arasındaki hayali konuşmayı aktaran eski bir metinde geçer; Milinda Panha, yani Milinda'nın Soruları. Keşiş Nagasena, kral Milinda'ya arabayla geldiğini hatırlatır ve sorar: araba nerede? Tekerlek araba mı? Değil. Dingil mi? Değil. Oturak, boyunduruk, gövde? Hiçbiri tek başına araba değil. Peki hepsini ayırıp yere dizdiğinizde araba kayboluyor mu? Milinda'nın Soruları'ndaki bu sahnenin verdiği ders basittir ve rahatsız edicidir: araba gerçek bir şeydir, ama bir parça olarak değil, bir düzen, bir bir araya gelme olarak gerçektir. Ben de öyle. Yok değil; ama sandığımız gibi bir nesne değil.

Şimdi aynı sezginin İslam düşüncesindeki karşılığına bakalım. Yunus Emre'nin o iki mısraını çoğumuz duymuşuzdur ama anlamını fazla hızlı geçeriz: beni bende demen, ben de değilim, bir ben vardır bende benden içeru. İçerideki ben, dışarıdaki bene ait değil. Yani Yunus, aynadaki yüzünü, mesleğini, adını, insanların tanıdığı Yunus'u asıl kendisi saymıyor. Tasavvuf geleneğinin diliyle söylemek gerekirse, nefsin kurduğu benlik bir perdedir; çıkarılması gereken maske toplumun taktığı değil, insanın kendi kendine taktığıdır.

Bu geleneğin en çarpıcı hayat hikâyesi Gazâlî'nin. 11. yüzyılın sonunda Bağdat'taki Nizamiye Medresesi'nin en itibarlı hocasıydı; yüzlerce öğrenci dersine giriyordu, devrin siyasetinin merkezindeydi. 1095'te bir çöküş yaşadı. Daha sonra Dalâletten Kurtuluş adını verdiği kitabında bu krizi kendisi anlatır: dersi anlatacak gücü bulamaz hale geldiğini, konuşamadığını, yemek yiyemediğini söyler. Hekimler çaresiz kalır, çünkü hastalık bedende değildir. Gazâlî mevkiini bırakır, servetini dağıtır ve yıllarca inzivada, Şam'da, Kudüs'te, Mekke yolunda dolaşır. Dikkat çekici olan şu: krizden önce zaten çağının en bilgili adamlarından biriydi. Eksik olan bilgi değildi. Aradığı şeyin kavranacak bir doktrin değil, yaşanacak bir hâl olduğunu fark etti, ve bu farkın bedelini bütün kariyeriyle ödedi.

Tasavvufun bu yolda kullandığı iki kavram var: fenâ ve bekâ. Fenâ, benliğin yok oluşu; bekâ, onun ötesinde kalıcı olanla var olmak. Mevlânâ, 13. yüzyılda Konya'da yazdığı Mesnevî'ye bir ney tasviriyle başlar: kamışlıktan kesilmiş kamış, ancak içi boşaltıldığı için ses verebiliyordur. Feryadının sebebi de ayrılıktır. Metafor acıtıcı derecede açık: boşalmadan sesin olmuyor, ve o boşalma bir yaradır.

Burada iki büyük yolun karşı karşıya geldiğini görüyoruz. Biri diyor ki kendi olmak için içindekini bul ve ifade et. Diğeri diyor ki kendi diye tuttuğun şey asıl engeldir, ondan geç. Bu iki yol gerçekten de birbirine zıt. Ama dikkatli bakıldığında, ortak bir düşmanları var: ikisi de, insanın kendisi hakkında kurduğu rahat hikâyeye karşıdır. Sartre'ın garsonu, rolünü kendi özü sanıyordu. Yunus'un eleştirdiği benlik de, geçici olanı kalıcı sanıyor. Hem Batı'nın otantiklik ideali hem Doğu'nun benlikten geçme yolu, aynı yerde buluşuyor: elinde tuttuğunu sandığın şey senin değil.

Bu, hüzünlü bir keşif. Çünkü bir şeyi bulma umuduyla başlayan yolculuk, bir şeyi bırakma davetiyle sonuçlanıyor. Ve bu davet, en somut kararlarımızın tam ortasına düşüyor.

Sartre, 1945'te verdiği ve sonradan Varoluşçuluk bir Hümanizmadır adıyla yayımlanan konuşmasında, kendisine danışmaya gelen bir öğrencisini anlatır. Fransa işgal altındadır. Genç adamın babası yoktur, annesiyle yaşıyordur ve anne yalnızca ona dayanmaktadır. İki seçenek arasında kalmıştır: evde kalıp annesine bakmak, ya da direnişe katılıp Özgür Fransız Kuvvetleri'ne gitmek. Hangi ahlâk kuralı bu soruyu çözer? Anneye bağlılık mı, yurda bağlılık mı? Sartre öğrencisine şunu söyler: hiçbir öğreti, hiçbir kitap, hiçbir danışman bunu sizin yerinize karara bağlayamaz. Seçeceksiniz, ve seçtiğiniz şeyle aynı zamanda nasıl bir insan olduğunuzu da üretmiş olacaksınız.

Bu sahnenin bugüne bakan biçimini hepimiz tanıyoruz. Ailenin seçtiği meslek. Türkiye'de milyonlarca gencin hayatında bu, tek bir sınav gününe sıkıştırılmış bir savaştır. Baba doktor olmanı istiyor, çünkü güven istiyor. Anne mühendisliği işaret ediyor, çünkü kendisinin bulamadığı imkânı sana bulmak istiyor. Ve genç insan, iki sesin arasında kendi sesini ayırt etmeye çalışıyor. Burada romantik tavsiyeyi vermek kolay: içinden geleni dinle. Ama bu bölümde gördüklerimizden sonra biliyoruz ki o içeriden gelen ses de masum değil; o da bir yerden öğrenilmiş, bir yerden duyulmuş, bir filmden, bir arkadaştan, bir aşağılanmadan, bir övgüden biçimlenmiş olabilir. İçsellik, dışsallığın bir başka kılığıdır çoğu zaman.

Sorunun daha yeni bir hali de var: profildeki yüz. Bir insanın sosyal medyadaki hesabı, hayatından seçilmiş karelerin toplamıdır ve bu seçim masum değildir; ödül veren bir sistem tarafından terbiye edilir. Bir paylaşım ilgi görür, benzeri çoğalır. Ama Goffman'ın kulisinden farklı olarak burada ön sahne kalıcıdır, arşivlenir, aranabilir, geri çağrılabilir. Ve en kritik nokta şu: performansı yalnızca seyirci değil, performans sahibi de izler. İnsan, kendisi hakkında, algoritmanın onayladığı hikâyeyi okumaya başlar. Böylece kendin ol çağrısı tam tersine döner; onaylanan bir kendilik modeli üretilir ve insan o modele benzemeye çalışır. Nitekim bu cümlenin bugün en çok nerede duyulduğunu düşünelim: reklamlarda. Kendin ol, şunu satın al. Bir ahlâk ideali, bir tüketim kılavuzuna indirgenmiş durumda.

Peki bu bölümün bize bıraktığı şey bir çıkmaz mı? Hayır, ve sonuç tam burada başlıyor.

Charles Taylor'ın en değerli katkısı şu uyarıdır: otantiklik ideali yanlış değil, ama onun yalnızlaştırılmış yorumu yanlış. Taylor'a göre insan benliği diyalojiktir, yani konuşma içinde kurulur. Kendimizi anlatmak için kullandığımız her kelimeyi, her kavramı, her ahlâkî ölçüyü bize bir dil, bir gelenek, bir topluluk verdi. Dolayısıyla kendi olmak, bütün bağlardan sıyrılmak değil; hangi bağa, hangi gerekçeyle sadık kalacağına karar vermektir. Bir benliğin kıymetli olması için biricik olması da yetmez; neyin önemli olduğuna dair, kendi dışında bir ufka ihtiyacı vardır. Aksi halde biricikliğin içeriği boşalır.

Türk düşünce hayatında bu meseleye en kararlı biçimde yaklaşan isimlerden Nurettin Topçu, İsyan Ahlâkı'nda insanın şahsiyet olmasından söz eder; onun karşısına koyduğu şey bencillik değil, sürü halinde yaşamaktır. Buradaki ayrım bize yol gösteriyor: şahsiyet, kendi keyfini merkeze alan değil, kendi sorumluluğunu üstlenen insandır.

O halde baştaki soruya dönelim. Maskeyi çıkarınca altında ne var? Galiba yanlış soruydu, çünkü yüz arıyordu. Oysa topladığımız bütün ipuçları aynı yöne işaret ediyor: kendi bir nesne değil, bir fiil. Bulunan bir şey değil, sürdürülen bir şey. Bir müzik gibi; nota kâğıdında değil, çalındığı sürece var. Gazâlî yeniden yazmaya başladığında eski Gazâlî'yi bulmuş değildi, yeni bir hayat kurmuştu. Sartre'ın öğrencisi, hangisini seçerse seçsin, o seçimle kendisini yapmış olacaktı.

Ve bu, kendin ol öğüdünü tamamen anlamsız kılmıyor; sadece anlamını değiştiriyor. Artık içinde gizli bir hazine olduğunu ima eden bir vaat değil, hesabı devredilemeyen bir çağrı. Kimse senin yerine seçemez, kimse senin yerine cevap veremez, ve hangi maskeyi taşıyorsan onu taşımaya devam etme kararını her sabah yeniden sen veriyorsun. Belki en zor tarafı da budur: maskenin altında hazır bir yüz bulamazsın, ama maskeyi kimin taktığı sorusunun cevabı değişmez.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.