Ateş Pamuğu Yakmaz: Sebep Dediğimiz Şey Ne?

Bölüm metni

Ateşi pamuğa tutuyorsun, pamuk yanıyor. Bunu bin kez gördün — peki ateşin pamuğu yaktığını gerçekten gördün mü, yoksa sadece birinin ardından öbürünün geldiğini mi? Dokuz yüz yıl önce bir Bağdat âlimi bu soruyu sordu ve bilimin en sağlam zannedilen zeminini ayağımızın altından çekti.

Sabah kalkıyorsunuz. Mutfağa gidiyorsunuz, ocağın düğmesini çeviriyorsunuz, mavi bir halka hâlinde alev çıkıyor. Çaydanlığı üstüne koyuyorsunuz. Birkaç dakika sonra su kaynıyor. Bu işlemin hiçbir aşamasında durup düşünmüyorsunuz. Düşünmenize gerek yok, çünkü biliyorsunuz. Ateş suyu ısıtır. Elinizi aleve tutarsanız yanar. Bardağı bırakırsanız düşer. Düğmeye basarsanız lamba yanar. Günün belki yüzlerce kararı bu türden bir bilgiye yaslanıyor ve hiçbiri size bir bilgi gibi gelmiyor; zemin gibi geliyor. Üstünde yürüdüğünüz şeyin varlığını sorgulamıyorsunuz.

Şimdi çok basit bir soru soralım. Ateşin pamuğu yaktığını nereden biliyorsunuz?

İlk cevap hazır: gördüm. Bin kez gördüm. Çakmağı pamuk yığınına yaklaştırın, pamuk kararır, kıvrılır, tutuşur. Kimse bunu tartışmıyor. Ama biraz yavaşlatalım ve tam olarak ne gördüğünüzü soralım. Gördüğünüz şey iki olaydır. Birincisi: alev pamuğa temas eder. İkincisi: pamuk yanar. Ve bu iki olay arasında, hep aynı sırayla, hep birbirine yakın zamanda bir ardışıklık vardır. Gördüğünüz budur. Gördüğünüz, "sonra"dır.

Oysa siz "sonra" demiyorsunuz. "Yüzünden" diyorsunuz. Pamuk, ateş yüzünden yandı. Ateş yaktı. Ateşin içinde yakma denen bir güç var ve o güç pamuğa geçip onu kararttı. Peki bu gücü gördünüz mü? Alevi gördünüz, ısıyı hissettiniz, dumanı gördünüz, kararmayı gördünüz. Ama "yakma gücü" diye ayrı bir şey sahnede hiçbir yerde görünmedi. O, sahnede olan bir şey değil; sizin sahneye eklediğiniz bir şey.

Bu, kelime oyunu gibi duruyor olabilir. Ama sonuçları çok ağırdır, çünkü bilgi dediğimiz şeyin neredeyse tamamı bu ekleme üzerine kuruludur. Bir doktor ilacı yazarken, bir mühendis kirişin yükü taşıyacağını hesaplarken, bir anne çocuğuna sobaya dokunma derken, hepsi aynı adımı atıyor: şimdiye kadar hep böyle oldu, öyleyse böyle olur. Bu adımın adını koymak kolay değil. Bir çıkarım mı? Bir alışkanlık mı? Bir iman mı?

Dikkat edin, mesele "acaba ateş yakmaz mı" değil. Kimse kibritle oynamaya davet etmiyor. Mesele, "sebep" kelimesinin neyi gösterdiği. İki ihtimal var, ve bu ikisi birbirinden çok farklı iki dünya tarif eder.

Birinci ihtimal şu: sebep dünyada olan bir şeydir. Ateşin kendi doğasında yakıcılık vardır, tıpkı üçgenin doğasında üç kenarlılık olduğu gibi. Ateş yakmasa ateş olmaz. Bu yüzden ateşin pamuğu yakması zorunludur; başka türlü olması mantıken imkânsızdır.

İkinci ihtimal şu: sebep bizde olan bir şeydir. Dünyada sadece düzenli bir ardışıklık vardır. Bu ardışıklığı yeterince çok kez yaşayan bir zihin, ikincisini birincisinin peşinden beklemeye başlar. Beklenti güçlendikçe zorunluluk hissine dönüşür. Sonra biz bu hissi alıp dünyaya iade ederiz ve "ateşte bir güç var" deriz. Oysa güç bizde, alışkanlıkta.

Bu ikisinin arasındaki farkı küçümsememek gerek. Birinci dünyada, tabiat kanunları dünyanın dokusuna kazınmıştır ve akıl onları okur. İkinci dünyada, tabiat kanunları bizim şimdiye kadarki kayıtlarımızın özetidir ve yarın için hiçbir garanti taşımaz. Birincisinde bilim keşfeder. İkincisinde bilim, çok titiz tutulmuş bir bahis defteridir.

Ve bu tartışma modern bir tartışma değil. Bu soruyu en sert, en rahatsız edici biçimde soran adam, 11. yüzyılda yaşadı ve örneği olarak tam da bunu seçti: ateş ve pamuk.

Gazzâlî, 1058'de Horasan'ın Tûs şehrinde doğdu. Zamanının en parlak medresesinde, Bağdat'taki Nizâmiye Medresesi'nde ders verdi; otuzlu yaşlarında İslam dünyasının en ünlü hocalarından biriydi. Ve karşısında yeni bir entelektüel güç vardı: Fârâbî ve İbn Sînâ'nın çizgisinden gelen, Aristoteles'i Arapçada yeniden kurmuş filozoflar. Bu gelenek, dünyayı zorunluluklar sistemi olarak okuyordu. Her şeyin bir doğası vardı, doğası gereği belirli etkiler doğuruyordu, ve akıl bu zinciri takip ederek Tanrı'ya kadar çıkabiliyordu.

Gazzâlî bu felsefeyi dışarıdan sövmekle yetinmedi. Önce onu öğrendi, sonra da öğrendiğini özetleyen bir kitap yazdı. O kitabı okuyan biri, yazarın filozoflardan biri olduğunu düşünebilirdi. Ardından ikinci kitabı geldi: Tehâfütü'l-Felâsife, yani Filozofların Tutarsızlığı. Amacı, filozofların kanıt diye sundukları şeylerin aslında kanıt olmadığını, çoğunun temelsiz varsayımlara dayandığını göstermekti. Kitap yirmi meseleyi tek tek ele alır. İçlerinden biri, on yedincisi, felsefe tarihinin en çok tartışılan sayfalarından biri oldu.

O bölümün açılışı şu iddiadır: alışkanlıkla sebep sayılan şey ile alışkanlıkla sonuç sayılan şey arasındaki bağ, zorunlu bir bağ değildir.

Sonra örnek gelir. Pamukla ateş yan yana getirilir, pamuk yanar. Gazzâlî'nin sorusu şudur: bu manzara, yakan şeyin ateş olduğunu kanıtlar mı? Hayır, der. Manzara yalnızca şunu kanıtlar: yanma, temasla birlikte gerçekleşti. "Birlikte" ile "tarafından" aynı şey değildir. Gözlem birincisini verir, filozof ikincisini iddia eder, ve arada bir kanıt boşluğu vardır.

Peki yakan kimdir? Gazzâlî'nin içinde bulunduğu kelâm geleneği, özellikle Aşarî çizgisi, bu soruya nettir: gerçek fail Tanrı'dır. Pamuktaki kararmayı, parçaların ayrışmasını, kömürleşmeyi doğrudan Tanrı yaratır. Ateş cansızdır; cansız bir şeyin eylemi olamaz. Ateş, yanmanın yanında bulunan şeydir, yapan şey değil. Bu gelenekte dünya, her an yeniden yaratılan bir dokudur; süreklilik, maddenin kendi kudretinden değil, yaratmanın kesintisiz tekrarından gelir.

Burada akla gelen itiraz çok haklıdır ve Gazzâlî onu kendisi dile getirir. Eğer hiçbir şey hiçbir şeyin zorunlu sebebi değilse, o zaman her şey olabilir. Evden çıkarken masada bıraktığım kitabı, döndüğümde bir at olarak bulabilirim. Bir kitap bir çocuğa dönüşebilir. Hiçbir plan yapılamaz, hiçbir şey öngörülemez, akıl iflas eder.

Gazzâlî'nin cevabı iki katmanlıdır. İlk katman: Tanrı'nın bir âdeti vardır, yani olayları sabit bir düzen içinde akıtır, ve bu düzen keyfî bir kaos değildir. İkinci katman daha ince: Tanrı, bu düzenin süreceği bilgisini de bizde yaratır. Yani kitabın at olmadığından emin olmamız, kitabın doğasında saklı bir garantiden değil, bize verilmiş bir güvenden gelir. Pratikte hiçbir şey değişmez. Kararlarımızı yine aynı şekilde alırız. Değişen şey, o kararların altındaki zeminin adıdır.

Ve Gazzâlî'nin bunu neden yaptığı açıktır. Eğer ateşin yakıcılığı mantıksal bir zorunluluksa, ateşin yakmadığı tek bir an bile mümkün değildir; o zaman kutsal metinlerin anlattığı olağandışı olaylar, İbrahim'in ateşte yanmaması, asanın yılana dönüşmesi, ölülerin diriltilmesi, sadece gerçekleşmemiş değil, düşünülemez olur. Gazzâlî bu kapıyı kapatmak istemiyordu. Filozofların zorunluluk iddiasını kırarak, mümkün olanın alanını genişletti.

Ama yaptığı şeyin bedeli çok yüksekti ve onu hemen fark edenler oldu. Çünkü aynı hamle, mucizeye yer açarken bilime de dokunuyordu. Eğer ateşin yakması ateşten gelmiyorsa, ateşi incelemenin ne anlamı var? Tabiatı araştırmak, âdetin fotoğrafını çekmekten öte bir şey olur mu?

Bu itirazı en güçlü biçimde dile getiren adam, Gazzâlî'nin ölümünden on beş yıl sonra, İslam dünyasının öbür ucunda doğdu.

İbn Rüşd 1126'da Kurtuba'da doğdu. Hem kadıydı, hem hekimdi, hem de Aristoteles'in en ayrıntılı yorumcusuydu. Gazzâlî'nin kitabına satır satır bir cevap yazdı: Tehâfütü't-Tehâfüt, yani Tutarsızlığın Tutarsızlığı. Yöntemi ilginçtir; Gazzâlî'nin cümlelerini uzun uzun aktarır, sonra altına kendi karşılığını yazar. Bir tartışmanın tutanağı gibidir.

Ateş ve pamuk meselesinde İbn Rüşd'ün karşı hamlesi, teolojik değil, dilsel ve mantıksaldır. Şöyle der: eğer ateşin yakması ateşe ait değilse, "ateş" kelimesi neyi adlandırıyor? Bir şeyi bilmek, o şeyin ne yaptığını, nasıl davrandığını, kendine özgü doğasını bilmektir. Doğaları iptal ederseniz, elinizde adları birbirine benzemeyen bir olay yığını kalır; hiçbir kelime sabit bir anlam taşımaz, hiçbir tanım yapılamaz. Ona göre sebepleri inkâr etmek, aklı inkâr etmektir; çünkü akıl dediğimiz şey, tam olarak şeyleri sebepleriyle birlikte kavrama yeteneğidir.

İbn Rüşd'ün ikinci noktası daha uzlaştırıcıdır. Ateşin pamuğu yakması, tek bir gücün tek başına iş görmesi değildir; pamuğun kuru olması, havanın oksijeni, temasın süresi, hepsi işin içindedir. Yani gözlemin bize verdiği şey, basit bir "şu şunu yaptı" değil, çok koşullu bir düzendir. İbn Rüşd bu düzenin nihai kaynağını Tanrı'da görmekten vazgeçmiyordu; onun reddettiği şey, Tanrı'yı fail sayabilmek için tabiatı failsiz bırakmaktı. Ona göre ikincil sebepler, yani şeylerin kendi etkileri, Tanrı'nın bir rakibi değil, işleyiş biçimidir.

İki büyük ismin kavgası burada kilitlenir. Gazzâlî, gözlemden zorunluluğa geçilemeyeceğini söyler ve boşluğu Tanrı'nın âdetiyle doldurur. İbn Rüşd, bu boşluğu kabul ederseniz bilginin kendisinin çökeceğini söyler ve doğaları geri çağırır. İkisi de haklı bir şey söylüyordu ve tartışma kapanmadı.

İbn Rüşd'ün bu kitabı 14. yüzyılın başında Latinceye çevrildi. Sonuç şu oldu: Avrupa, Gazzâlî'nin ateş ve pamuk hakkındaki cümlelerini büyük ölçüde onları çürütmek için aktaran adamın kaleminden okudu. Düşünce tarihinin garip ironilerinden biri; bir itiraz, kendisini reddeden kitabın içinde yolculuk etti.

Şimdi altı yüzyıl atlayalım. 18. yüzyıl İskoçya'sında, henüz otuz yaşına gelmemiş bir adam, tamamen farklı bir dünyada, tamamen farklı gerekçelerle, aynı boşluğun üstüne oturuyor. David Hume'un derdi mucize değildi, kelâm değildi, Tanrı'nın failliği değildi. Onun derdi insan zihniydi. İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme adlı büyük ilk kitabında, sonra da daha berrak yazdığı İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma'da, sorduğu soru şuydu: zihnimizde "sebep" fikri nereden geliyor?

Örneği bilardo topudur. Bir top yürür, ikinciye çarpar, ikincisi hareket eder. Sahneyi mikroskop altına alalım. Ne var? Birinci topun hareketi. Temas. İkinci topun hareketi. Üç olay, bir sıra. Peki bu olayların hangisi "güç"tür? Hiçbiri. Gücü hiçbir yerde görmezsiniz. Bir başka örnek verir: ekmek beni daha önce besledi, ama ekmeğin görünüşünde, kokusunda, renginde, beni yine besleyeceğini gösteren hiçbir şey yoktur. Ekmeğin fikrini ne kadar evirip çevirirseniz çevirin, içinden beslenme çıkmaz.

Hume'un vardığı yer şudur: gözlemin verdiği tek şey sabit birlikteliktir. Bu birliktelik tekrarlandıkça zihinde bir eğilim oluşur; ilkini gördüğünde ikinciyi beklemeye, hatta beklemekten kendini alıkoyamamaya başlar. Bu iç zorlanmaya alışkanlık der. Zorunluluk sahicidir, ama nesnelerde değil, bizdedir. Ve biz bu iç hissi dışarıya, dünyaya yansıtıp "ateşte yakma gücü var" deriz.

Gazzâlî ile Hume'un aynı yerde durup farklı yönlere baktığını görmek önemli. Olumsuz iddiada aynıdırlar: gözlem zorunluluk vermez. Boşluğu neyle doldurduklarında ayrışırlar. Gazzâlî için orada Tanrı'nın âdeti vardır. Hume için orada insanın alışkanlığı vardır. Hume'un Gazzâlî'yi okuduğuna dair hiçbir kanıt yok; okuduğu bilinen Malebranche gibi yazarlar üzerinden bu fikirlerin bir yankısına rastlamış olabilir, ama benzerlik bir aktarım değil. Aynı taşa iki ayrı yerden vurmuş iki kişinin, aynı çatlağı bulmasıdır.

Bu çatlak o kadar rahatsız ediciydi ki, Kant 1783'te kendisini dogmatik uykusundan uyandıran şeyin Hume'un bu itirazı olduğunu yazdı. Kant'ın çözümü, zorunluluğu ne dünyaya ne alışkanlığa vermekti; nedenselliği, zihnin deneyimi kurarken kullandığı bir kalıp olarak konumlandırdı. Tartışma böylece şekil değiştirdi, ama boşluk kapanmadı.

Bütün bunlar kulağa seminer odası meselesi gibi geliyorsa, şimdi mutfağa geri dönelim. Çünkü Hume'un alışkanlık dediği mekanizma, sadece ateş ve pamuk gibi sağlam durumlarda çalışmıyor. Her zaman, her şeyde çalışıyor. Ve ayrım yapmıyor.

Bir gömlek düşünün. Onu giydiğiniz gün takımınız kazandı. İkinci kez giydiniz, yine kazandı. Üçüncü hafta o gömleği bilinçli olarak seçtiniz. Kimseye söylemeseniz bile, içinizde küçük bir bağ kurulmuştu. Aynı mekanizma. İki olayın ardışıklığı, beklenti, beklentinin zorunluluk hissine dönüşmesi. Zihin "bu bağ anlamlı mı, yoksa tesadüf mü" diye sormuyor; sıklığa bakıyor ve bağ kuruyor. Ateşin pamuğu yakması ile uğurlu gömlek arasında, mekanizma açısından fark yok. Fark, dünyanın o iki durumda farklı davranmasında; ama mekanizmanın kendisi bunu içeriden göremiyor.

Sırt ağrınız vardı. Bir hafta boyunca geçmedi. Beşinci gün bir şey denediniz; bir merhem, bir egzersiz, birinin tavsiye ettiği bir karışım. Altıncı gün ağrı geçti. Ne dersiniz? "O işe yaradı." Oysa çoğu sırt ağrısı, çoğu soğuk algınlığı, çoğu geçici şikâyet kendiliğinden geçer, ve insanlar bir şey denemeye tam olarak en kötü hissettikleri anda başlarlar. En kötü andan sonra gelen şey, neredeyse her zaman daha iyi bir andır. Yani müdahale hiçbir şey yapmasa bile, iyileşmeyle yan yana düşmeyi başarır. "Birlikte" ile "yüzünden" arasındaki o boşluk, tam burada, milyonlarca kez, hiç fark edilmeden atlanıyor.

Bu eğilimin ne kadar temel olduğunu gösteren küçük bir deney var. Skinner, 1948'de yayımladığı çalışmasında güvercinleri bir kutuya koydu ve yemi, kuşlar ne yaparsa yapsın, düzenli aralıklarla verdi. Yem ile davranış arasında hiçbir gerçek bağ yoktu. Buna rağmen kuşların çoğu kendine has ritüeller geliştirdi; biri kafasını belli bir yöne sallıyordu, biri kutunun içinde dönüyordu, biri belirli bir köşeye doğru gagasını uzatıyordu. Yemin gelmesinden hemen önce ne yapıyorlarsa, onu tekrar etmeye başladılar. Boş bir bağ, sadece zamanlama yüzünden bir inanca dönüştü. Sebep kurma yeteneğimizin ne kadar eski ve ne kadar kaba bir alet olduğunu görmek için iyi bir örnek.

Şimdi son katman. İnsanlık bu boşluğu kapatamadı, ama onunla ne yapacağını öğrendi, ve bugün en çok güvendiğimiz kurumlar tam olarak bu boşluk etrafında inşa edilmiş durumda.

Bir ilacın işe yarayıp yaramadığını nasıl anlarız? Hastalara verip iyileşmelerini izleyerek anlamayız; çünkü o, uğurlu gömleğin daha pahalı hâlidir. Bunun yerine tuhaf bir şey yapıyoruz: insanları iki gruba, elimizdeki en anlamsız yöntemle, yazı tura mantığıyla ayırıyoruz. Bir gruba ilaç, diğerine ayırt edilemeyecek bir taklit veriliyor; çoğu zaman hastanın da doktorun da hangisinin hangisi olduğunu bilmemesi sağlanıyor. Neden bu kadar zahmet? Çünkü "önce şunu verdim, sonra iyileşti" cümlesinin hiçbir şey kanıtlamadığını artık biliyoruz. Kontrol grubu dediğimiz şey, Hume'un itirazına verilmiş kurumsal bir cevaptır. Gözlemin bize vermediği zorunluluğu, kurgulanmış bir dünya üreterek, tek sistematik farkın müdahale olmasını sağlayarak zorla elde etmeye çalışıyoruz. Modern istatistiğin büyük bir kısmı, "yüzünden" demenin hangi koşullarda meşru olduğunun kurallarını yazmaktan ibarettir. "Korelasyon nedensellik değildir" cümlesi, bir 11. yüzyıl kelâm tartışmasının halk diline düşmüş kalıntısıdır.

Yani hikâyenin sonu, birinin kazanması değil. Gazzâlî'nin işaret ettiği açıklık kapanmadı; bilim onu aşmadı, onunla çalışmayı öğrendi. Tabiatın düzenli oluşu bugün de kanıtlanmış bir teorem değil, üzerine her şeyi kurduğumuz bir olgu. İbn Rüşd'ün uyarısı da yerinde duruyor: o düzeni ciddiye almadan ne konuşabiliriz ne düşünebiliriz.

Geriye pratik ve biraz da ürkütücü bir şey kalıyor. Alışkanlığın en güçlü olduğu yer, en çok tekrar gördüğü yerdir; ateşle pamuk gibi durumlarda bu bizi kurtarır. Ama aynı mekanizma, üç tekrardan sonra da tam bir kesinlik hissi üretebiliyor. Uğurlu gömlek, ateş kadar kesin hissettiriyor. Yani kesinlik hissimiz, kesinliğin gerçek miktarını ölçmüyor. Ölçtüğü tek şey, kaç kez yan yana gördüğümüz.

Bunun tek panzehiri, günlük hayatta o küçük kelimeyi yakalamak. Bir olay anlattığınızda, "sonra" mı diyorsunuz, "yüzünden" mi. İkincisini söylediyseniz, o kelimeyi dünyada mı buldunuz, yoksa siz mi eklediniz. Çoğu zaman cevap şaşırtıcı olur, ve o soru, ateşle pamuğun bin yıl önce açtığı yarığın bugün elimizde kalan en kullanışlı parçasıdır.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.