Emredildiği İçin mi İyi, İyi Olduğu İçin mi?

Bölüm metni

Bir çocuğa "yalan söyleme" dersin; sana "neden?" diye sorar. "Çünkü yasak" dersin. Peki yasak olduğu için mi kötü, kötü olduğu için mi yasak? İki bin dört yüz yıl önce bir tapınağın merdiveninde sorulan bu soru, bugün hâlâ cevaplanmış değil — ve verdiğin cevap, ahlakın nereye dayandığını baştan değiştiriyor.

Atina'nın kral arkhon dediği görevlinin revağı, mahkeme işlerinin görüldüğü sıradan bir taş sundurmaydı. MÖ 399'un baharında, yetmiş yaşında bir adam oraya kendi davasının kaydını yaptırmaya gidiyordu. Meletos adında genç bir şair, onu tanrılara saygısızlıkla ve gençliğin aklını çelmekle suçlamıştı. Adamın adı Sokrates'ti ve birkaç hafta sonra baldıran zehrini içecekti.

Merdivenlerde bir tanıdıkla karşılaştı. Euthyphron, kendini kâhin sayan, geleceği okuduğunu iddia ettiği için meclislerde alaya alınan bir adamdı. Onun da bir davası vardı. Ama davalı taraf, kendi babasıydı.

Hikâye şöyleydi: Aileye ait topraklarda, Naksos adasında çalışan gündelikçi bir işçi, sarhoşken kavga ettiği bir köleyi öldürmüştü. Euthyphron'un babası adamı bağlayıp bir hendeğe attırmış, sonra ne yapması gerektiğini sormak için Atina'ya bir din yorumcusuna haber göndermişti. Haberci dönene kadar hendekteki adam açlıktan ve soğuktan ölmüştü. Şimdi oğul, babasını adam öldürmekten mahkemeye veriyordu.

Atina'da bu, akıl alır bir şey değildi. Kendi babasını dava etmek, ailenin kutsal bağını çiğnemekti. Üstelik ölen adam ne akrabaydı ne de hürdü; o çağın yaygın anlayışına göre bu, oğulun karışacağı bir mesele bile sayılmazdı. Euthyphron'un cevabı çok netti: yaptığı şey dindarcaydı, tanrıların hoşuna giden şeydi, kutsaldı.

Sokrates tam da buna asıldı. Madem bu kadar eminsin, dedi, bana kutsallığın ne olduğunu öğret. Örnek verme, tanım ver. Euthyphron önce "tanrıların sevdiği şey" dedi. Sokrates hatırlattı: tanrılar kendi aralarında sürekli kavga ediyor, biri bir şeyi seviyor diğeri ondan nefret ediyor; o zaman aynı eylem hem kutsal hem kutsal olmayan çıkar. Euthyphron tanımını düzeltti: bütün tanrıların sevdiği şey.

Ve diyaloğun onuncu bölümüne gelindiğinde, felsefe tarihinin belki de en keskin sorusu soruldu. Sokrates şunu sordu: Kutsal olan şey, kutsal olduğu için mi tanrılar tarafından seviliyor; yoksa tanrılar sevdiği için mi kutsal oluyor?

Bu cümle, üstünkörü bakıldığında bir kelime oyununa benziyor. Değil. İki ayrı dünya kuruyor ve ikisinin arasında kalacak yer bırakmıyor.

Birinci ihtimali düşünün. İyilik, emirden önce vardır. Bir şey kendinde iyidir, tanrılar da iyi oldukları için onu severler. Bu durumda emir, iyiliğin sebebi değil, sonucudur. Tanrı bir mühür gibidir: zaten var olan doğruyu onaylar.

İkinci ihtimali düşünün. İyilik, emirden doğar. Bir şeyi iyi yapan, emredilmiş olmasıdır. Emirden önce ortada iyi ya da kötü diye bir şey yoktur; sadece irade vardır, o irade neyi buyurursa iyi odur.

Bu soruyu tapınak merdiveninde bırakmayalım, çünkü hayatın içinde her gün karşımıza çıkıyor. Bir çocuk annesine sorar: Yalan söylemek neden kötü? Anne iki cevaptan birini verir. Ya "çünkü ben öyle diyorum" der, ya da "çünkü yalan insanların birbirine güvenmesini bozar, sen de kimsenin sana inanmadığı bir dünyada yaşamak istemezsin" der. Birinci cevap, kuralı otoriteye bağlar. İkinci cevap, kuralı kuralın kendisinden daha derin bir şeye bağlar.

Aynı soru bir iş yerinde de sorulur. Yöneticinizin verdiği talimat size yanlış geliyor. "Şirket politikası" cümlesi, tartışmayı bitiren bir cümle midir, yoksa asıl tartışmanın başladığı yer midir? Aynı soru bir mahkeme salonunda sorulur: Bir şey yasal olduğu için mi doğrudur, yoksa doğru olduğu için mi yasa haline gelmelidir? Nürnberg'de savunma avukatlarının dile getirdiği "biz yalnızca yürürlükteki emirlere uyduk" itirazı, aslında bu iki bin dört yüz yıllık sorunun mahkeme zabıtlarına geçmiş halidir.

Euthyphron bu soruyla karşılaşınca ne yapacağını bilemedi. Bir süre döndü dolaştı, sonra aniden acelesi olduğunu söyleyip gitti. Diyalog, hiçbir tanıma ulaşamadan biter. Ama soru gitmedi. Akdeniz'i, yüzyılları ve dinleri aşarak yoluna devam etti.

Sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda, Basra ve Bağdat'ın kelam meclislerinde aynı soru başka bir dille sorulmaya başladı. Bu dilde onun adı hüsün ve kubuhtu; yani bir fiilin güzel mi çirkin mi, iyi mi kötü mü olduğunu neyin belirlediği meselesi.

Mutezile diye anılan düşünce okulu net bir cevap verdi: Akıl, iyiyi ve kötüyü kendi başına bilebilir. Bu iddia bugün kulağa masum geliyor olabilir, ama sonuçları devasaydı. Mutezile'ye göre adalet, güzelliğini bir emirden almıyordu; adalet zaten güzeldi ve bu yüzden emredilmişti. Zulüm, yasaklandığı için çirkin değildi; çirkin olduğu için yasaklanmıştı.

Rey şehrinde yaşamış, 1025 yılında ölen Kadı Abdülcebbâr, bu görüşün en sistemli savunucularındandır. Onun sık kullandığı türden bir örnek şöyleydi: Kendisine hiç zarar vermeyen, hatta iyilik yapan birine karşılıksız kötülük etmenin çirkin olduğunu anlamak için hiçbir kutsal metne ihtiyacınız yoktur. Hiç vahiy duymamış, dağ başında büyümüş bir insan bile bunu bilir. Mutezile'ye göre bu bilgi, insanın aklında hazır bulunur; vahiy onu yaratmaz, hatırlatır ve tamamlar.

Peki bunun bedeli neydi? Bedel şuydu: Eğer adalet ve zulüm, ilahi iradeden bağımsız gerçekliklerse, Tanrı bir anlamda onlara tabidir. Mutezile bunu kabul etmekte sakınca görmedi, hatta bunu bir övgü saydı: Tanrı zulmedemez, çünkü Tanrı adildir. Ama muhalifleri için bu, mutlak kudretin sınırlandırılması demekti. Yaratıcının üstünde, yaratılmamış bir ahlak yasası mı vardı?

İşte bu itiraza en güçlü sesi veren isim, 936'da ölen Ebü'l-Hasan el-Eş'arî oldu. İlginç olan şu ki Eş'arî'nin kendisi de uzun yıllar Mutezile içinde yetişmişti; okulun büyük hocası Ebû Ali el-Cübbâî'nin öğrencisiydi. Sonra ayrıldı ve İslam dünyasının en yaygın kelam okullarından birini kurdu.

Eş'arî'nin ayrılışını anlatan meşhur bir rivayet vardır. Hocasına üç kardeşi sorar. Biri erdemli bir ömür sürüp ölmüştür, biri günah içinde ölmüştür, üçüncüsü ise küçük bir çocukken ölmüştür. Hoca, birincisinin ödüllendirileceğini, ikincisinin cezalandırılacağını, çocuğun ise kurtulacağını ama erdemlinin derecesine erişemeyeceğini söyler. Eş'arî sorar: Çocuk "Rabbim, beni neden erken aldın, yaşasaydım ben de erdemli olurdum" derse ne cevap verilir? Hoca, "Yaşasaydın günahkâr olur, cehenneme giderdin; senin için hayırlısı buydu" der. Eş'arî son hamlesini yapar: O halde günahkâr kardeş, "Rabbim, madem onun geleceğini biliyordun ve ona acıdın, beni de neden küçükken almadın" diye sorarsa? Rivayete göre hoca susar.

Bu hikâyenin tarihsel ayrıntıları tartışmalıdır, ama anlattığı fikir gayet nettir. Eş'arî'nin ulaştığı sonuç şuydu: İlahi hikmeti, insan aklının adalet terazisine oturtmaya kalkarsan her seferinde elin boş kalır. Çünkü o terazi insanın kendi terazisidir. Eş'arî okuluna göre hüsün ve kubuh şerîdir; yani iyi, Allah'ın emrettiğidir, kötü ise yasakladığı. Emirden önce fiiller ahlaki bakımdan çıplaktır. Bu görüşün en uç ifadesiyle söylenirse: Allah bugün yasakladığının tam tersini emretseydi, o da iyi olurdu.

Sokrates'in sorusunun iki ucu, burada yüzyıllar boyunca sürecek bir gerilime dönüştü. Bir tarafta, ahlakı sağlam ve nesnel kılan ama ilahi kudreti kayıtlayan bir görüş. Diğer tarafta, kudreti sonsuz bırakan ama ahlakı iradenin keyfine bağlayan bir görüş.

Bu gerilim yalnızca İslam dünyasına özgü değildi. Batı'da 14. yüzyılda, İngiliz düşünür William of Ockham benzer bir yoldan yürüdü. Ona göre de ahlaki değerler, ilahi iradenin ürünüydü. Tanrı dilerse kendisinden nefret edilmesini emredebilir ve o emir yerine getirildiğinde erdemli bir iş yapılmış olurdu. Bu tür bir görüşe bugün iradecilik deniyor ve Ockham, Eş'arî'yi büyük ihtimalle hiç okumamış olmasına rağmen, aynı uçurumun kenarında duruyordu.

Peki ortada durmanın bir yolu var mıydı? Vardı. Ve o yolu açan isim, Semerkant yakınlarındaki Mâtürîd'de doğan, 944 yılında ölen Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'dir. Maveraünnehir'de, yani bugünkü Özbekistan topraklarında yeşeren ve Türk-İslam düşüncesinin ana damarlarından birini kuran bu düşünür, iki tarafın da haklı olduğu yeri işaret etti.

Mâtürîdî'ye göre akıl, fiillerdeki iyiliği ve kötülüğü gerçekten kavrayabilir. Zulmün çirkinliği insanın aklında karşılık bulur, adaletin güzelliği de öyle. Buraya kadar Mutezile'yle aynı yerdedir. Ama bir ayrım yapar: Bir şeyin iyi olduğunu bilmek başka, o şeyin senin üzerine yükümlülük olarak bağlanması başkadır. Bilme akla aittir, bağlayıcılık ise vahye. Akıl iyiyi görür, vahiy onu sorumluluk haline getirir. Böylece ne ahlak keyfîleşir ne de akıl vahyin yerine geçer.

Bu, bir uzlaşma formülü gibi görünebilir. Ama aslında soruyu daha ince bir yere taşıyor. Sokrates'in sorusu şuydu: İyiliği ne kurar? Mâtürîdî'nin ayrımı ikinci bir soru ekliyor: İyiliği bilmek ile ona mecbur olmak aynı şey mi?

Şimdi terazinin öbür kefesine ağırlık koyalım, çünkü orada bekleyen sonuç da hafif değil.

Diyelim ki birinci ihtimali seçtiniz. İyilik kendinde iyidir; emir onu onaylar, yaratmaz. Bu görüş ahlakı sağlama alır, doğru. Ama bir soru kalır ortada: Madem iyilik zaten oradaysa, emir ne işe yarıyor? Ahlakın ayakta durması için Tanrı gerekli mi?

Bu sorunun en ünlü cevabı, aslında bir cevap değil bir korkudur. Dostoyevski'nin 1880'de yayımladığı Karamazov Kardeşler romanında, Ivan karakterinin etrafında dolaşan bir fikir vardır: Tanrı ve ölümsüzlük yoksa, her şey mübahtır. Burada bir ayrıntıyı doğru söylemek gerekir, çünkü bu cümle dünyada en çok yanlış alıntılanan cümlelerden biridir. Romanda bu sözler tam bu kalıpla, Ivan'ın ağzından bir slogan gibi çıkmaz; fikir, başka karakterlerin onu aktarması ve tartışmasıyla dolaşıma girer. Kalıbı keskinleştiren, 1946'da verdiği ünlü varoluşçuluk konferansında Sartre oldu. Sartre bu cümleyi bir suçlama olarak değil, bir başlangıç noktası olarak kullandı: İnsan terk edilmiştir, tutunacağı hazır bir değer tablosu yoktur ve tam da bu yüzden yaptığı her şeyden bizzat sorumludur.

Ama tarih, "Tanrı olmasa ahlak çöker" cümlesinin o kadar da kolay olmadığını çoktan göstermişti. 1625 yılında, Hugo Grotius adında Hollandalı bir hukukçu, savaş ve barış hukuku üzerine bir kitap yazdı. Bugün Savaş ve Barış Hukuku diye andığımız bu eser, modern uluslararası hukukun temel metinlerinden sayılır. Grotius kitabında, çağı için sarsıcı bir varsayım kurar: Farz edelim ki, söylemesi bile büyük günah olan şeyi söyleyelim, Tanrı yok ya da insan işleriyle ilgilenmiyor. Doğal hukukun kuralları yine de geçerli olurdu.

Bu cümlenin altını çizmek gerekiyor, çünkü Grotius bir inançsız değildi; dindar bir Protestandı ve inancı yüzünden ülkesinde müebbet hapse mahkûm edilmiş, karısının kitap sandığına saklanarak kaleden kaçmıştı. Onun yaptığı şey Tanrı'yı devre dışı bırakmak değil, ahlakın ve hukukun kendi iç mantığının olduğunu göstermekti. İkinin iki daha dört etmesi gibi, sözleşmeye sadakatin iyi, sebepsiz zulmün kötü olması da eşyanın tabiatındandı.

Öte yandan, emir tarafını seçenlere de ciddi bir itiraz geldi. Bunu en açık dile getirenlerden biri, 18. yüzyılın başında adalet kavramı üzerine yazdığı bir metinde Leibniz'dir. Şöyle der: Eğer iyilik sadece Tanrı'nın dilediği şeyse, o zaman "Tanrı iyidir" demek ne anlama gelir? Bu cümle "Tanrı dilediğini diler" cümlesine dönüşür ve elinizde bir övgü değil, boş bir totoloji kalır. İlahi adaleti övüyorsanız, övdüğünüz şeyin iradeden bağımsız bir anlamı olmak zorundadır.

İki taraf da diğerinin kanını akıtan bir bıçak taşıyor. Emir tarafını seçersen ahlak keyfîleşir ve övgün anlamsızlaşır. Kendinde iyilik tarafını seçersen ahlak sağlamlaşır ama emrin yeri sallanır.

Ve bu soyut görünen çıkmazın çok somut bir yankısı var. 19. yüzyılın sonunda Nietzsche'nin "Tanrı öldü" derken anlattığı şey, bir zafer ilanı değil, bir enkaz tarifiydi. İnsanlığın ufkunu silen bir süngerden, düşmeye devam eden bir hareketten söz ediyordu. Onun asıl uyarısı şuydu: İnsanlar Tanrı'ya inanmayı bıraktılar ama Tanrı'dan gelen ahlaki taleplerin sapasağlam yerinde durmasını bekliyorlar. Dalları kesip kökün hâlâ beslemesini istemek gibi bir şey.

Bugün bu tuhaf ara durumda yaşayan çok insan var. Kuralın nereden geldiğini artık bilmiyor, ama kuralın ağırlığını hâlâ hissediyor. Kimseye söz vermediği bir sözü tutuyor, kimsenin görmediği yerde dürüst davranıyor ve bunu neden yaptığını soranlara verecek hazır bir cevabı yok. Hüznü burada aramak lazım: Emir merdiveni çekilmiş, ama insan hâlâ yukarıda duruyor ve nasıl oraya çıktığını hatırlamıyor.

Sokrates'in sorusunun iki ucu var gibi görünüyor. Ama bu tür ikilemlerin çoğunda olduğu gibi, gizli bir üçüncü ihtimal daha var ve o ihtimal sorunun kurgusunu hedef alıyor.

Hem İslam düşüncesinde hem Hıristiyan düşüncesinde bu yol şöyle açıldı: Ya iyilik, Tanrı'nın üstünde duran bağımsız bir yasa değil de, Tanrı'nın kendi tabiatının ifadesiyse? O zaman emir, dışarıdan alınmış keyfî bir karar olmaktan çıkar; iyiliğin kendisi de Tanrı'nın üstünde asılı duran soğuk bir levha olmaktan çıkar. Güneşin aydınlatması gibi bir şey olur: Güneş "şimdi ışık vereyim" diye karar vermez, ışık onun ne olduğunun sonucudur.

Bu cevap ikilemi tamamen çözer mi, tartışılır. "Tanrı'nın tabiatı iyidir" dediğinizde, o iyiliğin ölçüsünü yine bir yerden almanız gerekir diye itiraz edilebilir. Ama en azından ikilemin iki ucunu da körelttiği doğrudur: Ne keyfîlik kalır ne de Tanrı'yı fazlalık haline getiren bir dış yasa.

Ancak bu bölümün sonunda asıl söylenmesi gereken başka bir şey var. Sokrates'in sorusu, iyiliğin kaynağını sorar. Hayat ise bize genellikle başka bir soru sorar: İyi insan kimdir?

Bu iki soru aynı değil. İlkinin cevabını mükemmel bilen biri, ikincisinde sınıfta kalabilir.

Düşünün: İki kişi cüzdan buluyor ve ikisi de sahibine iade ediyor. Biri, güvenlik kamerasını gördüğü için. Diğeri, kamerayı hiç düşünmediği için. Dışarıdan bakan biri için iki eylem birebir aynıdır. Ama bu iki insan aynı insan değildir ve ikincisiyle aynı asansöre binmek başka bir şeydir.

İslam ahlak düşüncesinde bu ayrımın adı niyettir. Gazzâlî, ibadetlerin ve fiillerin dış kabuğuyla iç anlamı arasındaki farkı anlatırken, amellerin niyetlere göre değerlendirildiğini bildiren hadisi merkeze alır. Aynı hareketi yapan iki el, aynı şeyi yapmıyor olabilir. Kuralı yerine getirmekle iyi olmak arasındaki mesafeyi, kuralın kendisi ölçemez.

Aristoteles bu meseleye başka bir yerden girmişti: Erdem, bir bilgi değil bir alışkanlıktır. Cesur olmayı, cesurca davranarak öğrenirsiniz; tıpkı lir çalmayı çalarak öğrendiğiniz gibi. Doğru davranışın ne olduğunu ezbere bilmek, sıra o davranışı gerektiren korkulu ana geldiğinde işe yaramayabilir. Kant da 18. yüzyılın sonunda aynı ayrımı kendi diliyle kurdu: Ödeve uygun davranmakla ödevden dolayı davranmak aynı şey değildir. Müşterisini aldatmayan dükkâncı, bunu sadece dükkânının itibarı için yapıyorsa dürüst bir tüccardır ama henüz dürüst bir insan değildir.

Bu ayrım bugün bizi hiç beklenmedik bir yerde yakalıyor. Modern hayat, iyiliği büyük ölçüde kurallara devretti. Etik yönetmelikler, uyum birimleri, imza sirküleri, onay kutuları. Bunların hepsi gerekli. Ama hepsinin ortak bir yan etkisi var: İnsanın ahlaki muhakemesini bir kontrol listesine indirgemek. Yönetmelikte yasaklanmamışsa serbesttir demek, Euthyphron'un cevabının kurumsal kıyafet giymiş halidir.

Aynı soru bugün, tarihte hiç olmadığı kadar sert bir biçimde, yapay zekâ sistemlerinin önüne konuyor. Bir makineye iyiliği nasıl öğretirsiniz? Ona kurallar listesi verirseniz, listede olmayan durumda ne yapacağını bilemez ve kuralın harfine sadık kalıp ruhunu çiğneyebilir. Peki listeyi aşan bir yargı gücü vermeye kalkarsanız, o yargının ölçüsünü nereden alacaksınız? Bu, Sokrates'in sorusunun silikon üzerine yazılmış halidir ve şu anda dünyanın en iyi mühendisleri onun karşısında, iki bin dört yüz yıl önceki Euthyphron'dan çok da rahat değiller.

Belki de mesele şu: İyiliğin kaynağı sorusu bir düşünce sorusudur ve cevabı uzun sürer. Ama iyi olma sorusu bir yaşam sorusudur ve cevabı ertelenemez. Emir mi önce geldi yoksa iyilik mi, bunu bilmeden de bir insanın arkasından konuşmamayı seçebilirsiniz. Hüsün ve kubuhun akli mi şeri mi olduğunu çözmeden de, kimsenin görmediği bir anda doğruyu söyleyebilirsiniz.

Euthyphron o gün merdivenlerde acelesi olduğunu söyleyip gitti. Yüzlerce yıldır o diyaloğu okuyan herkes, onun kaçtığını düşünür. Ama belki de asıl kaçış, soruyu cevaplayamadan gitmek değil. Asıl kaçış, cevabı bildiğini sanıp hendekteki adamı unutmaktı. Çünkü bütün o tartışmanın başladığı yerde, adını bile bilmediğimiz bir insan, bağlı halde, kimsenin dönmesini bekleyerek ölmüştü. Sokrates'in sorusu kâğıt üzerinde ne kadar zarif olursa olsun, ardında hep böyle bir hendek vardır.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.