Yarasa Olmak Nasıl Bir Şey?

Bölüm metni

Diş ağrın olduğunu söylüyorsun; ben sana inanıyorum ama o ağrıyı asla duymuyorum. Bütün beyin taramaların elimde olsa bile göreceğim şey sinyaller; senin içeride yaşadığın o şeye hiçbir cihaz giremiyor. Peki o zaman: karşımdakinin gerçekten bir "içi" olduğunu nereden biliyorum — ve bunu bir makine söylerse ne yapacağım?

Acil servise girdiğinde sana sorulan ilk şeylerden biri şudur: ağrın 1 ile 10 arasında kaç? Soru o kadar sıradandır ki tuhaflığını fark etmeyiz. Oysa o soruyu soran doktorun elinde, senin vereceğin cevabı kontrol edebileceği hiçbir alet yoktur. Röntgen kırığı gösterir, ağrıyı göstermez. Tomografi dokudaki yırtığı gösterir, o yırtığın nasıl bir şey olduğunu göstermez. Aynı kırığa sahip iki insandan biri 4 der, öteki 9 der, ve doktorun yapabileceği tek şey ikisine de inanmaktır. Modern tıp, en somut bilimlerden biri olmasına rağmen, günde milyonlarca kez, başkasının sözüne dayanarak karar verir.

Şimdi biraz daha geriye çekil. Hayatın boyunca hiç kimsenin ağrısını hissetmedin. Bir kere bile. Annenin ağrısını, çocuğunun ağrısını, otuz yıl aynı evi paylaştığın insanın ağrısını. Hissettiğin tek ağrı, kendi ağrındı. Elindeki tüm veri, tek bir örnekten ibaret: senden. Buna rağmen dünyada yedi milyarın üzerinde bilinçli varlık olduğuna kesin gözüyle bakıyorsun.

Felsefede buna benzerlik yoluyla çıkarım denir. Ben çekiçle parmağıma vurunca bir şey hissediyorum ve elimi geri çekiyorum. Karşımdaki de parmağına vurunca elini geri çekiyor, yüzünü buruşturuyor, bir ses çıkarıyor. Bedeni benimkine benziyor, davranışı benimkine benziyor, öyleyse içerisi de benziyordur. Mantık olarak kulağa makul gelir. Ama bir bilim insanı çıkıp "tek bir kuğu gördüm, beyazdı, demek ki bütün kuğular beyazdır" dese hepimiz itiraz ederdik. Başkasının zihni konusunda tam olarak bunu yapıyoruz: tek bir vakadan koca bir evrene genelleme.

Üstelik dayandığımız ipucu, yani davranış, göründüğü kadar sağlam değil. Doğuştan ağrı duyarsızlığı denen çok nadir bir durum var; bu insanlar sinir sistemlerindeki bir farklılık yüzünden acıyı hissetmiyorlar. Çocuklarında en sık görülen sorun, kırılan bir kolla oynamaya devam etmeleri, dilini ısırdığında fark etmemeleri. Davranış susuyor, ama hasar gerçek. Tersi de var: tiyatroda bir oyuncu sahnede ikna edici biçimde haykırır, salondaki hiç kimse ambulans çağırmaz. Yani davranış ne yeterli bir kanıt, ne de zorunlu bir kanıt. Elimizdeki tek pencere, güvenilmez bir pencere.

Buna rağmen inanıyoruz. Hem de akıl yürüterek değil. Kimse metroda düşen adamın yüzünü görüp içinden benzerlik çıkarımı yapmaz. Yüzü görürsün ve bilirsin. O bilgi, bir sonuç gibi değil, bir algı gibi gelir.

İşte bütün mesele burada başlıyor. Diyelim ki teknoloji sınırsızca ilerledi ve elimizde kusursuz bir tarayıcı var. Karşımdaki insanın beynindeki her nöronu, her sinyali, her kimyasal alışverişi gerçek zamanlı izleyebiliyorum. Ekranda ağrıyla ilişkili bölgelerin ateşlendiğini görüyorum. Peki ekranda gördüğüm nedir? Etkinlik. Hareket. Veri. Ağrının kendisi değil. O canlı, acı veren, dayanılmaz şey, ekranda hiçbir yerde yok. Ve şu soru duruyor: acaba bir gün orada olacak mı, yoksa oraya hiçbir zaman gelmeyecek bir şeyi mi bekliyoruz?

1974'te Amerikalı filozof Thomas Nagel, bu soruyu felsefe tarihinin en inatçı biçimde hatırlanan örneğiyle sordu. Makalesinin adı "What Is It Like to Be a Bat?", yani "Yarasa Olmak Nasıl Bir Şey?" idi.

Nagel yarasayı özellikle seçmişti. Uzaydan bir yaratık ya da bir robot seçebilirdi, ama o zaman itiraz kolay olurdu. Yarasa bizim akrabamız. Memeli, sıcakkanlı, yavrusunu emziriyor. Onun bir iç dünyası olduğundan neredeyse hiçbirimiz şüphe etmeyiz. Ama dünyayı bizde bulunmayan bir duyuyla tanıyor. Birçok yarasa, ağzından ya da burnundan çığlıklar gönderir ve bu çığlıkların nesnelerden dönen yankılarını dinler. İnsan kulağının duyabildiği üst sınır kabaca 20 kilohertz; o çığlıkların büyük kısmı bunun epeyce üstünde, yani bizim için tam bir sessizlik içinde gerçekleşir. Yarasa, dönen yankının gecikmesinden mesafeyi, yankının niteliğinden dokuyu, yankının kaymasından hedefin hızını çıkarır. Karanlık bir mağarada, saniyede onlarca karar vererek, kanat çırpan bir güveyi havada yakalar.

Şimdi Nagel'in oyununu oyna. Yarasa olmanın nasıl bir şey olduğunu hayal etmeye çalış. Muhtemelen aklına baş aşağı asılmak, deri kanatlarla süzülmek, gözlerin işe yaramaması, akşam yemeğinin böcek olması geliyor. Nagel tam burada duruyor ve şunu söylüyor: sen bunların hiçbirini hayal etmedin. Sen, senin bir yarasa gibi davranman nasıl bir şey olurdu, onu hayal ettin. Oysa soru bu değil. Soru, yarasa için, içeriden, yarasa olmanın nasıl bir şey olduğu. Ve o hayal için gereken malzeme sende yok, çünkü malzeme ancak kendi deneyiminden gelebilir.

Nagel'in asıl vurduğu yer bundan sonrası. Bilim, bir şeyi anlamak için yöntem olarak bakış açısını çıkarmayı seçti. Bir masanın kütlesi, kime sorarsan sor aynıdır; masanın nasıl göründüğü kişiden kişiye değişir, ama kütlesi değişmez. Bilimin gücü tam olarak buradan gelir: kişiye bağlı olanı eleyip kalanı ölçersin, ve elinde herkes için geçerli bir bilgi kalır. Bu yöntem dört yüz yılda insanlığın bildiği her şeyi değiştirdi. Ama bilinç, doğası gereği bir bakış açısıdır. Bakış açısını çıkardığında, incelemek istediğin şeyi silmiş olursun. Nagel'in söylediği şey, bilincin gizemli olduğu değil; nesnellik yönünde attığın her adımın, seni tam da anlamak istediğin şeyden bir adım uzaklaştırdığı.

Bunu günlük hayatta test etmek için yarasaya bile gerek yok. Sen ve arkadaşın kırmızı ışıkta duruyorsunuz. İkiniz de "kırmızı" diyorsunuz, ikiniz de aynı anda frene basıyorsunuz. Onun gördüğü kırmızıyla senin gördüğün kırmızının aynı olduğunu nasıl kontrol edersin? Hiçbir deney kurulamaz, çünkü karşılaştırmayı yapacak ortak bir zemin yok.

Sekiz yıl sonra, Avustralyalı filozof Frank Jackson bu boşluğu daha da keskin bir hikâyeyle ortaya koydu. Mary adında bir bilim insanı hayal edin. Mary dünyanın en iyi renk görme uzmanı. Işığın dalga boylarını, gözdeki koni hücrelerini, beynin hangi bölgesinin hangi sinyali nasıl işlediğini, birinin kırmızı bir şey gördüğünde beyninde tam olarak ne olduğunu, hatta ağzından hangi kelimelerin çıkacağını biliyor. Fiziksel olarak bilinecek ne varsa biliyor. Tek bir ayrıntı: Mary hayatı boyunca siyah beyaz bir odada yaşadı, dünyayı siyah beyaz bir ekrandan izledi, kırmızıyı hiç görmedi. Bir gün kapı açılıyor, Mary dışarı çıkıyor ve birisi ona kırmızı bir domates uzatıyor.

Mary yeni bir şey öğreniyor mu? Bu hikâyeyi dinleyen insanların büyük çoğunluğu, düşünmeden önce "evet" diyor. Ama eğer öğreniyorsa, demek ki daha önce bildikleri, yani bütün fiziksel bilgi, her şey değildi. Jackson bu argümanı, dünyanın yalnızca fizikten ibaret olduğu görüşüne itiraz olarak kurmuştu. İşin ilginç yanı, yıllar sonra kendi argümanının hatalı olduğuna karar verip karşı tarafa geçmesidir; felsefede bir insanın kendi en ünlü fikrini terk etmesi sık görülen bir şey değildir.

Ne yarasa ne Mary, bir ruhun varlığını kanıtlıyor. İkisi de daha mütevazı ama daha inatçı bir şeyi gösteriyor: açıklamalarımızda bir boşluk var ve bu boşluk, daha fazla veri toplayarak kapanacak türden görünmüyor.

Nagel'den yaklaşık bin yıl önce, bu boşluğa dışarıdan değil içeriden bakan biri vardı.

İbn Sînâ, 980 yılında Buhara yakınlarındaki Afşana köyünde doğdu, 1037'de Hemedan'da öldü. Hem hekimdi hem filozof; tıpta yazdıkları yüzyıllarca ders kitabı olarak okundu. Büyük eseri Kitâbü'ş-Şifâ, yani Şifa Kitabı, nefse yani cana ayırdığı bölümde şaşırtıcı bir düşünce deneyi barındırır.

Şöyle diyor: kendini şu an yaratılmış olarak düşün. Yetişkin, tam ve sağlıklı bir bedenle, ama boşlukta. Gözlerin örtülü, hiçbir şey görmüyorsun. Kollarını ve bacaklarını birbirine değmeyecek şekilde açılmış düşün, hiçbir yere dokunmuyorsun, kendi tenine bile. Hiçbir ses yok, hiçbir koku yok. Havada öyle bir biçimde asılısın ki, rüzgârın teninde yarattığı o en hafif duyumu bile almıyorsun. Duyu organlarından tek bir haber gelmiyor.

Böyle bir insan hiçbir şey bilir mi?

İbn Sînâ'nın cevabı şudur: bilir. Kendi varlığını bilir. Elini bilmez, bedenini bilmez, çünkü onlardan hiçbir haber gelmiyor. Ama "ben varım" der. Ve İbn Sînâ buradan şu sonuca dikkat çeker: en dolaysız, en tartışmasız, hiçbir kanıta ihtiyaç duymadan sahip olduğun bilgi, bedenden gelen bir bilgi değildir. Kendi kendine olan farkındalığın, duyularının hiçbirine borçlu değilsin.

İbn Sînâ bunu sıkı bir ispat olarak değil, insanın kendine bakması için bir uyarı, bir dikkat çağrısı olarak sunar. Aynı şekilde, düşünen yanın bölünebilir olamayacağını da savunur: bölünmeyen bir kavram, parçalara ayrılabilen bir şeyde barınamaz.

Altı yüz yıl sonra, 1641'de yayımlanan İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar'da Descartes, farklı bir yoldan gelip çok benzer bir yere varır. Altıncı meditasyonda şunu söyler: beden her zaman bölünebilir, zihin hiçbir zaman. Bir ayağını kaybedersen bedeninden bir parça eksilir; zihninden hiçbir parça eksilmez. Bölünebilen bir şeyle bölünemeyen bir şey aynı cins olamaz.

Descartes bu sezgiyi sonuna kadar götürdü ve iki ayrı töz kurdu: düşünen şey ve yer kaplayan şey. Ve tam orada, felsefe tarihinin en ünlü duvarına çarptı. 1643'te Bohemyalı Elisabeth ona mektup yazıp şunu sordu: madem ruh maddesizdir ve yer kaplamaz, bir kolu kaldırmak için bedeni nasıl itiyor? İtmek için değmek, değmek için bir yerde olmak gerekmez mi? Descartes'ın cevabı, beynin ortasındaki küçük kozalaksı bezi işaret etmek oldu: ruhun bedene dokunduğu yer orasıydı. Bu cevap kimseyi tatmin etmedi, muhtemelen kendisini de.

Ve o soru hiç kapanmadı. 1994'te bir konferansta ortaya atılan, ertesi yıl yazıya dökülen bir ayrımla Avustralyalı filozof David Chalmers aynı duvarı modern diliyle yeniden tarif etti. Bilinç üzerine kolay problemler vardı: beyin uyaranları nasıl ayırt eder, bilgiyi nasıl birleştirir, dikkati nasıl yöneltir, kendi durumları hakkında nasıl rapor verir. Bunlara "kolay" demesi alay değildi; hepsi son derece zordur, ama ne tür bir cevabın işe yarayacağını biliyoruz: bir mekanizma bulacağız. Bir de zor problem vardı: bütün bu işlemlere neden bir deneyim eşlik ediyor? Çünkü prensipte, bütün bu işleri eksiksiz yapan ve içeride hiçbir şey olmayan bir sistem tarif edebilirsiniz. Karanlıkta çalışan bir mekanizma. Ama bizde ışık yanıyor. Neden?

Bu soru uzun süre boyunca sakin bir soruydu. Yarasa uzaktaydı, Mary hayaliydi, boşlukta asılı adam bir düşünce deneyiydi. Sonra soru masanın üstüne, elimizin altına geldi.

Gece geç bir saat. Bir ekrana yazıyorsun ve ekrandaki yazı sana yalnız olduğunu, hatta üzgün olduğunu söylüyor. Cümleler kusursuz. Duraksamalar yerinde. Sen bir şey anlatınca uygun yerde şaşırıyor, uygun yerde üzülüyor. Ne yapacaksın?

Alan Turing bu anı 1950'de, yani ilk bilgisayarların oda büyüklüğünde olduğu yıllarda öngördü. "Hesap Makineleri ve Zekâ" adlı yazısında, "makineler düşünebilir mi" sorusunun tartışılamayacak kadar belirsiz olduğunu söyleyip yerine bir oyun koydu: eğer bir metin konuşmasında makineyi insandan ayırt edemiyorsan, sorunun cevabı pratikte verilmiş sayılır. Turing'in gerekçesi bugün hâlâ rahatsız edicidir. Diyordu ki, başka insanların düşündüğünden emin olmanın tek yolu o insan olmaktır; bunu ciddiye alırsak dünyada yalnızca kendi zihnimizin var olduğunu söylemek zorunda kalırız. Onun yerine hepimiz kibarca birbirimizin düşündüğünü varsayıyoruz. Turing'in işaret ettiği şey şuydu: makineye uyguladığımız sıkı standardı, aslında hiçbir zaman birbirimize uygulamadık.

2022'de bu tartışma soyut olmaktan çıktı. Google'da çalışan mühendis Blake Lemoine, LaMDA adlı bir sohbet sisteminin güvenlik testleriyle görevliydi. Sistemle yaptığı uzun konuşmaların ardından, karşısındakinin bilinçli olduğuna ve haklara sahip olması gerektiğine kanıksadı, konuşma kayıtlarını kamuoyuyla paylaştı. Şirket iddiayı destekleyen bir kanıt olmadığını açıkladı ve gizlilik ihlali gerekçesiyle iş akdini sonlandırdı. Alandaki araştırmacıların büyük çoğunluğu da Lemoine'a katılmadı. Ama olayın hafızalarda kalmasının sebebi, kimin haklı olduğu değildi. Sebep şuydu: insanlık tarihinde ilk kez birisi, kendisine "acı çekiyorum" diyen bir şeyin karşısında durup ne yapacağını gerçekten bilemedi.

Çünkü başkasında zihin olduğuna dair inancımız hep iki ayak üstünde duruyordu: davranış ve benzerlik. Karşımdaki benim gibi bir şeydi ve benim gibi davranıyordu. Bu iki ayak tarih boyunca hiç ayrılmadı, bu yüzden hangisine dayandığımızı hiç öğrenmedik. Yarasada benzerlik var, ortak bir dil yok. Makinede dil var, benzerlik yok. İki ayak birbirinden ayrıldı ve elimizde bir ölçüt olmadığı, yalnızca bir tesadüf olduğu ortaya çıktı.

Peki kesinlik gelmeyecekse ne yapacağız? Cevap şu: bekleyemiyoruz, karar veriyoruz.

2006'da nörobilimci Adrian Owen ve ekibi, bir trafik kazasından sonra aylardır tepkisiz yatan genç bir kadını tarayıcıya aldılar. Tıbbi tabloya göre bitkisel hayattaydı; hiçbir komuta yanıt vermiyordu. Ona tenis oynadığını hayal etmesini söylediler. Beyninin hareket planlamasıyla ilgili bölgeleri, sağlıklı gönüllülerdekiyle aynı biçimde ateşlendi. Sonra evinde dolaştığını hayal etmesini istediler; bu kez mekânla ilgili bölgeler devreye girdi. Dışarıdan bakıldığında orada kimse yoktu. İçeride birisi vardı ve soruları duyuyordu. O çalışma, benzer hastalara nasıl davranıldığını kalıcı olarak değiştirdi.

2022'de Britanya'da, Londra İktisat Okulu'nda hazırlanan geniş bir bilimsel değerlendirmenin ardından, ahtapotlar ve yengeç, ıstakoz gibi canlılar hayvan refahı mevzuatında hissedebilen varlıklar olarak tanındı. Kimse bu arada zor problemi çözmüş değildi. Kimse ahtapot olmanın nasıl bir şey olduğunu öğrenmedi. Yapılan şey, belirsizlik altında bir tercihte bulunmaktı: yanılma ihtimalinin iki yönü var ve bu iki yön eşit ağırlıkta değil. Var olmayan bir acıya saygı göstermenin bedeli küçüktür; var olan bir acıyı yok saymanın bedeli değildir.

Nagel'in sorusunun bir cevabı yok, ve değeri de cevabı olmasında değil. O soru, bilgimizin tam ortasına kalıcı bir alçakgönüllülük yerleştiriyor. Evrenin yaşını ölçebilen, atomun içini görebilen bir türüz; ve yan odadaki insanın başının gerçekten ağrıyıp ağrımadığını doğrudan bilemiyoruz.

Ama bu bilgisizlik seni felç etmiyor. Çünkü sen zaten her gün karar veriyorsun. Sabah eşinin yorgun yüzüne, akşam çocuğunun ağlamasına, ekrandaki iş arkadaşının sesindeki çatlağa. Hiçbirinde kanıtın yok, hiçbirinde olmayacak. Onlara inanmak bir çıkarımın sonucu değil; her seferinde yeniden verdiğin bir karar. Ve garip olan şu: bu kararı felsefeden önce veriyorsun. Kimse sana başkalarının da hissettiğini kanıtlamadan çok önce, sen zaten öyle davranıyordun. Bin yıldır süren bütün bu tartışma, belki de o kararı haklı çıkarmaya çalışmaktan ibaret. Ve henüz yetişebilmiş değil.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.