Tevazu Erdem mi, Kendine Haksızlık mı?

Bölüm metni

Bir işi sen bitirdin, toplantıda kimse adını anmadı — ve sen de anmadın. İçinden bir ses "böylesi daha güzel" dedi; başka bir ses "yine ezildin" diye fısıldadı. Peki hangisi erdem, hangisi korkaklığın kibar kılığı?

Bir toplantı düşünün. Aylardır uğraşılan iş sonunda bitmiş, masanın etrafındaki herkes memnun ve birisi dönüp asıl yükü taşıyan kişiye teşekkür ediyor. O kişi ne diyor? Neredeyse her zaman aynı şeyi: yok canım, ne demek, asıl ekip yaptı, ben sadece bir şeyler karaladım. Sonra o toplantı bitiyor. Aradan iki hafta geçiyor, aynı kişi bir maaş görüşmesine giriyor ve karşısındaki insan soruyor: siz bu şirkete tam olarak ne katıyorsunuz? Şimdi ne diyecek? Yarım saat önce ağzından "ben bir şey yapmadım" cümlesi bu kadar kolay çıkan biri, bu soruya cevap verirken neden birden terliyor?

Türkçe, bu konuda dünyanın en zengin dillerinden biri. Övgüyü savuşturmak için hazır bir cephanemiz var: estağfurullah, aman ne demek, çok abartıyorsunuz, ayıp ediyorsunuz. Bu kalıpları öğrenirken kimse bize bunların ne işe yaradığını açıklamıyor; sadece kullanılmadığında ne olduğunu görüyoruz. Kullanmayan insan için hazır bir sıfat da var: kendini beğenmiş. Türkçede bu ifadenin ne kadar ağır bir suçlama olduğuna dikkat edin. Beğenmek masum bir fiil. Bir gömleği beğenirsiniz, bir manzarayı beğenirsiniz. Ama kendinizi beğendiğiniz anda fiil zehirleniyor.

Tevazu kelimesinin kendisi de bize bir şey söylüyor. Arapça "vaz'" kökünden geliyor; koymak, indirmek, aşağıya yerleştirmek anlamında. Tevazu, kelimenin yapısı gereği, kendini aşağıya koymak demek. Fakat işte can alıcı nokta: kelime ne kadar aşağıya koyacağımızı söylemiyor. Bir basamak mı, iki basamak mı, yoksa ayakların altına kadar mı? Ölçü yok. Ve ölçüsü olmayan bir erdem, uygulamada her zaman en fazlasını isteyen tarafın eline geçiyor.

Bugünün psikolojisi bu belirsizliğin iki ucunu da ölçmüş durumda. 1999'da Justin Kruger ve David Dunning, insanların kendi yeterliliklerini nasıl değerlendirdiğine baktılar ve bir şey fark ettiler: bir alanda en az bilgili olanlar, kendi performanslarını en abartılı biçimde tahmin ediyordu. Bilgi arttıkça özgüven değil, kendi sınırlarının farkındalığı artıyordu. Bu bulgu, alçakgönüllülüğü neredeyse bir zekâ belirtisi gibi okumamıza yol açtı. Emin olan şüphelidir, tereddüt eden derindir.

Ama madalyonun öbür yüzü de 1978'den beri masada. Pauline Clance ve Suzanne Imes, akademide ve meslek hayatında açıkça başarılı olmuş 150 kadar kadınla çalıştıklarında, bu kadınların çoğunun başarılarını kendilerine ait görmediğini gördüler. Şanstı, zamanlamaydı, birileri yanılmıştı, yakında anlayacaklardı. Kendi deyimleriyle bir "sahtekârlık duygusu" vardı ortada. Bu insanlar kendilerini fazla değil, eksik ölçüyorlardı. Ve dikkat edin: onlara kimse ceza kesmiyordu. Aksine, çevreleri onları muhtemelen ne kadar mütevazı insanlar olduğu için seviyordu.

İşte bu, bir yerlerde bir mantık hatası olduğunu gösteriyor. Eğer kendini fazla ölçmek bir hataysa, kendini eksik ölçmek neden hata değil? Ölçme işleminin erdemi, doğru sonuç vermesinde olmalı. Bir terziyi kumaşı fazla kesti diye eleştiriyor, eksik kesti diye alkışlıyorsak, mesele artık terzilik değildir. O yüzden sorumuz basit ama rahatsız edici: tevazu, kendi hakkında doğruyu söylemek mi, yoksa kendi hakkında eksik söylemek mi? Çünkü bu ikisi aynı şey değil ve ikisine aynı adı veriyoruz.

Bu soruyu ilk defa bir terazi kurup ciddiyetle tartan kişi Aristoteles. Nikomakhos'a Etik adlı eserinin dördüncü kitabında, kendine değer biçme meselesini bir erdem başlığı olarak ele alıyor ve karakterin tam da bu noktada nasıl bozulduğunu anlatıyor. Aristoteles'in kurduğu düzen şu: her erdem iki kötülüğün arasındaki ortadır. Cesaret, korkaklık ile atılganlığın ortası. Cömertlik, cimrilik ile savurganlığın ortası. Peki kendine değer biçmenin ortası ne?

Aristoteles buna büyük ruhluluk, yüce gönüllülük diyor. Kendisine büyük bir değer biçen ve gerçekten de o değere layık olan insanın hali. İki tarafında iki sapma var. Biri, hak etmediği değeri kendine biçen: boş gururlu insan, bizim kibirli dediğimiz tip. Diğeri, hak ettiği değeri kendine biçmeyen: Aristoteles'in deyimiyle küçük ruhlu insan. Ve şimdi bu metnin en şaşırtıcı cümlesi geliyor. Aristoteles diyor ki küçük ruhluluk, yüce gönüllülüğün karşıtı olmaya boş gururdan daha yakındır; çünkü hem daha yaygındır hem de daha kötüdür.

Daha kötü. 2300 yıl önce yazılmış bir cümle, bizim bütün sosyal reflekslerimizi ters çeviriyor. Neden daha kötü olsun? Aristoteles'in gerekçesi ahlaki değil, neredeyse pratik: küçük ruhlu insan elindekini kullanmaz. Layık olduğu işe uzanmaz, hak ettiği görevi istemez, yapabileceği güzel şeyi yapmaz, çünkü kendini o şeye uygun görmez. Kibirli insan en azından yanlış yerde bir şeye kalkışır ve rezil olur; küçük ruhlu insan hiçbir yere kalkışmaz ve kimse bunu fark etmez. Birinci hata gürültülüdür, ikincisi sessiz. Bir toplumun gürültülü hataya ceza kesip sessiz hatayı ödüllendirmesi çok anlaşılır bir şey, ama bu, ikinci hatayı erdeme çevirmiyor.

Aristoteles yüce gönüllü insanı tasvir ederken biraz gülümsetecek kadar ileri gidiyor: ağır yürür, sesi kalındır, telaşsız konuşur. Bu portre bugün bize fazla kendinden emin görünüyor, hatta biraz gülünç. Ama Aristoteles meseleyi orada bırakmıyor. Aynı kitapta, kendi hakkında konuşma tarzını ayrı bir erdem olarak ele alıyor ve buna doğruluk diyor. Bir tarafta övünen insan var, kendinde olmayanı varmış gibi anlatan. Öbür tarafta kendini küçülten insan var, kendinde olanı yokmuş gibi anlatan. Sokrates'in o meşhur "ben hiçbir şey bilmem" tavrı bu ikinci sınıfa örnek verilir. Ortada ise ne var? Ne fazlası ne eksiği: kendi hakkında doğruyu söyleyen insan. Yani Aristoteles'e göre tevazunun dürüstlükle çelişmesi mümkün değil, çünkü tevazu dürüstlüğün kendisinin bir dalı.

Ve çok ince bir uyarı ekliyor: kendini küçültmekte aşırıya kaçan insan, sonunda yeniden övünmeye başlar. Sadeliğin gösterişe dönüşebileceğini söylüyor. En yalın kılığa bürünmenin, doğru seyirci önünde, en süslü kılıktan daha etkili bir iddia olabileceğini fark etmiş. Bu tespit, bütün mesele için bir uyarı levhası gibi duruyor.

Aristoteles'in bu terazisi kayboldu mu? Hayır, İslam dünyasında yeniden kuruldu ve üstelik daha keskin bir biçimde. 11. yüzyılda yaşayan İbn Miskeveyh, Tehzîbü'l-ahlâk adlı eserinde, yani Ahlâkın Arıtılması'nda, orta öğretisini Arapça düşüncenin içine taşıdı ve erdemleri ana başlıklara bağlarken tevazuyu iffetin, yani nefse hâkim olmanın alt erdemleri arasına yerleştirdi. Ahlâkın Arıtılması'nda erdem, tıpkı Yunan kaynağında olduğu gibi, iki aşırılık arasında tutulan bir denge olarak duruyor.

Ama en açık formülü Gazâlî veriyor. İhyâu Ulûmi'd-dîn, yani Din İlimlerinin Diriltilmesi adlı büyük eserinde, kibri ve kendini beğenmeyi ele aldığı bölümde şunu söylüyor: tevazu, kibir ile mehâne arasındaki ortadır. Mehâne, kendini alçaltmak, kendine zillet yakıştırmak demek. Yani Gazâlî'ye göre kendini fazla yüksek koymak da, fazla aşağı koymak da kötülüktür. İkisi de erdem değil. Din diliyle konuşan bir ahlakçının, kendini yere serme halini bir kusur olarak yazması üzerinde durmaya değer. Çünkü bu, tevazunun hiçbir zaman "ne kadar çoksa o kadar iyi" olan bir şey olmadığı anlamına geliyor. Merhamet öyledir, adalet öyledir; tevazu değil. Tevazunun fazlası tevazu değil, başka bir şey.

Gazâlî'nin bir ayrımı daha var ve bu ayrım bütün meseleyi bambaşka bir yere taşıyor. Ona göre kibrin çekirdeğinde kendini beğenme yatar ve kendini beğenmenin özü, kendine ait olmayan bir şeyi kendine mal etmektir. Sesini kendin yapmadın. Zekânı kendin kurmadın. Doğduğun şehri, seni okutan insanları, o kritik anda karşına çıkan fırsatı kendin ayarlamadın. Öyleyse tevazu, elindekini inkâr etmek değil; elindekinin nereden geldiğini doğru bilmek. Bu, bir miktar meselesi değil, bir mülkiyet meselesi. Yeteneğin var; ama senin icadın değil. Bu cümlenin ilk yarısını silmek tevazu değil, sadece yanlış bir muhasebe.

Şimdi bütün bu incelikli terazinin üstüne bir balyoz iniyor. Ya tevazu diye bir erdem yoksa? Ya o ölçüyü aramak için harcanan yüzyıllar, aslında bir zayıflığa erdem kılığı giydirme çabasından başka bir şey değilse?

18. yüzyılda David Hume, 1751'de yayımlanan Ahlak İlkeleri Üzerine Bir Soruşturma'da bir liste yapıyor. Oruç, kefaret, nefsi köreltme, kendini yadsıma, alçakgönüllülük, sessizlik, yalnızlık. Bunlara "keşiş erdemleri" diyor ve neden erdem sayılmadıklarını soğuk bir dille açıklıyor: bunlar ne insanın dünyadaki durumunu iyileştirir, ne onu toplumun daha değerli bir üyesi yapar. Hume'a göre bu haller anlayışı uyuşturur, kalbi katılaştırır, mizacı ekşitir. Sonuç olarak onları erdemler sütunundan alıp karşı sütuna, kötülükler listesine yazıyor. Alçakgönüllülük dahil.

Hume'un olumlu tarafı da var. İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme'nin üçüncü kitabında yüce gönüllülüğü ele aldığı bölümde, ölçülü bir gururun faydalı olduğunu savunuyor. Kendi değerini bilen insanın işini daha iyi yaptığını, başkalarının ona güvendiğini, kendinden emin duruşun etrafına cesaret verdiğini söylüyor. Aşırı alçakgönüllülük Hume için bir kusur; iş yapmayı engelliyor.

Ama Hume aynı yerde çok kurnaz bir ayrım yapıyor. Gururu içinde taşımak yararlıdır, diyor; onu başkasının yüzüne vurmak ise hoş değildir. Kimse karşısındakinin kendi üstünlüğünü kabul etmeye zorlanmasından hoşlanmaz. Dolayısıyla toplum hayatı, dışa dönük bir tevazu diline ihtiyaç duyar. Fark ediyor musunuz Hume ne yapmış oluyor? Tevazuyu ahlaktan alıp görgü kurallarına yerleştiriyor. Erdem değil, nezaket. İçinde olmayacak, davranışında olacak. Bizim estağfurullah kalıbımızın tam olarak felsefi tarifi bu.

Nietzsche ise nezaketle uğraşmıyor. 1887'de yazdığı Ahlakın Soykütüğü Üstüne'de anlattığı o bilinen sahne şu: kuzular yırtıcı kuşlardan nefret eder ve onları kötü ilan eder; bunda tuhaf bir şey yok. Tuhaf olan, kuzuların kendi kuzuluklarını iyilik saymaya başlaması. Nietzsche'nin iddiası, ahlaki değerlerimizin bir kısmının, yapamadığımız şeyi yapmak istemiyormuşuz gibi göstermekten doğduğu. Karşılık verecek gücü olmayanın haline bağışlayıcılık, boyun eğmek zorunda olanın haline itaat erdemi, kendini öne çıkaramayanın haline alçakgönüllülük deniyor. Zayıflık, kendi zayıflığını bir tercih gibi yeniden yazıyor.

Nietzsche'nin bu şüphesinin en can sıkıcı tarafı şu: en aşağıya inen kişi, aslında kimsenin rekabet edemeyeceği bir mevki kurmuş olabilir. "Ben hiç kimseyim" cümlesi de bir iddiadır ve karşısındakini derhal bir görev altına sokar: hayır, öyle demeyin. Edebiyat bunu felsefeden önce teşhis etmişti. Charles Dickens'ın 1850'de tamamladığı romanı David Copperfield'da Uriah Heep diye bir karakter var; ağzından "ben mütevazı bir insanım" lafını hiç düşürmez, elleri hep ovuşturmadadır, kendini sürekli küçültür. O mütevazılık bir huy değil, bir tırmanma aletidir. Dickens'ın romanı, sahte tevazunun neye benzediğini gösteren bir el kitabı gibi okunabilir.

Bu tipi hepimiz tanıyoruz. Övgüyü reddeden ama reddini üç kere tekrarlayan insan. Kendini öyle bir kötüleyen ki karşısındakini övmeye mecbur bırakan insan. "Ben zaten beceriksizim" diyerek sorumluluktan kaçan insan; çünkü baştan beceriksiz ilan edilmiş birinden kimse hesap sormaz, bu yüzden kendini küçültmek bazen dünyanın en rahat sığınağı olur. Ve en incesi: alçakgönüllülüğünü bir kimlik haline getirmiş insan, o kimliğe dokunulduğunda herkesten çok öfkelenen insan.

Peki bu itirazın sınırı yok mu? Var. Nietzsche gerçek bir şeyi yakalıyor, ama gördüğü şeyi her yere yaymak bir teşhisi bütün hastalara giydirmek olur. Bir erdemin sahtesinin dolaşımda olması, gerçeğinin olmadığını göstermez; tersine gösterir. Kimse değersiz bir şeyin kalpını basmaz. Uriah Heep'in tevazuyu taklit ederek yol alması, tevazunun etrafta hakiki bir itibarı olduğu içindir. Öyleyse asıl soru şu hale geliyor: taklidi bu kadar kolay olan bir şeyin aslı nasıl bir şey?

Cevaba dilin arka kapısından girelim. Batı dillerinde alçakgönüllülük anlamına gelen kelimelerin kökü Latince humilitas; o da humus'tan geliyor. Humus, toprak demek. Yani alçakgönüllülük, kelimenin kendi belleğinde, toprağa yakın olmak anlamına geliyor.

Bu, insanın aklına ilk anda ezilmeyi getiriyor. Ama toprağın ne olduğunu bir düşünün. Üstüne basılan şey, evet. Ama aynı zamanda her şeyin içinden çıktığı şey. Buğday topraktan çıkıyor, ağaç topraktan çıkıyor, kaybettiğimiz herkes toprağa gidiyor. Toprak değersiz değil; verimli. Ayaklar altında olması onu kısır yapmıyor, tersine, her şeyin altında olması onu her şeyin kaynağı yapıyor.

Zillet ile tevazu arasındaki sınır tam burada duruyor ve bence bütün mesele bu tek ayrımda çözülüyor. Kendini zillete düşüren insan kendini çöp sayar. Mütevazı insan kendini toprak sayar. Çöpten hiçbir şey yetişmez, toprak bütün ürünü verir. İkisi de aşağıdadır; biri boş, biri dolu. Böyle bakıldığında Gazâlî'nin kibir ile mehâne arasına çektiği o çizgi sadece bir denge önerisi değil, iki bambaşka ruh hali arasındaki bir fark oluyor.

Anadolu düşüncesi bu farkı kavramlarla değil, bir mısrayla halletmiş. Yunus Emre'nin o herkesin bildiği dizesi aslında bir tevazu tarifi: "İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir." Kendini bilmek. Küçültmek değil, büyütmek de değil; bilmek. Terazinin işini bir fiile indirmiş. Ve aynı şairin çok daha derin bir mısrası var: "Bir ben vardır bende benden içeru." İçimizde, bizim bildiğimiz benlikten daha derin bir kat olduğunu söylüyor. Tevazu, o kata yer açmak demek. Dışarıdaki benliği bir kenara çekmek, arkada kalan şeyin görünmesi için.

Mevlânâ'nın Mesnevî'si de tam bu görüntüyle açılıyor. Neyi dinleyin, diyor; şikâyet ediyor, çünkü kamışlıktan koparıldı. Şairin ilk beytindeki acı gerçek bir acı. Ama bir düşünün: neyin ses verebilmesi için önce kesilmiş, sonra içi boşaltılmış olması gerekiyordu. İçi dolu bir kamış çıkardığı hiçbir ses yoktur. O boşluk yoksunluk değil, geçiş yeri. Tevazu da bu yüzden kendini boşaltmak, hiçe indirmek değil; kendini bir şeyin geçebileceği hale getirmek. Aradan çekilmek, ortadan kaybolmak değil.

Yunus'un bir dizesi daha var, sahtesini bir çırpıda ayıklayan bir dize: "Dervişlik olaydı tâc ile hırka, biz dahi alırdık otuza kırka." Kılıkla olmuyor. Sahte tevazunun bir kıyafeti, bir ses tonu, bir el ovuşturması vardır; gerçeğinin yoktur, çünkü gerçeği zaten kendini göstermekle uğraşmıyordur.

Bugünün ahlak psikolojisi bu meseleyi ölçülebilir bir hale getirmeye çalışırken benzer bir yere varmış durumda. Entelektüel tevazu diye bir araştırma alanı var ve ölçütü hiç de beklendiği gibi değil. Kimsenin kendini ne kadar küçümsediğine bakmıyorlar. Baktıkları şey şu: bu insan yeni kanıt karşısında fikrini değiştirebiliyor mu? Yanıldığını söyleyebiliyor mu? Bilmediği bir konuda bilmediğini söyleyip orada durabiliyor mu? Yani tevazu bir duygu olarak değil, bir davranış olarak ölçülüyor. Kendini nasıl hissettiğin değil, gerçekle karşılaştığında ne yaptığın.

Ve buradan bakınca, tevazunun karşıtının kibir olmadığı ortaya çıkıyor. Kibirli insanla kendini değersiz gören insan, çok tuhaf bir biçimde aynı işi yapıyor: ikisi de sürekli kendine bakıyor. Biri hayranlıkla, öbürü tiksintiyle, ama ikisi de aynanın önünde duruyor. Bir toplantıda kendi zekâsının izlenip izlenmediğini kontrol eden insan da, herkesin kendi hatasını fark ettiğini sanan insan da, odadaki asıl işe bakmıyor. Tevazu, aynadan başını kaldırmak. Dikkati kendinden alıp işe, karşındaki insana, çözülmesi gereken soruna çevirmek. Bu yüzden asıl karşıtı büyüklenmek değil, kendine takılıp kalmak.

Bunun günlük hayatta nasıl göründüğü çok açık. Size teşhisten emin olmadığını söyleyen, bir meslektaşına danışmak isteyen doktor mu daha iyi hekimdir, yoksa hiçbir zaman bilmediğini söylemeyen mi? Bir öğrencisinin sorusu karşısında "bunu hiç böyle düşünmemiştim, bakıp geleceğim" diyen öğretmen mi güvenilirdir, yoksa her soruya bir cevap uyduran mı? Yaptığı hesapta hata bulunduğunda "haklısın, baştan yapıyorum" diyen mühendis mi işini ciddiye alıyordur? Bu insanların hiçbiri kendini küçültmüyor. Hepsi kendi sınırını, tam yerinde, doğru olarak söylüyor. Ve tam bu yüzden güveniliyorlar. Tevazunun itibarı buradan geliyor: mütevazı insanın sözü, hakkında konuştuğu şeye uyduğu için ağırdır.

Öyleyse başlangıçtaki soruya dönelim ve onu artık ikiye ayırabiliriz. Kendine haksızlık etmek, gerçekten bir şey yapmış olduğu halde yapmadım demek, hak ettiği işi istememek, layık olduğu yere yürümemek. Bunun adı tevazu değil. Aristoteles'e göre bu küçük ruhluluk, Gazâlî'ye göre kendini zillete düşürmek, Hume'a göre işe yaramaz bir keşiş alışkanlığı, Nietzsche'ye göre de zayıflığın kendine yalan söylemesi. Dört ayrı dilden dört düşünür, bu konuda şaşırtıcı biçimde aynı şeyi söylüyor. Tevazu ise bunun tam tersi bir işlem: gerçeği olduğu gibi söylemek, hem yapabildiğini hem yapamadığını, hem sende olanı hem sende olmayanı, ve söyledikten sonra bunu bir daha konuşmamak.

Terazi meselesinde ise şunu itiraf etmek gerekiyor: Aristoteles doğru soruyu soruyor, ama tartıyı elinde tutan hâlâ biz olduğumuz sürece terazi eğilecek. Kendi ağırlığını tarafsız ölçen insan pek yok. Belki asıl çözüm tartmaktan vazgeçmek değil, tartıyı bırakmak: işin kendisine, sonuca, karşındaki insanın gördüğüne bırakmak. Yaptığın şeyin senin hakkında konuşmasına izin vermek ve o konuşurken sesini kısmak. Toprak kendini küçük görmez, hiç konuşmaz da; sadece üstünde bir şey yetişebilsin diye yerinde durur.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.