Sıfırdan Bir Şey Yapmak: Yaratıcılık Bulmak mı, Bulmak mı Sanmak mı?

Bölüm metni

Bir şey yaptın ve "bu benim" dedin. Peki kullandığın kelimeleri, notaları, biçimleri sen mi icat ettin? Yaratmak yoktan var etmek mi, yoksa elindekileri kimsenin denemediği bir sırayla dizmek mi?

Akşam üstü mutfağa girip buzdolabının kapağını açtığınız anı düşünün. İçinde yarım bir soğan var, iki yumurta, dünden kalmış bir tutam maydanoz, dibinde biraz peynir. Kimse size bu malzemeleri seçmedi, siz de bu akşam için özellikle almadınız. Yine de on beş dakika sonra ortada bir yemek olacak ve o yemek, dünyada daha önce tam olarak o biçimde hiç var olmamış bir şey olacak. Şimdi asıl soru şu: siz o yemeği yarattınız mı, yoksa elinizde zaten duran şeyleri yalnızca yeni bir sıraya mı dizdiniz? Ve eğer ikincisiyse, yaratmak diye ayrı bir iş var mı gerçekten?

Bu soru ilk bakışta bir mutfak sorusu gibi görünüyor ama felsefenin en eski damarlarından birine bağlanıyor. Yunan düşüncesinin çok erken bir noktasında, hiçlikten hiçbir şeyin çıkmayacağı fikri neredeyse bir doğa yasası gibi kabul edilmişti. Parmenides'ten Lucretius'a uzanan bu çizgide tekrarlanan söz açıktı: yoktan hiçbir şey meydana gelmez. Aristoteles de aynı yerden bakıyordu. Ona göre her yapma eylemi, zaten var olan bir şeye biçim vermekti. Marangoz ağacı yaratmıyor, ağaca masa biçimi veriyordu. Heykeltıraş mermeri var etmiyor, mermerin içinden bir yüz çıkarıyordu. Yapmak, malzemeye bir suret giydirmekti; yoktan var etmek değil.

Yoktan var etme fikri, felsefeye daha çok teoloji kapısından girdi. İbrahimî geleneklerin üçünde de, hiçten var etme gücü yalnızca Tanrı'ya ait sayıldı. İslam düşüncesinde bu ayrım dilin dokusuna işlemiştir: Hâlik, Bâri', Musavvir gibi isimler Tanrı'ya aittir; insanın yaptığı iş için başka kelimeler kullanılır. Klasik Türkçede de bir şairin şiiri yarattığı söylenmez. Şiir nazmedilir, yani dizilir. Bir kitap yazan kişi müelliftir, eseri de teliftir. Bu kelimenin kökü çok şey anlatıyor: telif, birleştirmek, birbirine ısındırmak, ülfet kurmak demektir. Yani klasik gelenekte yazar, yoktan var eden değil, birbirine yabancı duran şeyleri bir araya getirip aralarında bir yakınlık kuran kişidir.

Tuhaf olan şu ki Batı dilleri de aynı şeyi söylüyor, yalnızca daha sessizce. Bir müzik parçası için kullanılan kompozisyon kelimesi, Latincede yan yana koymak, bir araya getirmek demektir. Yunanların şiir için kullandığı poiesis, doğrudan doğruya yapmak, imal etmek anlamına gelir. Arapçada şairin adı, bilmek ve sezmek anlamına gelen bir kökten gelir; şair, bir şey icat eden değil, başkalarının fark etmediği bir şeyi fark eden kişidir. Diller, bin yıllar boyunca bize aynı şeyi fısıldamış: insanın işi bulmak, seçmek, dizmek, birleştirmek.

Peki neden bu kadar rahatsız ediyor bu fikir? Çünkü sıfırdan bir şey yaptığımıza inanmak hoşumuza gidiyor. Bir şarkı yazan, bir mimar, bir yazılımcı, bir çocuk kitabı resimleyen biri, ortaya çıkan şeyin kendisine ait olmasını istiyor. Ve "aslında sen sadece var olan parçaları yeniden dizdin" cümlesi, bir hakaret gibi çınlıyor kulakta. Sanki emeğinizi küçültüyor. Sanki yaptığınız şeyin değerini elinizden alıyor.

Oysa bu cümle emeği küçültmüyor; emeğin yerini değiştiriyor. Buzdolabına dönelim. O akşam yemeğinde marifet, malzemeyi yoktan var etmekte değildi. Marifet, o dört beş şeye bakıp aralarında kimsenin görmediği bir ilişkiyi görmekteydi. Maydanozun peynirle ne yapacağını bilmekte. Yumurtanın kaç saniye daha ocakta kalması gerektiğini, on beş yılda bozulan yemeklerden öğrenmiş olmakta. Yani beceri, hammaddede değil, ilişkide ve kararda saklı.

İşte bölümün kurcalayacağı gerilim tam burada başlıyor. Eğer yaratmak dediğimiz şey büyük ölçüde bulmaksa, o bulma işi nereden geliyor? Bazıları buna dışarıdan bir ses diyecek: ilham, esin, musa, deha. Bazıları her şeyin içeride olduğunu, zihnin sessiz bir odada parçaları çarpıştırdığını söyleyecek. Bazıları da daha rahatsız edici bir şey söyleyecek: belki bulmuyoruz, belki bulduğumuzu sanıyoruz. Belki yaptığımız şey, yüzlerce yıldır kurulmuş bir yapının içinde küçük bir yer değiştirmekten ibaret ve biz o küçük yer değiştirmeye kendi adımızı yazıyoruz.

İnsanlığın bu soruya verdiği ilk cevap, şaşırtıcı biçimde tevazu doluydu: ben yapmadım, bana söyletildi.

Yunan şiirinin en eski metinleri bir davetle başlar. Şair söze girmeden önce durur ve tanrıçalara seslenir: bana anlat, benim ağzımdan söyle. Hesiodos, tanrıların doğuşunu anlattığı kitabında, dağda koyun güderken musaların kendisine geldiğini ve eline bir defne dalı verdiğini söyler. Bu bir edebi süs değil, ciddi bir iddiadır: sözün kaynağı şairin kendisi değildir.

Platon bu iddiayı alıp en uç noktasına taşıdı. İon adlı diyalogunda, şiiri bir sanat, yani öğrenilebilir bir teknik saymayı açıkça reddeder. Ona göre şair, bir mıknatısa dokunmuş demir halka gibidir; gücü kendisinden değil, zincirin ucundaki tanrısal kaynaktan gelir. Şair konuşurken kendinde değildir, aklı başında değildir. Ve dikkat edin, bu bir övgü müdür, yoksa ince bir aşağılama mı, bugün bile tartışılır: çünkü Platon aynı cümlede şaire hem ilahi bir ayrıcalık veriyor hem de ne söylediğini bilmediğini ima ediyor. Başka bir diyalogunda dört tür kutsal delilikten söz eder ve şiiri bunlardan biri sayar. Yani yaratıcılık, bir tür akıl kaybıdır.

İslam felsefesi aynı soruyla karşılaştığında çok daha sistemli bir cevap kurdu, ama yönü yine dışarıyı gösteriyordu. Fârâbî'de insan zihninin bir katmanı vardır, mütehayyile denir, yani hayal gücü. Bu güç, duyulardan gelen malzemeyi parçalayıp yeniden birleştirebilir. Ama Fârâbî'nin sisteminde asıl kritik nokta, bu gücün belirli bir olgunluğa geldiğinde kendisinin üstündeki bir akıldan, Faal Akıl'dan feyz almasıdır. Yani yeni olan şey, aşağıdan yukarı doğru inşa edilmez; yukarıdan aşağı doğru iner.

İbn Sînâ bu fikri çok kişisel bir yere taşıdı. Onun düşüncesinde hads diye bir kavram vardır: sezgi. Kimi insanlar bir bilgiye adım adım akıl yürüterek varır, kimileri ise ara basamakları atlayıp sonuca bir anda ulaşır. İbn Sînâ, bu kabiliyetin insanlar arasında derece derece dağıldığını, en üst derecesinin peygamberlikte görüldüğünü söyler ve kendisinin de bu sezgi gücünün güçlü olduğunu düşünür. Zor bir problemle boğuştuğu bir gece uyandığında çözümün kendisine açıldığını anlatır. Sorun şu ki bu anlatı, Platon'un mıknatıs zincirinden yapı olarak çok da farklı değil: yeni olan şey, insanın inşa ettiği değil, insana verilen bir şeydir.

Avrupa'da 18. yüzyıla gelindiğinde bu dışarıdaki ses içeriye taşındı ama kaybolmadı. Deha kelimesinin Latince kökeni, kişiye eşlik ettiğine inanılan koruyucu bir ruhtur; yani başlangıçta deha, insanın yanındaki bir varlıktı, insanın kendisi değil. Romantik dönem bunu tersine çevirdi: artık ruh dışarıda değil, sanatçının içindeydi. Kant 1790'da yayımlanan estetik üzerine eserinde dehayı şöyle tanımlar: deha, sanata kuralı veren doğal yetenektir. Yani deha sahibi kişi bir kuralı uygulamaz, kuralı ortaya çıkarır, hem de bunu nasıl yaptığını kendisi de açıklayamaz. Dışarıdaki tanrıça, içerideki açıklanamaz bir çekirdeğe dönüşmüştü. Ama açıklanamazlık aynı kaldı.

Bu miras bugün hepimizin dilinde. Bir fikir geldiğinde "aklıma geldi" deriz. Gelen bir şeydir; biz yapmayız, o gelir. Duşta gelir, otobüste gelir, uyku ile uyanıklık arasında gelir. Ve bu anlatılar boş değil. Fransız matematikçi Poincaré, kendi buluş süreçlerini anlattığı yazısında, günlerce uğraşıp bir sonuç alamadığı bir problemin çözümünü, bir yolculuk sırasında arabaya binmek için ayağını basamağa attığı anda birden gördüğünü söyler. Kimyacı Kekulé de benzen molekülünün yapısını, yıllar sonra anlattığı bir konuşmada, kendi kuyruğunu ısıran bir yılan görüntüsüne bağlamıştı.

Ama bu iki anlatıya biraz dikkatle bakın. Poincaré basamağa ayağını koyduğunda o çözümü buldu, doğru. Fakat öncesinde haftalarca o problemin üzerinde çalışmıştı. Kekulé yılanı gördüğünde bir kimyacıydı, on yıllardır moleküllerin bağ yapılarıyla uğraşıyordu. Aynı görüntüyü bir çiftçi veya bir terzi görse, ortaya benzen halkası çıkmazdı. Yani gelen ses, hep sizin ona öğrettiğiniz dili konuşuyor.

Edison'un çok tekrarlanan sözü de tam bunu anlatır: deha yüzde 1 ilham, yüzde 99 terdir. Bu cümle genelde çalışkanlığa övgü olarak okunur, oysa daha keskin bir şey söylüyor. O yüzde 1 gerçekten var ve gerçekten ansızın geliyor. Ama o yüzde 99 olmadan gelecek bir yeri yok. İlham, boş bir odaya girmiyor; dolu bir odada, daha önce oraya taşınmış eşyaların arasında bir düzen kuruyor.

O halde "buldum" duygusu bir yanılsama değil. Yanılsama, o bulmanın nereden geldiği konusunda. Biz kendimize bir hikâye anlatıyoruz: fikir dışarıdan geldi, ben sadece kabımı açtım. Gerçekte olan şuna daha yakın: yıllardır topladığımız parçalar, biz başka şeyle meşgulken birbirine değdi.

Peki o parçalar nereden geliyor? Cevap rahatsız edici, çünkü büyük kısmı başkalarından geliyor. Ve bu, modern zihnin en kaşınan yerine dokunuyor: eğer malzemem başkalarınınsa, benim payım ne kadar? Taklit nerede biter, benim olan nerede başlar?

Bugün bu soruyu sorduğumuzda, arka planda güçlü bir önyargıyla soruyoruz: özgünlük iyi, taklit kötü. Bir öğrenci ödevini yazarken çok fazla kaynak okumaktan çekinir, etkilenirim diye korkar. Bir müzisyen kendi sesini bulmak için başka bir şey dinlememeyi dener. Bir girişimci, fikrinin daha önce denenmiş olduğunu öğrendiğinde yıkılır. Bu korkular bize o kadar doğal görünür ki, tarihin büyük bölümünde insanların tam tersini düşündüğünü fark etmeyiz.

Osmanlı şiir geleneğine bakın. Orada nazire diye kurumsallaşmış bir pratik vardır. Bir şair, beğendiği bir şiirin veznini ve kafiye düzenini alır ve aynı kalıpta kendi şiirini yazar. Bunu gizlemez; tam tersine, hangi şiire nazire yazdığını bilinsin ister. Çünkü bu bir kopyalama değil, bir meydan okumadır. Herkesin aynı sazı, aynı akordu kullandığı bir yarışmadır. Ustalık, kimsenin duymadığı bir melodi icat etmekte değil, herkesin bildiği melodiyi kimsenin çalamadığı gibi çalmaktadır. Aynı mecazlar, aynı gül ve bülbül, aynı ay yüzlü sevgili yüzlerce yıl boyunca dolaşır ve şairin başarısı, o bilinen malzemede yeni bir kıvrım bulmaktır.

Bu geleneğin içinden çıkan bir dize, bölümün asıl sorusunu belki de herkesten açık söylemiştir. Şeyh Galib, 1783'te yazdığı Hüsn ü Aşk adlı mesnevisinde, eserinin sırlarını Mevlânâ'nın Mesnevî'sinden aldığını söyler ve hemen ardından ekler: çaldım, ama mîrî malı çaldım. Yani devletin, kamunun malını çaldım. Bu cümle iki şeyi birden yapıyor. Bir yandan borcunu açıkça kabul ediyor, saklamıyor. Öbür yandan o borcun utanılacak bir şey olmadığını ilan ediyor, çünkü aldığı şey kimsenin özel mülkü değil, hepimizin ortak hazinesidir. Ve dikkat edin, Şeyh Galib bunu alçakgönüllülükten söylemiyor; aynı eserde, kendisinden önce gelenlerin yeni bir şey söyleyememesinden şikâyet eden, yirmi altı yaşında, iddiası çok yüksek bir şairdir. Geleneğe yaslanmak ile özgün olmak onun zihninde birbirinin zıddı değil.

İbn Haldun, 1377'de tamamladığı Mukaddime'sinde bu meseleyi duygudan arındırıp neredeyse sosyolojik bir yasaya çevirir. Ona göre sanatlar ve zanaatlar birer melekedir, yani tekrarla kazanılan, bedene ve zihne yerleşen alışkanlıklardır. Bu melekeler kitaptan ya da kişinin kendi kendine keşfinden doğmaz; ustadan öğrenilir. Dolayısıyla bir zanaat, ancak onu öğretecek ustaların bulunduğu, yerleşik ve uzun süredir ayakta duran bir şehir hayatının içinde gelişebilir. İbn Haldun'un buradan çıkardığı sonuç serttir: yaratıcılık bireysel bir kıvılcım değil, bir birikimin ürünüdür. Ustasız bir dâhi, teorik bir varsayımdır.

Mimar Sinan'ın kendi hayatına baktığında kurduğu sıralama da bu mantığı taşır. Ona atfedilen anlatıda, İstanbul'daki Şehzade Camii çıraklık eseri, Süleymaniye kalfalık eseri, 1575'te tamamlanan Edirne'deki Selimiye ise ustalık eseridir. Yani ortada bir sıfır noktası yok. Kubbenin nasıl duracağını, taşın nereden çatlayacağını yıllarca başka ustaların yanında, başka şantiyelerde öğrenmiş biri var. Selimiye, bir dehanın boşluktan çıkardığı bir şey değil; yüzlerce yıllık bir kubbe geleneğinin bir insanda ulaştığı son nokta.

Ama burada işin diğer yüzünü de görmek gerekiyor, yoksa gelenek savunusu kolayca bir tutuculuğa dönüşür. Yunus Emre, kendisinden beklenen ağır, Arapça ve Farsça terkiplerle yüklü şiir dilini kullanmak yerine, halkın konuştuğu sade Türkçeyle söyledi. Geleneğin içindeydi; tasavvufun kavramlarını, mecazlarını biliyordu. Yaptığı şey gelenekten kaçmak değil, geleneğin malzemesini başka bir dile taşımaktı. Yani gelenek bir hapishane değil, ama aynı zamanda değiştirilmeden taşınacak bir emanet de değil.

Ve sıkı kuralların yaratıcılığı boğduğu varsayımı da düşündüğümüz kadar sağlam değil. Aruz vezni, sone, haiku, hatta bir reklam metninin karakter sınırı, hepsi kısıtlamadır. Ama o kısıt, sonsuz seçenek karşısında donup kalan zihni harekete geçirir. Buzdolabında her şey olsa akşam ne yapacağınıza karar vermeniz daha uzun sürer. Dört malzeme, sizi bir çözüm bulmaya zorlar. Çocuklar da böyle oynar: elindeki battaniye, sandalye ve yastık, bir çadıra dönüşür; eksik olan şeyler, oyunun kurallarını üretir.

Öyleyse taklit ile özgünlük arasındaki gerilim, aslında bir seçim değil. Kimse dil öğrenmeden konuşamaz. Ama kimse de sadece duyduğu cümleleri tekrarlayarak ömür boyu konuşamaz.

Bu noktada, yaratmanın ne olduğuna dair çok daha sade ve çok daha güçlü bir tanım belirir: yaratmak, birbirine değmemiş iki şeyi birbirine değdirmektir.

Arthur Koestler 1964'te yayımlanan kitabında, yani Yaratma Eylemi'nde bu işleme bir ad verir: iki ayrı düşünce düzlemini aynı anda birleştirmek. Bir şaka da böyle çalışır, bir bilimsel buluş da; ikisinde de daha önce ayrı duran iki çerçeve bir anda üst üste biner. Claude Lévi-Strauss ise 1962'de yayımlanan Yaban Düşünce adlı kitabında başka bir görüntü sunar: elindeki dağınık, artık malzemelerle iş gören ustayı, yani bricoleur'ü. Bu usta, ihtiyacı olan parçayı sipariş etmez; kutusunda ne varsa onunla düşünür. Ve Lévi-Strauss'a göre insan zihni büyük ölçüde böyle çalışır.

Tarihe bu gözle bakınca manzara değişir. Gutenberg'in 15. yüzyıl ortasında yaptığı şey, hiç kimsenin bilmediği bir teknoloji icat etmek değildi. Şarap ve zeytin preslerini Avrupa yüzyıllardır kullanıyordu, madeni harf ve kalıp dövme işi kuyumculukta ve sikke basımında biliniyordu, kâğıt çoktan gelmişti, mürekkep vardı. Gutenberg bu parçaları bir arada tutan düzeni kurdu. Parçalar ortadaydı; onları aynı masaya koyan kişi o oldu.

Bunun en çarpıcı kanıtı, tarihte şaşırtıcı sıklıkta görülen eşzamanlı buluşlardır. Darwin, türlerin kökeni üzerine yıllardır çalışıyordu; 1858'de, benzer bir mekanizmayı bağımsız olarak bulmuş olan Wallace'ın mektubunu aldı. Telefonun patent başvuruları için Bell ve Gray, 14 Şubat 1876'da, aynı gün başvurdular. Newton ile Leibniz, kalkülüsü birbirlerinden ayrı olarak geliştirdiler ve sonrasında kimin önce bulduğu tartışması yıllarca sürdü. Bu tekrarlayan desen bize şunu söylüyor: bir fikrin zamanı geldiğinde, onu bulabilecek durumda olan birden fazla zihin vardır. Çünkü parçalar herkesin önündedir.

Bu, yaratıcılığı küçültüyor gibi görünebilir. Bence tam tersini yapıyor, çünkü işin ağırlığını mistik bir armağandan alıp insanın omzuna koyuyor. Parçalar ortak olduğunda, size kalan şey seçim oluyor. Hangi soruyu soracağınızı seçmek. Hangi iki şeyin bir araya gelmesinin denemeye değer olduğuna karar vermek. Bir arada durmaya utanan iki şeyi zorla aynı odada tutmak. Ve belki en zoru: aklınıza gelen ilk düzenlemeyi kabul etmemek, onu bozup yeniden dizmek. Newton 1675'te Hooke'a yazdığı mektupta, daha uzağı görebildiyse bunun devlerin omuzlarında durduğu için olduğunu söylemişti. Bu cümle bir tevazu gösterisi değil, bir tarif. Omuzlara çıkmak da bir iştir; kimse sizi oraya taşımaz.

Dolayısıyla bölümün baştaki sorusu, artık bir ikilem gibi durmuyor. Yaratıcılık bulmaktır, evet. Ama bulduğunuz şey, dışarıdan gelen bir ses değil; sizin kendinizi içine soktuğunuz alanın size sunduğu bir imkândır. Ne kadar çok şey öğrenirseniz, ne kadar çok farklı alana bulaşırsanız, birbirine değebilecek parça sayınız o kadar artar. İlham, kendisini davet edenin evine gider.

Ve burada, günlük hayata dair sandığımızdan daha geniş bir sonuç var. Hayatınızın malzemesini de siz seçmediniz. Doğduğunuz aileyi, ilk konuştuğunuz dili, büyüdüğünüz şehri, içine düştüğünüz yüzyılı, bedeninizi, size öğretilen korkuları. Bunların hiçbiri sipariş edilmiş parçalar değil; hepsi buzdolabında zaten duruyordu. Sıfırdan bir hayat yapma imkânı kimseye verilmemiş. Ama o parçaların dizilişi üzerinde sandığınızdan çok daha fazla söz hakkınız var. Aynı malzemeyle iki kişi bambaşka iki şey kurar.

Yaratıcılık, o zaman, ayrıcalıklı birkaç kişinin taşıdığı gizli bir kaynak değil. Elindekine bakma biçimi. Bir kenarda duran maydanozu görme, iki alakasız şeyin arasında bir bağ olabileceğini düşünme, bir kere denenmişi ikinci kez başka türlü deneme alışkanlığı. Ve bu alışkanlığın en güzel yanı şu: öğretilebilir. Ustadan öğrenilir, tekrarla yerleşir, kullandıkça derinleşir. Yani hiçlikten var etmek bize verilmedi. Ama dizilişi bize bıraktılar, ve bütün insan işi, o dizilişin içinde.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.