Öfkelenmeyen İnsan Erdemli mi, Duyarsız mı?

Bölüm metni

Biri önüne kırdığında yükselen ses ile bir çocuğa haksızlık edildiğini gördüğünde yükselen ses — ikisi de öfke. Ama biri seni küçültüyor, diğeri belki insan yapan şey. Peki hiç öfkelenmeyen biri gerçekten olgun mu, yoksa artık hiçbir şeye aldırmıyor mu?

Sabah trafiğinde kırmızı ışıkta bekliyorsunuz. Sağınızdaki şerit yavaş akıyor, biri sinyal vermeden önünüze kırıyor, ön tamponunuza 20 santim kalıyor. Vücudunuzda olan şeyin adını koymaya bile vakit yok: ense kökünüzde bir sıcaklık, çenenizde bir kilitlenme, ellerinizde direksiyonu fazla sıkan bir kuvvet. Daha korna sesi bitmemişken kafanızın içinde üç cümle birden kuruluyor, hiçbirini söylemeseniz de kurulmuş oluyor. Sonra ışık yanıyor, adam gidiyor, siz gidiyorsunuz. 10 dakika sonra o adamın yüzünü hatırlamıyorsunuz ama göğsünüzdeki o sıkışma günün ilk yarısına siniyor.

Aynı günün akşamı, markette, kasada bir kadın elindeki fişi sallayarak kasiyere bağırıyor. Mesele 7 lira. Kasiyer kız özür diliyor, kadın özrü kesip bir daha başlıyor, sıradaki insanlar telefonlarına bakmayı seçiyor. Ve siz, tam o anda, yine aynı şeyi hissediyorsunuz. Ense kökünde aynı sıcaklık, çenede aynı kilit. Bedeniniz iki durumu ayırt etmiyor. Fizyolojiniz kornaya bastıran öfkeyle haksızlığa yanan öfkeyi aynı alfabeyle yazıyor.

İşte bütün mesele burada başlıyor. Çünkü bu iki öfke aynı bedensel imzayı taşıdığı hâlde ahlaki olarak birbirinden çok farklı iki şey. Birincisinde engellenen şey benim yolum, benim 40 saniyem, benim üstünlük duygum. İkincisinde engellenen şey başka birinin onuru ve ben onu kendi çıkarım hiç zedelenmemişken fark ediyorum. Birinci öfke benden haber veriyor. İkinci öfke dünyadan haber veriyor.

Şimdi öfkelenmeyen insana bakalım. Hayatınızda böyle biri mutlaka vardır. Sesini yükseltmez. Tartışmaya girmez. Kötü haber geldiğinde yüzünde bir kıpırtı olmaz. Herkes ondan söz ederken aynı kelimeyi kullanır: olgun. Dingin. Kemale ermiş. Bu adam bir erdem heykeli gibi durur ve çevresindeki gergin insanlara kendi gerginliklerini hatırlatır.

Ama şu ayrıntıyı ekleyelim. Aynı adam, 11 yıl boyunca kapı komşusunda bir çocuğun her akşam dövüldüğünü duydu ve hiçbir şey yapmadı. Duvarın öbür tarafındaki sesler yükseldiğinde televizyonun sesini biraz açtı. Bir kere bile kapıyı çalmadı, bir kere bile yüzü kızarmadı, bir kere bile uykusu kaçmadı.

Şimdi "olgun" kelimesi hâlâ oturuyor mu? Yoksa aynı dinginliğin adı başka bir şey mi: uyuşma, körleşme, kendi konforunu bozmama sanatı? Çünkü dışarıdan bakan göz için ikisi tıpatıp aynı görünür. Kendini yıllarca terbiye etmiş insanla hiçbir şeyin umurunda olmadığı insan aynı sakin yüzü taşır. Aynı yumuşak sesle konuşur. Aynı sabırlı bakışla dinler. Dinginlik, erdemle duyarsızlığın ortak kılığıdır.

Tersini de deneyelim. Çorbası soğuk geldiği için garsona ağzının payını veren bir adam düşünün. Aynı adam, bir ay sonra işyerinde üç kişinin haksız yere çıkarıldığını görünce masaya vurup karşı çıkan tek kişi oluyor. Birinci sahnede onu küçümsüyoruz. İkinci sahnede ona hayranız. Ama öfke kapasitesi ikisinde de aynı kapasite. Aynı kazandan çıkan iki su.

Demek ki sorunun kurulma biçiminde bir hata var. "Öfkelenen insan mı iyidir, öfkelenmeyen mi" diye sorduğumuzda, cevabı olmayan bir soru soruyoruz; çünkü bu eksen yanlış eksen. Doğru soru şu: öfke neye, ne kadar, ne zaman, kime karşı ve ne kadar süreyle? Ve asıl kritik olan sonuncusu: öfkelendikten sonra ne yaptım?

Bu soruları ilk defa düzgün biçimde soran iki düşünür var ve ikisi birbirine neredeyse tam zıt cevap veriyor. Biri öfkenin terbiye edilemeyeceğini, kökünden sökülmesi gerektiğini söylüyor. Öteki, öfkelenemeyen insanın insan bile sayılamayacağını.

Seneca, Öfke Üzerine adlı eserini kardeşi Novatus'un isteği üzerine yazdı. Metnin, Caligula'nın öldürülmesinden sonraki yıllarda kaleme alındığı düşünülüyor; yani Roma'nın, bir tek adamın öfkesinin devlet politikası hâline gelebildiğini daha yeni görmüş olduğu bir dönemde. Seneca kitabın hemen başında, bazı bilgelerin öfkeye "kısa süreli delilik" dediğini aktarır. Romalı şair Horatius aynı fikri daha keskin söylemişti: öfke kısa bir cinnettir. Seneca bu teşhisi alıp sonuna kadar götürür. Ona göre öfkeli insanın yüzüne bakmak yeterli bir kanıttır: gözler büyümüş, renk atmış, nefes düzensiz, eller titrek. Bunlar bir hastalığın değil, bir aklî sapmanın belirtileridir. Deli adam kendi deliliğinden utanmaz; öfkeli adam da öfkeli olduğu anda haklı olduğundan en çok emin olduğu andadır. Tehlike burada.

Seneca'nın asıl felsefi hamlesi ise şu itirazı karşılamasıyla gelir: "İyi ama öfke olmadan savaşılmaz, öfke olmadan adalet dağıtılmaz, öfke olmadan kimse kılını kıpırdatmaz." Seneca bunu reddeder. Hiçbir erdemin, iş görmek için bir kötülüğün yardımına ihtiyacı yoktur, der. İyi hekim hastasına kızmaz, hastalığı tedavi eder. İyi yargıç suçluya kızmaz, cezayı suçun ölçüsüne göre verir. Hatta tam tersi: öfkeyle verilen ceza her zaman ya fazladır ya yanlış yere düşer. Ordu da öfkeyle değil disiplinle savaşır; nitekim öfkeyle saldıran asker safı bozar.

Ve Seneca'nın modern tartışmaya en çok yakışan ayrımı: bedenin ilk kıpırtısı henüz öfke değildir. Önünüze kırılınca ensenizde duyduğunuz o sıcaklık irademiz dışındadır, onu yok etmek elimizde değildir. Öfke, o kıpırtıya aklın "bu bana yapılmış bir haksızlıktır, karşılık verilmelidir" diye onay vermesiyle doğar. Yani öfke bir duygu kazası değil, bir yargıdır. Yargı olduğu için de yanlış olabilir, yargı olduğu için de geri alınabilir. Stoacıların duygusuzluk diye tercüme edilip yüzyıllarca yanlış anlaşılan hâli budur: hissetmemek değil, o ilk kıpırtıya hemen imza atmamak.

Seneca kitabına, bu meselenin bütün sertliğini taşıyan bir sahne de koyar. Romalı atlı sınıfından Pastor'un oğlunu Caligula öldürtür. Aynı günün akşamı Caligula, babayı sofrasına çağırır. Pastor gelir, içer, hatta neşeli görünür. Çünkü bir oğlu daha vardır. O akşam o sofrada öfkelenmeyen bir baba oturmaktadır ve onun dinginliği bir erdem değildir; bir hesaptır, bir babanın elinde kalan tek pazarlık kozudur. Seneca bu sahneyi zalimin ne kadar zalim olduğunu göstermek için anlatır. Ama sahne bize başka bir şey daha gösteriyor: öfkelenmemenin altında erdem de olabilir, korku da, çaresizlik de, hesap da. Dışarıdan hepsi aynı sakin yüz.

Aristoteles, Seneca'dan yaklaşık üç yüzyıl önce, Nikomakhos'a Etik'in dördüncü kitabında meseleye tam ters uçtan girer. Onun ahlak anlayışında her erdem iki aşırılığın ortasındadır ve öfke alanının erdemi yumuşak başlılıktır. Bu erdemin bir fazlası vardır: çabuk köpüren, her şeye kızan, kime kızdığını kendi de bilmeyen insan. Aristoteles bu türü alt başlıklara bile ayırır: hemen patlayıp hemen geçen, içinde biriktirip yıllarca taşıyan, bir türlü yatışmayan.

Ama Aristoteles'in sözlüğündeki o öteki kelime, bütün tartışmanın kilidi: aorgesia, yani öfkesizlik. Ve o bunu bir erdem olarak değil, bir eksiklik olarak sınıflar. Kızılması gereken şeye kızmayan insan, der, budala görünür. Aşağılanmaya katlanmak, kendi yakınlarına yapılan hakareti görmezden gelmek uşak ruhluluktur. Bu cümle, ahlak felsefesi tarihinde pek az cümlenin yaptığı şeyi yapar: sakinliği doğrudan köleleştirilmişlikle yan yana koyar. Çünkü Aristoteles'e göre bir şeye öfkelenebilmek, o şeyin sizin için bir değeri olduğunun kanıtıdır. Hiçbir şeye öfkelenmiyorsanız ya her şeyi aştınız ya da hiçbir şeye kıymet vermiyorsunuz; ve ikincisi birincisinden çok daha yaygındır.

Aristoteles'in aynı eserin ikinci kitabındaki ölçütü de buraya oturur: öfkelenmek kolaydır, herkes öfkelenebilir; zor olan doğru kişiye, doğru ölçüde, doğru zamanda, doğru sebeple ve doğru biçimde öfkelenmektir. Dikkat edin, burada öfkenin varlığı değil adresi ve ayarı sınanıyor.

İki düşünür arasındaki fark bir mizaç farkı değil, insan tasarımı farkıdır. Seneca için tutkular yanlış yargılardır, yanlış yargı söküp atılır. Aristoteles için tutkular erdemin hammaddesidir, hammadde atılmaz, işlenir. Birine göre öfkeyi yontmaya çalışmak, patlayıcıyı ehlileştirmeye çalışmaktır: yapamazsınız, sadece patlamayı geciktirirsiniz. Ötekine göre öfkeyi söküp atmak, bir insanın adalet duyusunu da beraberinde söküp atmaktır.

Ve bu ikilemin tam ortasına, bambaşka bir coğrafyadan, yalnızca iki kelimelik bir cümle düşer.

Hadis derlemelerinde aktarılan bir sahne var. Bir adam Peygamber'e gelip bir öğüt ister. Aldığı cevap kısadır: öfkelenme. Adam ısrar eder, öğüdü tekrar ister. Aynı cevap gelir: öfkelenme. Adam bir daha sorar, cevap yine değişmez. Buhârî'nin derlediği bu rivayet, bütün bir ahlak öğretisinin iki kelimeye sıkıştırılmış hâli gibi durur.

Bu iki kelime yüzyıllardır iki ayrı biçimde okundu. Birinci okuma şudur: duyguyu bastır, susturmayı öğren, kıpırdama. Bu okumanın sonucu, tam da Aristoteles'in uşak ruhluluk dediği şeye çıkar. İkinci okuma ise cümleyi bir yasak değil bir terbiye emri olarak alır: öfkenin dizginini eline al, seni o sürüklemesin, sen onu sür.

İkinci okumayı destekleyen ilk delil, aynı kaynakların kendisidir. Çünkü o kaynaklarda Peygamber'in öfkelendiği anlar da aktarılır. Buhârî'de geçen bir olayda, namazı aşırı uzatarak cemaati bıktıran bir imamı sert biçimde uyarır ve "insanları fitneye mi düşürüyorsun" diye çıkışır. Yani öğüt veren kişinin kendi hayatında öfke diye bir şey hiç olmamış değildir. Olmuş, ama her yere değil, belli bir yere düşmüştür: zayıf olanın sırtına yüklenen gereksiz yüke.

İkinci delil dilin içinde saklı. Kur'an'da, Âl-i İmrân suresinin 134. ayetinde övülen insan tipi tarif edilirken kullanılan ifade "kâzimîne'l-gayz"dır. Buradaki kök, öfkesi olmayan değil, öfkesini tutan anlamına gelir; sözlük anlamı bir hayvanın ağzına gem vurmak, yularını çekmekle ilgilidir. Ayet, insanları affetmeyi de hemen ardına ekler. Yani metnin övdüğü insan, içinde hiçbir şey kıpırdamayan insan değil; içinde bir şey kıpırdarken onun yularını elinde tutabilen insandır. Gem, atı olmayana gerekmez.

Üçüncü delil pratikte. Ebû Dâvûd'un derlediği bir rivayette, ayaktayken öfkelenen kişiye oturması, geçmezse uzanması öğütlenir. Bu, duygunun inkârı değil; onun zaman içinde çözülen bir şey olduğunun kabulü. Birinin size "otur" demesi, hissettiğinizin gerçek olduğunu ve geçeceğini aynı anda söylemesidir.

Bu geleneğin en açık felsefi ifadesini Gazâlî verir. Din İlimlerinin Diriltilmesi, yani kısaca İhyâ olarak bilinen eserinde öfkeye ayrı bir bölüm açar ve meseleyi doğrudan ortaya koyar: öfke kuvvetinin tamamen söndürülmesi gerektiğini savunanlar yanılıyor. Çünkü bu kuvvet insana boşuna verilmemiştir; kendini korumak, zulme direnmek, haysiyeti savunmak onunla olur. Gazâlî'nin aradığı şey i'tidâldir, yani ayar. Fazlası zalim eder, yoksu ise aşağılanmaya razı eder. Ona göre öfkesi hiç olmayan insan erdemli değil, hamiyetsizdir; ve hamiyetsizlik bir yücelik değil, bir kusurdur. Gazâlî'nin ölçütünün Aristoteles'in ölçütüne ne kadar yakın durduğuna dikkat edin; biri Bağdat ve Tûs'ta, öteki Atina'da, ikisi de aynı orta noktayı işaret ediyor.

Aynı çizgiyi İbn Miskeveyh, Ahlâkın Olgunlaştırılması adlı eserinde daha sistemli kurar. İnsan nefsinin öfke kuvvetine karşılık gelen erdem şecaattir, yani yiğitlik. Bu kuvvetin aşırılığı tehevvürdür: ölçüsüz atılganlık, kendini ve başkasını yakan cesaret taklidi. Eksikliği ise cübndür: korkaklık. Burada çok ince bir şey söylenmiş oluyor. Korkaklık, bu şemada öfkenin karşıtı değil, öfkenin eksik kalmış hâlidir. Yani kimi insan sakin olduğu için susmaz, korktuğu için susar; ama susmanın görüntüsü ikisinde de aynıdır.

Şimdi bu geleneğin içinden gelen, hepimizin bildiği bir mısra var: dövene elsiz gerek, sövene dilsiz gerek. Yunus Emre'nin bu sözü ilk duyuşta Aristoteles'in uşak ruhlu dediği insanı yücelten bir söz gibi durur. Ama Yunus'un muhatabı dışarıdaki zalim değil, kendi nefsidir. O mısra bir toplum düzeni önerisi değil, bir dervişin kendi iç terbiyesine koyduğu kuraldır: bana yapılanın hesabını ben görmeyeceğim. Kendi hakkından vazgeçmek ile başkasının hakkını görmezden gelmek arasındaki fark, bu bölümün üzerinde durduğu bütün farkların anasıdır. Birincisi bir fedakârlıktır. İkincisi bir suç ortaklığıdır.

Nitekim aynı gelenek, haksızlık karşısında susanı dilsiz şeytana benzeten bir sözü yüzyıllarca dolaşımda tutmuştur. Hadis uzmanları bu sözün Peygamber'e isnadını sağlam bulmaz, bir hadis olarak değil bir hikmet sözü olarak anar. Ama bir sözün kaynağı tartışmalı olduğu hâlde 10 asır boyunca ayakta kalması bile bir şey söyler: bu kültür, sessizliğin her zaman erdem olmadığını bilmek istemiştir.

Şimdi bütün bu ölçütleri alıp kendi çağımıza getirin ve tuhaf bir şey fark edin. Seneca'nın, Aristoteles'in, Gazâlî'nin tartıştığı dünyada öfke pahalı bir şeydi. Öfkelenmek demek, karşınızdaki insanın gözüne bakmak, sesini duymak, karşılığını almak, bazen bedelini ödemek demekti. Öfkenin bir maliyeti olduğu için nereye harcanacağı önemliydi.

Bugün öfke, insanlık tarihinde hiç olmadığı kadar ucuz. Bir cümle yazmak 9 saniye sürüyor. Karşı taraf bir yüz değil, bir isim. Bedeli yok, hatta ödülü var: beğeni, paylaşım, onay. Öfkenin ekonomisi tersine döndü. Eskiden öfkelenmek masraflıydı, şimdi öfkelenmek kazançlı.

Bu dönüşümün ölçülebilen bir tarafı da var. Amerikan Ulusal Bilimler Akademisi'nin dergisinde 2017'de yayımlanan bir araştırma, sosyal medyada paylaşılan siyasi iletilerde ahlaki-duygusal yüklü her bir kelimenin yayılma oranını yaklaşık yüzde 20 artırdığını buldu. Yani platformun mantığı, öfkeli cümleyi sakin cümleden daha hızlı taşıyor. Aynı yıl, sinirbilimci Molly Crockett, dijital ortamın ahlaki öfkeyi ifade etme maliyetini düşürüp ödülünü yükselttiğini, bunun da öfkeyi ahlaki bir tepkiden alışkanlığa dönüştürebileceğini savundu. Alışkanlık, önemli bir kelime. Çünkü alışkanlık, Aristoteles'in bütün ahlak sisteminin dayandığı kelimedir; erdem de alışkanlıkla kazanılır, erdemsizlik de.

Peki Aristoteles'in beş ölçütünü bugünün öfkesine uygulayalım. Doğru kişiye mi? Çoğu zaman hayır; öfke suçludan çok ona en yakın duran, en ulaşılabilir, en savunmasız kişiye düşüyor. Doğru ölçüde mi? Ölçek yok; park yeri kavgasına da, bir ülkenin yıkımına da aynı şiddetteki kelimeler harcanıyor. Doğru sebeple mi? Bazen, ama sebebin yanına her zaman bir başka sebep karışıyor: görülmek. Ve asıl soru, doğru süreyle mi? İşte bu ölçütten geçen neredeyse hiçbir şey yok. Bir haksızlık 2 gün sürüyor, 3. gün yerini yeni bir haksızlığa bırakıyor, mağdurun adı bir hafta sonra kimsenin aklında olmuyor. Öfkesini 48 saat taşıyıp bırakan insan, o haksızlığa gerçekten öfkelenmiş midir, yoksa öfkelenmenin verdiği o kısa ahlaki iyilik hissini mi tüketmiştir?

Bu noktada çağdaş ahlak felsefesi tam ikiye yarılıyor ve ilginç olan, yarıkların Seneca ile Aristoteles'in çizdiği çizgiyle neredeyse çakışması. Bir yanda Martha Nussbaum var; Öfke ve Affetme adlı çalışmasında öfkenin içine gömülü bir arzunun altını çiziyor: karşı tarafın acı çekmesi isteği. Ve soruyor: failin acı çekmesi, mağdurun kaybettiği şeyi geri getiriyor mu? Getirmiyorsa, öfkenin o kısmı ahlaki bir enerji değil, bir fanteziden fazlası değil. Nussbaum bu yüzden öfkenin işe yarar tek biçiminin, bakışını cezadan çözüme çeviren hâli olduğunu söylüyor. Seneca'nın hekim benzetmesinin 20 asır sonraki yankısı.

Öteki yanda Myisha Cherry gibi düşünürler var. Cherry, şairin ve yazarın adını andığı bir öfke türünü ayırıyor: hedefi bir insanın düşmesi değil, bir düzenin bozulması olan öfke. Bu öfke, diyor, bilgi taşır. Size neyin dayanılmaz olduğunu, nerede bir sınırın çiğnendiğini haber verir ve bu haberi başka hiçbir duygu o kadar hızlı getirmez. Haksızlığa öfkelenmeyi tamamen bırakmış bir toplum, haksızlığı fark etme organını da kaybeder. Aristoteles'in uşak ruhluluk teşhisinin 24 asır sonraki yankısı.

Ve bu iki yanı birbirine bağlayan tek bir ölçüt var, bu bölümün başından beri biriken bütün ipler onda toplanıyor: öfkenin ertesi günü.

Çünkü öfke kendi başına ne erdem ne kusurdur; bir gerilimdir, bir enerjidir, bir alarmdır. Alarm bir binayı kurtarmaz, insanları dışarı çıkarırsa kurtarır. Dolayısıyla "öfkelenmeyen insan erdemli mi, duyarsız mı" sorusunun cevabı o insanın yüzünde değil, ertesi gününde. Duvarın arkasındaki çocuğu duyan adam sakin kaldı ve sabah gidip kapıyı çaldı, sonra gereken yere haber verdi, sonra bir ay boyunca takip etti: onun dinginliği erdemdir, hatta öfkenin yapabileceğinden fazlasını yapmış bir erdemdir. Aynı adam sakin kaldı ve hiçbir şey yapmadı: o dinginlik erdem değil, konfor. Ve bu ikisini birbirinden ayıran şey duygunun yokluğu ya da varlığı değil, eylemin varlığı ya da yokluğu.

Aynı ölçüt, öfkelenen insanı da sınıyor ve orada çok daha acıtıyor. Masaya vuran, sesini yükselten, haklı olan insan; ertesi gün bir şey yaptı mı? Bir dilekçe yazdı mı, bir kişiyi aradı mı, bir riski üstlendi mi? Yapmadıysa, o öfke bir adalet değil bir boşalmaydı; hatta kötüsü, kendisine adalet yapmış duygusu verdiği için onu gerçekten adalet yapmaktan alıkoyan bir şeydi. Seneca'nın sakinliğiyle Aristoteles'in öfkesi, aynı sınavda buluşuyor: ikisi de yalnızca bir işe dönüştüğünde erdem sayılıyor.

Belki de sorulacak son soru şu: öfkenizin faturasını kim ödüyor? Trafikte önünüze kıran adama kızdığınızda faturayı siz ödüyorsunuz, günün yarısıyla. Kasada bağıran kadına kızdığınızda ve hiçbir şey söylemediğinizde faturayı o kasiyer kız ödüyor, yalnız kalarak. Ve haksızlığı gördüğünüz yerde öfkenizi işe çevirdiğinizde fatura ilk kez doğru adrese gidiyor: haksızlığı yapana.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.