Ona mı Gülüyorsun, Onunla mı?

Bölüm metni

Sokakta kayıp düşen adama gülmemek için kendini zor tutarsın; ama aynı adam kalkıp kendi düşüşüne gülerse rahatça katılırsın. Aynı sesin iki hâli: biri insanı ezer, öbürü insanı kurtarır. Peki gülerken hangisini yaptığını nereden biliyorsun?

Bir adam sokakta koşuyor. Acelesi var; belki otobüse yetişmeye çalışıyor, belki çok geciktiği bir buluşmaya. Kaldırımın kenarındaki çıkıntıya ayağı takılıyor, dengesi bozuluyor, kollarını havada bir iki kez çeviriyor ve düşüyor. Yoldan geçenler gülüyor.

Bu sahne, Fransız filozof Henri Bergson'un 1900'de yayımladığı Le Rire, yani Gülme adlı kitabının ilk sayfalarında duruyor. Bergson bu sahneyi bir şaka örneği olarak değil, bir bilmece olarak koyuyor ortaya. Çünkü burada gülünecek hiçbir şey yok. Adam kimseye numara yapmadı, kimseyi kandırmadı, kendisiyle ilgili komik bir laf etmedi. Sadece düştü. Üstelik aynı insanlar, adamın dizi kanadığını görseler bir saniye içinde gülmeyi bırakıp yardıma koşacaklar. Yani gülenler kötü insanlar değil. Ama gülüyorlar.

Şimdi o kaldırıma bir de gülenlerin tarafından bakın. Onlar gülmeye karar vermedi. Karar verecek zaman yoktu; ses karardan önce çıktı. Gülme bu yönüyle hapşırmaya benzer, istemsizdir, bedendedir. Fakat tuhaf olan şu: kimse hapşırdığı için utanmaz. Gülmek içinse utanırız. O adam ayağa kalkıp gülenlerin gözüne baksa, çoğu bakışını kaçırır. Hiçbirimiz "hapşırdım, kusura bakma" demeyiz ama "kusura bakma, güldüm" demeyi hepimiz biliyoruz. Demek ki gülme, hem elimizde olmayan bir tepki hem de hesabı sorulabilen bir davranış. İnsanın kendisinden özür dilediği tek refleks.

Bu ikiliğin izini modern araştırmalar da sürdü. Amerikalı sinirbilimci Robert Provine, sokakta, alışveriş merkezinde, üniversite koridorunda insanların gülmelerini not etti; 1200'den fazla gülme ânını kaydettiğinde ortaya iki şey çıktı. Birincisi, insan tek başınayken neredeyse hiç gülmüyor; gülme, yanında biri olduğunda onlarca kat artıyor. İkincisi, ve daha şaşırtıcı olanı, bu gülmelerin büyük kısmından önce hiçbir şaka yapılmamıştı. Gülmeye yol açan cümlelerin çok büyük bölümü şu türdendi: "Nerelerdeydin sen?" "Ben de öyle düşünmüştüm." "Hadi görüşürüz." Yani gülme, esas olarak esprilere verilen bir cevap değil. Konuşmanın içine serpiştirilmiş bir işaret. Bir tür noktalama.

Ve bir işaretin daima bir muhatabı vardır. İşte bu bölümün bütün meselesi burada başlıyor. Gülmenin bir yönü var. Türkçe bunu gramerin içine gömmüş, farkında olmadan her gün kullanıyoruz: ona gülmek ve onunla gülmek. Ses aynıdır. Aynı kas kasılır, aynı nefes kesilir, ortamdaki desibel bile aynıdır. Ama biri o kişiyi masaya yatırır, öteki onu masaya oturtur.

Bunu ölçmek için alete ihtiyaç yok, çünkü hedef olan kişi anında biliyor. Toplantıda yeni gelen genç, sunumda yabancı bir kelimeyi yanlış telaffuz eder ve odada kısa bir kıkırdama olur. O gencin yüzünde yarım saniye içinde bir hesaplama görürsünüz: bana mı? Eğer masadan biri "ben de yıllarca onu öyle okudum" diyerek kendi hatasını ortaya atarsa, aynı kıkırdama bir anda ortaklaşır, yön değişir, çocuk rahatlar. Hiçbir şey söylenmemiştir aslında; sadece gülmenin adresi değişmiştir. Aile sofrasında da böyledir. Bir hâlin, bir aksanın, bir kilonun, bir başarısızlığın etrafında toplanan gülüşle, hep birlikte aynı absürtlüğe tutulan gülüş arasındaki fark, sofradan kalkarken kimin içinin buruk olduğundan belli olur.

O hâlde soru şu: bu çizgi tam olarak nerede? Gülme neden bazen bir armağan, bazen bir tokat? Ve bu ayrımı kim yapar; şakayı yapan mı, gülen mi, yoksa kendisine gülünen mi?

Bu soruya felsefe tarihinde verilen ilk keskin cevap, hiç de teselli edici değil.

İngiliz filozof Thomas Hobbes, 1651'de yayımlanan büyük eseri Leviathan'da ve ondan on bir yıl önce yazdığı insan doğası üzerine metninde, gülmeye çok soğuk bir tanım koyar: gülme, ani zaferdir. Hobbes'a göre yüzümüzü o tuhaf biçime sokan şey, bir anda kendimizde bir üstünlük fark etmemizdir. Ya kendimiz beklemediğimiz bir şeyi başarmışızdır ya da, çok daha sık olanı, bir başkasında bir kusur, bir acizlik, bir çarpıklık görmüşüzdür ve o çarpıklıkla kıyaslayınca kendimizi ansızın alkışlamışızdır. Kaldırımdaki gülüş, bu tanıma göre, düşen adamla ilgili bile değil. Gülenlerin kendileriyle ilgili. Herkes yarım saniye boyunca kendine "ben ayaktayım" dedi.

Hobbes bunu bir övgü olarak yazmıyor. Tam tersine, gülmeyi zayıflık belirtisi sayıyor. Ona göre büyük ruhlu insan, kendini başkalarının eksikleriyle değil, en iyilerle kıyaslar; sürekli gülen adam ise itibarını ancak başkalarını küçülterek toplayabilen adamdır. Bunu yazan kişinin bir iç savaşın ortasında yaşadığını, herkesin herkesi ölçtüğü, mevkinin ve saygının her gün yeniden pazarlandığı bir dünyayı anlattığını hatırlamak gerekir. Ve itiraf etmeli: tanım, tozlu bir kitapta kalmıyor. Bir iş yerindeki grup sohbetine düşen fotoğraf, birinin şivesi üzerine kurulan sürekli muhabbet, toplantı çıkışında asansörde yapılan taklit. Bunların hiçbiri şaka değildir tam olarak; küçük küçük tutulan bir üstünlük defteridir.

Bergson ise aynı olguya bambaşka bir yerden yaklaşır ve sonuç yine aşağıyı gösterir. Ona göre gülmenin bir tek şartı vardır: kalbin bir an için uyuşması. Acısını hissettiğiniz kişiye gülemezsiniz. Sahneye biraz merhamet girdiği anda komedi çöker. Bu yüzden gülme, sevginin değil, kısa süreli bir duygusuzluğun ürünüdür. Peki ne işe yarar? Bergson'un cevabı şudur: gülme toplumsal bir jesttir, bir düzeltme aracıdır. Neyi düzeltir? Katılığı. Bergson'un ünlü formülü, canlının üzerine yapıştırılmış mekanikliktir. Hayat esneklik isterken makine gibi davranmakta ısrar eden her şey gülünçtür: durum değiştiği hâlde kuralı harfi harfine uygulayan memur, otuz yıl önceki cümleleriyle konuşmaya devam eden adam, yolun yön değiştirdiğini fark etmeyip dalgın dalgın yürüyen insan. Toplum bu katılığı fark eder ve cezalandırır. Ceza hapis değildir, küçük bir aşağılamadır. Bergson bunu açıkça söyler: gülme düzeltmek için utandırmak zorundadır, yoksa işe yaramaz.

İki filozof, iki ayrı yüzyıl, iki ayrı dünya. Ama ikisi de aynı şeyi söyler gibi: gülmenin oku aşağı doğrudur. Hobbes'a göre ben, kendim için gülüyorum. Bergson'a göre toplum, benim ağzımı kullanarak gülüyor. İkisinde de gülmenin bir kurbanı var; birinde gururumun yakıtı, diğerinde disiplinin sopası.

Sorun şu ki bu iki cevabın ikisi de, hayatın en yaygın gülme hâlini açıklamakta zorlanır. Çünkü insan kendine de güler. Hiç kimsenin düşmediği, hiç kimsenin küçülmediği bir sohbette, iki arkadaş yarım saatte gözlerinden yaş gelene kadar gülebilir. Ve çoğumuzun hayatındaki en komik insanlar, bizi aşağılayan insanlar değil, bizi dahil eden insanlardır.

Freud, 1905'te şaka üzerine yazdığı kitapta bu çatlağı fark etti ve alanı ikiye böldü. Bir yanda, gerçekten bir hedefi olan, düşmanlığı ya da arzuyu yasaktan kaçırıp kaçak yolla dışarı taşıyan şakalar var; Hobbes'un tarif ettiği bölge burasıdır. Öte yanda ise hiçbir hedefi olmayan, sadece dilin, sesin, benzerliğin, beklenmedik bağlantının verdiği hazla çalışan şakalar var; bunlarda gülünen kimse yoktur, gülünen şey oyunun kendisidir.

Yani mesele gülmenin nereden doğduğu değil. Mesele ölçü. Ve ölçü aramak için gülmeyi mahkûm etmeyen, ama sınırını da çizmiş bir düşünce geleneğine gitmek gerekiyor.

Aristoteles, Poetika'da komedyayı tanımlarken çok ince bir kayıt düşer. Komedya, der, insanları olduklarından biraz daha aşağı gösterir; ama gülünç olan, çirkinliğin özel bir türüdür: acı vermeyen, zarar vermeyen bir kusur. Bu cümle, bütün bir ahlak ölçütünü içinde taşıyor. Gülünçlüğün sınırı acıdır. Bir kusur acı vermeye başladığı anda komedyadan çıkar, başka bir şeye dönüşür. Aristoteles burada gülmeyi yasaklamıyor; gülmenin kendi doğasını söylüyor. Acıtan şaka, kötü bir şaka değildir sadece; artık şaka değildir.

Nikomakhos'a Etik'te ise aynı fikri karakter düzeyine taşır. Aristoteles'in erdemleri hep iki aşırılığın ortasındadır ve şakacılık da bunlardan biridir. Bir uçta soytarı vardır: güldürmek için her şeyi söyleyen, kimseyi ve hiçbir şeyi esirgemeyen, bir kahkaha karşılığında yanındakini satan insan. Öteki uçta, şakayı ne yapabilen ne anlayabilen, her esprinin karşısına ciddiyetiyle dikilen kaba adam vardır. Aristoteles'in övdüğü kişi ise ortadadır ve onun asıl becerisi güldürmek değildir; neyi söylemeyeceğini bilmektir. Bu çok modern bir fikirdir. Zekânın ölçüsü akla gelen espriyi yapmak değil, akla gelen esprinin bir kısmını yapmamaktır.

Aynı ölçütü, çok farklı bir dilden, Kur'an'ın Hucurât sûresi, yani Odalar sûresi koyar. Onun 11. âyeti bir topluluğun başka bir toplulukla alay etmesini yasaklar; lakap takmayı, birbirini ayıplamayı da. Burada dikkat çekici olan, gerekçenin ne olduğudur. Gerekçe "alay etmek kaba bir davranıştır" değil. Gerekçe bilgiyle ilgilidir: belki onlar sizden daha iyidir. Yani alay eden kişi, aslında elinde olmayan bir bilgiyi varmış gibi kullanıyor. Bir sıralama yapıyor, kendini üste koyuyor, oysa o sıralamayı doğrulayacak hiçbir aracı yok. Hobbes'un "ani zafer" dediği şey burada tam olarak teşhis edilip reddedilmiştir: kahkahanın içine gizlenmiş, kanıtsız bir hüküm. Aynı sûre bir sonraki âyette arkadan konuşmayı da aynı ailenin içine alır; çünkü ikisinin de yakıtı aynıdır, orada olmayan birinin itibarı.

Bu çizgiyi en ayrıntılı işleyenlerden biri Gazzâlî oldu. 11. yüzyılda yaşayan bu düşünür, büyük eseri İhyâu Ulûmi'd-Dîn'de, yani Din İlimlerinin Diriltilmesi'nde dilin âfetlerini tek tek sayarken mizahı da o listeye koyar. Ama koyduğu yer önemlidir: mizahın kendisini yasaklamaz, çünkü yasaklayamaz. Kaynaklarda Peygamber'in şaka yaptığını anlatan rivayetler vardır ve Gazzâlî bunları bilir. Küçük bir çocuğun kuşu ölmüştür ve ona "Ey Ebû Umeyr, ne yaptı o küçük kuş?" diye takılır. Binek isteyen bir adama "seni bir dişi devenin yavrusuna bindireceğim" der; adam şaşırıp itiraz edince, her devenin bir dişi devenin yavrusu olduğunu hatırlatır. Gazzâlî'nin altını çizdiği nokta şudur: bu şakaların hiçbirinde yalan yoktur ve hiçbirinde muhatabın itibarı bedel olarak ödenmemiştir. Çocuk küçük düşmez, adam küçük düşmez; ikisi de şakanın seyircisi değil, ortağıdır.

Gazzâlî'nin uyarısı ise iki yönlüdür. Birincisi süreklilikle ilgilidir: alışkanlık hâline gelen şaka, insanın ciddiyet kapasitesini aşındırır, bir süre sonra hiçbir şeyi taşıyamaz hâle gelirsiniz. İkincisi ve daha keskin olanı alayla ilgilidir. Gazzâlî alayı tarif ederken tanımın merkezine tekniği koyar: birinin sözünü, hâlini, yürüyüşünü ya da eksiğini, başkaları gülsün diye taklit etmek ve bunu o kişi küçülecek biçimde yapmak. Burada gülme, yan ürün değildir; hedefin utancı doğrudan yakıttır.

İşte aradığımız çizgi buradan geçiyor ve sanıldığı kadar bulanık değil. Nükte bir duruma bakar, alay bir insana. Nüktenin hedefi çelişkidir, tuhaflıktır, dilin kendisidir; alayın hedefi ise o çelişkiden çıkamayan kişidir. Bunu gündelik hayatta üç soruyla yoklayabilirsiniz. Kendisinden söz edilen kişi orada mı? Orada olsaydı bu gülüşe katılabilir miydi? Ve en önemlisi: bu gülüşün bedelini kim ödüyor? Sofradan kalkarken herkes hafiflediyse o bir nüktedir. Bir kişi ağırlaştıysa adı başka bir şeydir.

Bir uyarı daha gerekiyor, çünkü en çok burada yanılırız. Kendisine gülünen kişi de sık sık güler. Ama o gülüş her zaman onay değildir; bazen sadece hayatta kalma taktiğidir. Odadaki en zayıf insan, kendisiyle alay eden kahkahaya katılmayı öğrenir; çünkü katılmamak, hedef olduğunu itiraf etmektir. Bu yüzden "bak o da gülüyor" cümlesi hiçbir şeyin kanıtı değildir. Bir gülüşün gönüllü mü, mecburi mi olduğunu anlamak için o odadaki gücün nasıl dağıldığına bakmak gerekir.

Ve gücü konuşmaya başladığımız anda, hikâye tamamen başka bir boyut kazanıyor.

Çünkü tarih boyunca şakadan en çok korkanlar, kendisine gülünen sıradan insanlar değil; tahtta oturanlar oldu.

Nasreddin Hoca'nın yaşadığı dönem 13. yüzyıldır; geleneğe göre Akşehir'de öldü ve mezar taşındaki tarih 1284 yılına denk düşer. Timur ise 1336'da doğdu. Yani Hoca, hikâyelerinde karşısına oturup laf yetiştirdiği hükümdar dünyaya gelmeden yarım yüzyıldan fazla süre önce ölmüştü. Bu bir hata değil, bir ihtiyaçtır. Halk, o hikâyeleri sonradan ekledi; çünkü halkın, dönemin en korkulan adamının karşısında gözünü kaçırmayan, üstelik kılıçla değil nükteyle karşılık veren bir adama ihtiyacı vardı. Bu yüzden Nasreddin bir kişi olmaktan çıkıp bir yönteme dönüştü. Ve o yöntemin en ince yeri şudur: Hoca hikâyelerin büyük kısmında kendi cimriliğini, kendi tembelliğini, kendi kurnazlığını anlatır. Sultanla alay etme hakkını, önce kendisiyle alay ederek kazanır. Yukarıya çevirdiği aynayı, önce kendi yüzüne tutmuştur.

Bu iznin kurumsallaşmış hâlleri de var. Karagöz perdesinde, geleneğin anlattığına göre 16. yüzyıldan itibaren, devletin adamları, esnafın hilesi, mahallenin ikiyüzlülüğü açık açık taklit edildi; ama bunu yapan bir insan değil, bir deri parçasının gölgesiydi. Perde, hem söyleme izni hem de sorumluluktan kaçış hakkı veriyordu. Daha eskisi de var: Romalı tarihçi Suetonius, Caesar'ın zafer alayında askerlerin, komutanlarıyla alay eden şarkılar söylediğini, hatta halka karılarını saklamalarını öğütleyen kaba mısralar bağırdıklarını aktarır. İmparatorluk, yılın bir gününde kendisiyle alay edilmesine izin veriyordu, çünkü hiç izin vermemenin daha pahalıya geleceğini seziyordu.

İzin daraldığında ne olduğunu ise gazete arşivleri gösteriyor. Osmanlı'da mizahın ilk büyük adresi, 1870'te Teodor Kasap'ın çıkardığı Diyojen'di. Dergi kısa ömründe defalarca kapatıldı ve 1873'te tamamen susturuldu. Kasap yeni dergiler çıkardı ve 1877'de, Hayal adlı dergide yayımlanan bir karikatür meşhur oldu: Karagöz zincire vurulmuş hâlde durur, basının serbest olup olmadığı sorulduğunda verdiği cevap, hürriyetin Kanun-ı Esasî dairesinde serbest olduğudur. Bir cümle. Karşılığında verilen ceza, kaynaklara göre 3 yıl hapis. Bir zincirin resmi ve on kelimelik bir espri, bir devleti mahkeme kurmaya mecbur bırakmıştı.

Daha karanlık örnekler de var. Nazi Almanyası 1934'te, sonradan Kötü Niyetli Söz Yasası diye bilinen düzenlemeyi çıkardı ve rejim hakkında anlatılan fıkralar resmen kovuşturma konusu oldu. Bu yasaların uygulandığı davalardan birinde, Josef Müller adlı bir rahip, ölmek üzere olan bir askerle ilgili anlattığı tek bir fıkra yüzünden yargılandı ve 1944'te idam edildi. Bir devletin bir şaka için birini öldürmesi, o devletin şakanın gücü hakkındaki kanaatini en açık biçimde ilan etmesidir.

Peki bu korku nereden geliyor? Cevap, iktidarın hangi yakıtla çalıştığında. İktidar ciddiyetle yürür. Eleştiriye karşı koyacak aracı vardır: karşı argüman üretir, belge yayımlar, gerekirse cezalandırır. Ama gülme tartışmaz. Gülme, karşısındakinin iddiasını çürütmez; iddianın ağırlığını çeker alır. Aristoteles, Retorik'te Gorgias'a ait bir taktiği aktarır: rakibinin ciddiyetini gülmeyle, gülmesini ciddiyetle boz. Bunun neden işlediği açıktır. Ciddiyetini kaybeden bir gücün elinde hâlâ zor vardır, ama itaat kalmamıştır; korkulmaya devam eder, saygı görmez.

Bugün aynı mekanizma, tarihinde hiç olmadığı kadar ucuz ve hızlı. Bir meme üretmek için matbaa, imtiyaz, sermaye, dağıtım ağı gerekmiyor; bir telefon yetiyor ve bir görüntü, hiçbir başyazının ulaşamayacağı yere yarım günde varıyor. Yukarı bakan gülmenin tarihinde bu bir genişlemedir. Ama aynı ucuzluk, okun yönünü tersine çevirmeyi de kolaylaştırdı. Sokakta kötü bir gün geçiren bir yabancının birkaç saniyesi kaydedilip milyonlarca kişinin ekranına düşüyor ve o milyonlarca kişinin hiçbiri o insanın adını, hikâyesini, o gün başına ne geldiğini bilmiyor. Bergson'un gülmenin şartı olarak koyduğu şey, kalbin bir an için uyuşması, artık kendiliğinden sağlanıyor: ekran o uyuşmayı bedava dağıtıyor. Kaldırımda düşen adamı görenler en azından onun kanayan dizini görebiliyordu; ekranın öte tarafında o imkân yok.

Bu yüzden başta sorduğumuz sorunun cevabı, sanıldığı gibi şakanın içeriğinde değil. Bir cümlenin kelimelerine bakarak onun nükte mi alay mı olduğunu kesin biçimde söyleyemezsiniz. Cevap, o gülüşün etrafındaki özgürlüğün nasıl dağıldığında. Gülmenin zorunlu olduğu bir odada olan şey mizah değildir, selamdır. Susmanın serbest olduğu bir odada olan şey ise mizahtır, çünkü orada kahkaha bir şey söylemektedir.

Ve en sağlam ölçüt belki de şu: kendisine gülünen kişinin cevap verme hakkı var mı? Alay, muhatabını dilsiz bırakmak üzerine kuruludur; hedefin tek seçeneği ya susmak ya da oyunbozan olmaktır. Nükte ise karşısındakine daima bir hamle bırakır. Nasreddin Hoca'nın asıl dehası sultanı rezil etmesi değildi; sultana her zaman verebileceği bir cevap bırakmasıydı. Sofrada, sınıfta, iş yerinde, ekranda hangi tarafta olduğumuzu anlamanın en kestirme yolu bu. Güldükten sonra bir susmak var mı, yoksa bir konuşma mı başlıyor.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.