Her Şeyin Bir Fiyatı Var mı?

Bölüm metni

Bir arkadaşınıza yardım ettiniz; cebinden para çıkarıp "borcum ne kadar?" dedi. Hiçbir şey çalınmadı, kimse aldatılmadı — ama ortada bir şey kırıldı. Peki neden bazı şeyler fiyat etiketine dokunduğu anda başka bir şeye dönüşüyor?

Bundan yaklaşık 5 bin yıl önce, Mezopotamya'nın güneyindeki tapınak depolarından birinde bir yazıcı, yumuşak kile kamış ucuyla birkaç iz bırakıyor. Yazdığı şey bir şiir değil, bir dua değil, bir kral yazıtı değil. Bir makbuz. Kimin ne kadar arpa aldığı, ne kadarını geri vereceği, hangi mevsimde ödeyeceği. İnsanlığın en eski yazılı metinlerinin büyük çoğunluğu böyle metinlerdir: kim kime ne borçlu. Yazı, edebiyat için değil, muhasebe için icat edildi. Bu tek başına düşündürücü bir ayrıntıdır, çünkü paranın hikâyesini bize çoğunlukla anlatıldığı gibi değil, gerçekten olduğu gibi anlamamızı sağlar.

Okulda öğretilen hikâye şöyleydi: önce takas vardı. Ayakkabıcı buğday isterdi, çiftçi ayakkabı isterdi, ikisi buluşup değişirdi. Ama çiftçi o gün ayakkabı istemiyorsa işler tıkanırdı; işte bu tıkanıklığı çözmek için para bulundu. Temiz, mantıklı, akılda kalıcı bir hikâye. Tek sorunu şu: antropologlar iki yüzyıla yakın saha çalışmasında, tamamen takasa dayalı, parasız bir ekonomi örneğine hiç rastlamadılar. Rastladıkları şey başkaydı. Küçük topluluklarda insanlar birbirine sürekli bir şeyler verir, ama her seferinde karşılığını anında almazlar. Komşusuna yardım eden adam, karşılığında bir şey almaz; alacağını aklında tutar. Yani takastan önce borç vardı. Kayıt vardı. Hafıza vardı.

Paranın çözdüğü sorun, mal değiş tokuşunun zorluğu değildi asıl olarak. Hafızanın sınırıydı. Bir köyde kimin kime ne borçlu olduğunu akılda tutabilirsiniz. Şehirde tutamazsınız. Binlerce kişinin, birbirini hiç tanımayan insanların, farklı işlerle uğraşanların bir arada yaşadığı bir yerde, karşılıklı yükümlülükleri hatırlamanın tek yolu onları ölçmek ve yazmaktır. Mezopotamya'da bu ölçünün adı şekeldi ve şekel başlangıçta bir para değil, bir ağırlıktı: yaklaşık 180 arpa tanesi kadar, günümüz ölçüsüyle 8 gram civarı gümüş. Dikkat edin, ölçü birimi aynı zamanda yenilebilir bir şey üzerinden tanımlanmıştı. Arpa yiyebileceğiniz bir maldı; şekel ise arpayı, gümüşü, emeği ve zamanı aynı cetvele yerleştiren soyut bir sayıydı.

Bu cetvel çok hızlı biçimde beklenmedik yerlere uzandı. Babil kralı Hammurabi'nin yaklaşık 3800 yıl önce dikilen taş yasasında, bir hekimin ameliyat ücreti gümüş şekelle yazılıdır. Ama aynı ameliyatın fiyatı hastaya göre değişir: hür bir adam için bir tutar, sıradan bir kişi için daha azı, bir köle için onun da altı. Yani insanlık, ölçme aletini bulduktan sadece birkaç yüzyıl sonra onu insanlara doğrultmuştu bile. Cetvel, arpa ile gümüşü karşılaştırmakla yetinmedi; bir hayatın kurtarılmasının kaça mal olacağını da, o hayatın kime ait olduğuna bakarak yazdı.

Madeni para, bu uzun hikâyenin ortasında beliren bir ayrıntı aslında. Bugün bildiğimiz anlamda ilk sikkeler, bundan 2600 yıl kadar önce Batı Anadolu'da, Lidya Krallığı'nda basıldı. Lidyalılar Sart Çayı'nın alüvyonundan gelen, altınla gümüşün doğal karışımı olan elektrumu küçük parçalara böldü, üzerine krallığın mührünü vurdu. Kral Krezüs döneminde altın ve gümüş ayrı ayrı standartlara bağlandı. Buradaki buluş metal değildi; metal binlerce yıldır kullanılıyordu. Buluş, damgaydı. Damga şunu söylüyordu: bunu her seferinde tartmak zorunda değilsin, bu parçanın ne kadar olduğuna ben kefilim. Yani paranın ilk büyük icadı, güvenin nesneye taşınmasıydı.

Aristoteles, bu sikkelerin Ege dünyasında dolaşmaya başlamasından yaklaşık iki yüzyıl sonra, meseleyi belki de hâlâ aşılamamış bir netlikle formüle etti. Ona göre bir ev ile bir yatağı değiştirebilmenin önkoşulu, ikisinin bir şekilde kıyaslanabilir hale gelmesidir. Oysa ev ile yatak doğaları gereği kıyaslanamaz; ortak bir maddeleri yoktur. Para, işte bu kıyaslanamazlığı ortadan kaldıran araçtır. Aristoteles paranın doğadan değil, anlaşmadan doğduğunu özellikle vurgular: para, insanların üzerinde uzlaştığı bir işarettir, bir yasa ürünüdür. Değeri, içindeki metalden değil, bizim ona verdiğimiz sözden gelir.

Ve tam burada, Aristoteles'in kendisinin de fark ettiği bir çatlak açılır. Metre, uzunluğu ölçer ama kendisi biriktirilemez. Terazi ağırlığı ölçer ama terazi stoklanmaz. Para ise hem ölçüdür hem de saklanabilir, taşınabilir, çoğaltılabilir bir şeydir. Ölçmek için icat edilen alet, aynı zamanda arzu edilen bir nesnedir. Bir cetvel düşünün ki ölçtüğü her şeyin yerine geçebiliyor, üstelik insanlar cetveli istiyor. Bu, mühendislikte olmaz. Ekonomide olur, çünkü paranın ölçtüğü şey mesafe değil, arzudur. Ve arzunun cetveli, ölçtüğü şeyi değiştirir.

1785'te Königsberg'de, hayatı boyunca doğduğu şehirden pek uzaklaşmamış bir felsefe profesörü, ince bir kitap yayımladı. Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi adıyla bilinen bu metinde Immanuel Kant, insan davranışının değerini nereden aldığını sormaya çalışıyordu. Kitabın ortasında, neredeyse geçerken söylenmiş gibi duran bir ayrım yapar; ama o ayrım, ondan sonraki iki yüzyılın ahlak tartışmasının zeminini döşer. Kant der ki: bir şeyin fiyatı varsa, onun yerine eşdeğeri konabilir. Fiyat, tam olarak bunu ifade eden sözcüktür. Bir şeyi 100 liraya satın alabiliyorsam, o şey ile o 100 lira benim için birbirinin yerine geçebilir demektir. Değiştirilebilirlik, fiyatın ta kendisidir.

Kant ikinci bir kategori tanımlar: her türlü fiyatın üstünde olan, dolayısıyla hiçbir eşdeğeri bulunmayan şeyler. Bunların fiyatı değil, onuru vardır. Türkçeye kimi zaman haysiyet, kimi zaman onur olarak çevrilen bu kavram, duygusal bir yücelik ifadesi değildir Kant'ta; son derece teknik bir anlamı vardır. Onurlu olan şey, yerine başka bir şey konamayan şeydir. Ve Kant'a göre insan, tam olarak bu ikinci kategoridedir. İnsan her zaman bir amaçtır; asla yalnızca bir araç değil. Çünkü bir insanı yalnızca araç olarak kullandığınızda, onun yerine aynı işi yapacak başka birini koyabileceğinizi varsaymış olursunuz. O varsayımın kendisi, insanı fiyatlandırmaktır.

Kant fiyatın da kendi içinde iki türü olduğunu söyler. Bir yanda piyasa fiyatı vardır: bir ihtiyacı karşılayan şeylerin fiyatı. Un, kömür, marangozluk. Öte yanda, hiçbir ihtiyaca karşılık gelmese de insanların hoşuna gittiği için değeri olan şeyler vardır; Kant bunu duygu değeri diye adlandırır. Şakalar, hoş sohbet, hayal gücü. Bir zekâ gösterisinin de bir fiyatı vardır ona göre, sadece piyasada işlem görmeyen bir fiyatı. Onur ise her ikisinden de kategorik olarak farklıdır, derece olarak değil. Yani "çok pahalı" demek, "paha biçilemez" demeye yaklaşmaz. Onlar iki ayrı dildir.

Şimdi bu soyut ayrımın nereye dokunduğuna bakalım, çünkü dokunduğu yer çok somuttur. Bugün bir dağ yolunda yeni bir bariyer yapılıp yapılmayacağına karar veren bir mühendis, bir tabloya bakar. O tabloda bariyerin maliyeti vardır ve bariyerin önleyeceği tahmini ölüm sayısı vardır. Karar verebilmek için bu iki sütunu aynı birime çevirmek zorundadır. Yani bir hayatın sayısal bir karşılığını yazmak zorundadır. Bu, kötü niyetli bir hesap değil; kaçınılmaz bir hesaptır. Amerika Birleşik Devletleri'nde federal kurumlar bu amaçla, istatistiksel hayat değeri adı verilen ve son yıllarda 10 milyon doların üzerine yerleşen bir sayı kullanıyor. Türkiye'de de trafik güvenliği ve iş güvenliği yatırımlarının gerekçelendirilmesinde benzer mantık işler.

Buradaki gerilimi hafifletmek isteyenler iki kolay yola sapar. Birincisi, "insan hayatına fiyat konamaz" diyerek hesabı tamamen reddetmek. Bu tavır ahlaki olarak soylu görünür ama pratikte şu sonuca varır: bariyer yapılmaz, çünkü hangi yola hangi bariyerin yapılacağına karar vermenin başka yolu kalmamıştır. Kaynaklar sınırlı olduğu sürece, hesaplamayı reddetmek hesaplamayı kaldırmaz; onu görünmez ve keyfî kılar. İkinci kolay yol ise tam tersidir: sayı bir kez yazıldığına göre mesele kapanmıştır, insan hayatı gerçekten de o kadardır. Bu da felsefi bir hata değil, mantıksal bir karışıklıktır.

Kant'ın ayrımı burada şaşırtıcı biçimde yardımcı olur, çünkü o sayının neyi ölçtüğünü doğru adlandırmamızı sağlar. İstatistiksel hayat değeri, bir insanın değeri değildir. Hiç kimsenin adı yazılmaz o hesapta. Ölçülen şey, bir toplumun ölüm riskini azaltmak için ne kadarından vazgeçmeye razı olduğudur. Yani ölçtüğü şey bizim tercihimizdir, karşımızdaki insanın kıymeti değil. Bu ikisini karıştırdığımız anda, aynı hesap makinesi bambaşka bir cümle söylemeye başlar: bu insanın hayatı, bu maliyeti karşılamıyor. Hammurabi'nin taşındaki o üç ayrı ücrete geri dönmüş oluruz, sadece daha zarif bir tabloyla.

Kant'ın çizdiği sınır, bu yüzden paranın kullanımına değil, paranın dilbilgisine dairdir. Para bir dildir ve her dil gibi çevirir. Sorun çeviride bir şeyin kaybolması değil — her çeviride bir şey kaybolur. Sorun, çevirinin özgün metnin yerine geçtiğini sanmamızdır. Peki bu karışıklık niçin bu kadar sık oluyor? Neden ölçü, ölçtüğü şeyin yerine bu kadar kolay geçiyor? Kant'tan yedi yüzyıl önce, Horasan'da bir düşünür bu soruyu tam da paranın doğası üzerinden yanıtlamıştı.

Gazzâlî, bugünkü İran'ın kuzeydoğusundaki Tûs'ta dünyaya geldi ve zamanının en parlak kariyerlerinden birini kurdu. Bağdat'taki Nizamiye Medresesi'nin başında, İslam dünyasının en itibarlı kürsüsünde ders veriyordu. Otuz yedi yaşındayken bu kürsüyü bıraktı, şehirden ayrıldı ve yıllarca bir tür iç hesaplaşma içinde yaşadı. Bu ayrılıktan sonra yazdığı büyük eser, Dinî İlimlerin Diriltilmesi anlamına gelen İhyâu Ulûmi'd-Dîn'dir. Kitabın kırk bölümü ibadetten ahlaka, kalpten alışverişe uzanır. Ve o bölümlerden birinde, bir din âliminden beklenmeyecek bir konuya, paranın ne olduğu sorusuna girer.

Gazzâlî'nin kurduğu sahne gündelik hayattan alınmıştır. Elinde safran olan bir adam düşünün, deve almak istiyor. Karşısındaki adamın devesi var, safran istiyor. Peki ne kadar safran, bir deveye denk gelir? Bu soru, Aristoteles'in kıyaslanamazlık sorusunun aynısıdır ama Gazzâlî onu farklı bir imgeyle çözer. Safran ile deve arasında hüküm verecek bir şeye ihtiyaç vardır, der; bir hâkime. Altın ve gümüş, mallar arasında hüküm veren o hâkimlerdir. Değerleri kendilerinden değil, aralarında hüküm verdikleri şeylerden gelir.

Sonra o ünlü benzetmeyi yapar. Para, kendi rengi olmayan ama her rengi gösteren bir aynaya benzer, der. Kendi başına bir biçimi yoktur; karşısına ne konursa onun biçimini alır. Bu benzetmenin zarafeti, bir eleştiriyi de içinde taşımasıdır. Aynanın işlevi yansıtmaktır. Aynaya bakıp aynanın kendisine hayran olmaya başlarsanız, ayna işlevini yitirmiştir. Gazzâlî'nin paraya dair bütün uyarısı bu tek görüntünün içinde durur: ölçü, ölçtüğü şeyin yerine geçtiği anda ölçmeyi bırakır.

Bu yüzden Gazzâlî iki şeye açıkça karşı çıkar. Birincisi, parayı biriktirip dolaşımdan çekmektir. Onun mantığına göre bu, hâkimi hapse atmaya benzer. Hâkim, insanlar arasında dolaşmak, hüküm vermek için vardır; sandığa kilitlenen altın kimseye hizmet etmez. Dikkat edilsin, bu bir yoksulluk övgüsü değildir. Gazzâlî'nin yaşadığı dünya, Bağdat'tan Semerkant'a, Kahire'den Endülüs'e uzanan son derece hareketli bir ticaret dünyasıydı; kervanlar, kredi mektupları, ortaklıklar, borç senetleri. O bu dünyanın içinden yazıyordu ve ticareti meşru sayıyordu. Karşı çıktığı şey alışveriş değil, alışveriş aracının kendi başına bir amaç haline gelmesiydi.

İkinci karşı çıkışı faizedir ve buradaki gerekçesi hukuki olmaktan çok kavramsaldır. Gazzâlî'ye göre paranın parayla, fazlasıyla değiştirilmesi, hâkimi davanın taraflarından birine dönüştürmektir. Ölçü aleti, ölçtüğü kalabalığın arasına karışıp kendi hesabına kâr etmeye başlar. Bir terazi düşünün ki her tartıdan kendine bir pay alıyor; o terazinin verdiği hiçbir sayıya artık güvenemezsiniz. Bu akıl yürütmeyi kabul etmek zorunda değilsiniz, faizin iktisadi işlevine dair yüzyıllardır süren tartışma da yerinde duruyor. Ama Gazzâlî'nin kaygısının nereye dokunduğu açıktır: aracın amaca dönüşmesi, sistemin ölçme kabiliyetini bozar.

Gazzâlî'nin bu tespitinin en sakin, en ürkütücü yanı da şu: o, insanların kötü olduğunu söylemiyor. Kimsenin niyetinden şikâyet etmiyor. Söylediği şey yapısaldır. Her şeyi ölçebilen bir alet icat ettiğinizde, o aletin kendisi de arzu nesnesi haline gelir; çünkü artık her arzunun yolu onun üzerinden geçiyordur. Kötü niyet gerekmez, yalnızca zaman gerekir. Ayna yeterince uzun süre her şeyi yansıtırsa, bir noktada insanlar aynaya bakmak için yansıyacak şeyler aramaya başlar.

Peki bu tersine dönüş gerçekleştiğinde ne olur? Gazzâlî bunu cevaplarken elinde iki örnek vardı: biriktirme ve faiz. Bizim elimizde artık çok daha geniş bir malzeme var. Çünkü son yarım yüzyılda fiyat, Gazzâlî'nin ya da Kant'ın hiç düşünmediği alanlara sızdı ve sızdığı yerlerde ne olduğunu artık tahmin etmek zorunda değiliz. Ölçebiliyoruz.

Washington'da, Amerikan Kongresi'nin önemli oturumlarından önce binaların önünde sıraya girenlerin bir kısmı, o oturumu izlemeye gelmiş vatandaşlar değildir. Saat başına ücret alan, yerini daha sonra kendisine para ödeyen bir lobicinin ya da avukatın devredeceği kişilerdir. Bu iş için kurulmuş şirketler vardır, fiyat listeleri vardır. Sıra, satılabilir bir mal haline gelmiştir. Buradaki rahatsızlığı çoğu insan hemen hisseder ama nedenini adlandırmak zordur, çünkü görünürde kimse zarar görmemiştir: sırada bekleyen kişi parasına, yerini satın alan kişi koltuğuna razıdır.

Michael Sandel, Paranın Satın Alamayacağı Şeyler adlı kitabında bu rahatsızlığın iki ayrı kaynağı olduğunu gösterir. Birincisi eşitsizliktir. Bir şey satın alınabilir hale geldiğinde, ona ulaşmak artık o şeyle ilişkinize değil, cüzdanınıza bağlıdır. Sırada beklemenin adaleti, herkesin zamanının eşit akmasındadır; parayla atlanan bir sıra, zamanı olanla parası olanı ayırır. İkinci ve daha derin itiraz ise bozulmadır. Bazı şeyler satıldığında yalnızca haksız biçimde dağılmaz; başka bir şeye dönüşür. İşte bu ikinci itiraz, Kant'ın ayrımının gündelik hayattaki karşılığıdır.

Bunun en çarpıcı örneği özür dilemektir. Çin'de ve başka birçok ülkede, müşterisi adına özür dileyen, özür mektubu yazan, hatta bizzat gidip pişmanlık ifade eden hizmetler var. Mantıken kusursuz görünüyor: kırılan taraf özür duymak istiyor, kıran taraf özür iletmek istiyor, aracı bunu daha etkili yapıyor. Ama kırılan taraf özrün satın alındığını öğrendiği anda, elinde hiçbir şey kalmaz. Çünkü özrün değeri, tam olarak onu söylemenin zor olmasından geliyordu. Zorluğu satın aldığınızda, aldığınız şey artık özür değildir. Fiyat, malı ele geçirmez; malı buharlaştırır.

Bu buharlaşmanın ölçülmüş örnekleri de var. İsrail'de bir grup ekonomist, çocuklarını kreşten geç alan velilere para cezası uygulamaya başlayan kreşlerde ne olduğunu izledi. Beklenti cezanın gecikmeleri azaltmasıydı. Gecikmeler arttı, hem de belirgin biçimde. Sebep şuydu: ceza öncesinde geç kalmak, öğretmeni evine bırakmayan, ona haksızlık eden bir davranıştı; velinin hissettiği şey utançtı. Ceza konulduktan sonra geç kalmak, bedeli belli bir hizmete dönüştü. Veli artık kimseye haksızlık etmiyor, fazla mesai satın alıyordu. Cezanın kaldırılmasından sonra da gecikmeler eski düzeyine dönmedi; çünkü o ilişkinin ne tür bir ilişki olduğuna dair ortak anlayış bir kez kırılmıştı.

Benzer bir mekanizmayı İngiliz sosyal politika araştırmacısı Richard Titmuss, kan bağışı üzerine çalışırken kırk yıldan fazla önce tarif etmişti. Kan vermeye para ödendiğinde, gönüllü verenlerin bir bölümü çekiliyordu. Onlar için kan vermek, tanımadığı bir insana yapılan bir iyilikti; ücret geldiğinde o iyilik, düşük ücretli bir işe dönüşüyordu ve insan kendi kanını satan biri olmayı istemiyordu. Titmuss'un bu tezi üzerinde ekonomistler uzun süre tartıştı, bazı bulguları yeniden sınandı. Ama tartışmanın kendisi bir şeyi kabul etmek zorunda kaldı: teşvik bazen toplamaz, çıkarır.

Ve sonra, bu tartışmanın en ağır ucu: böbrek. Sağlıklı bir insan tek böbrekle yaşayabilir, dünyada on binlerce insan diyalizde sırasını bekleyerek ölüyor, bekleyen hastaların sayısı verilen böbrek sayısının kat kat üzerinde. İran, 1988'den bu yana böbrek verene ödeme yapılmasına yasal olarak izin veren tek ülke oldu ve bekleme listelerinin kısaldığı bildirildi. Buna karşılık, verenlerin ezici çoğunluğunun borç içindeki yoksul insanlar olduğu, ödemeden yıllar sonra pek çoğunun pişmanlık ve sağlık sorunu bildirdiği de aynı ülkedeki araştırmalarda görüldü. Burada karşımızda soyut bir felsefe sorusu yok. Bir yanda ölen hastalar, öte yanda bedenini satmaktan başka çıkışı olmayan insanlar var ve hiçbir cevap eli temiz çıkmıyor.

Asıl karanlık nokta belki de şurada. Fiyat bir alana girdiğinde, o alanda daha önce iş gören bütün öteki dilleri dışarı itiyor. Bir şeye "kaça?" diye sormayı öğrendikten sonra, "bu doğru mu?", "bunu hak ediyor mu?", "bu bana ne borçlu?" gibi soruları sormak eskisi kadar kolay olmuyor; çünkü o sorular ölçülebilir bir cevap vermiyor ve ölçülemeyen cevaplar, ölçülebilenlerin yanında güçsüz duruyor. Gazzâlî'nin aynası yüzyıllar boyunca yansıtacak yeni yüzeyler buldu: sıra, özür, kan, organ, ilgi, arkadaşlık, uyku. Her yeni yüzeyde daha iyi çalışıyor ve her yeni yüzeyde, yansıttığı şeyden bir şey eksiltiyor.

Oscar Wilde bir oyununda, alaycı kişiyi her şeyin fiyatını bilen ama hiçbir şeyin değerini bilmeyen adam diye tanımlamıştı. Bu cümle genellikle bir hakaret olarak okunur. Oysa içinde bir kayıp tarifi var. Her şeyin fiyatını bilen insan cahil değildir; tersine, çok şey bilir. Onun yitirdiği şey bilgi değil, bir ayrımı yapabilme yeteneğidir: elindeki şeyin yerine bir başkasını koyabileceği durumlarla, koyamayacağı durumları birbirinden ayırma yeteneği. O ayrım kaybolduğunda ortada bir yanlış hesap kalmaz, tek bir cetvele indirilmiş bir dünya kalır. Ve tek cetvelli bir dünyada, paha biçilemez olan bir şey yoktur; sadece henüz fiyatı sorulmamış olanlar vardır.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.