Onu mu Seviyorsun, Özelliklerini mi?

Bölüm metni

Sevdiğin insana "seni neden seviyorsun?" diye sorsalar, sayacağın şeyler var: iyi kalbi, gülüşü, seninle konuşma biçimi. Peki yarın aynı özelliklerin fazlasına sahip biri çıkarsa, sevgini ona mı devretmen gerekir? Eğer cevabın "hayır" ise, sevginin sebebi saydığın o özellikler değil demektir — o hâlde nedir?

Bir akşam sofrasında, uzun bir sessizliğin ardından biri karşısındakine dönüp şunu söylüyor: seni zekân için seviyorum, o tuhaf espri anlayışın için, kimsenin beceremediği o inadın için. Duyabileceğiniz en güzel cümlelerden biri gibi duruyor. Karşıdaki gülümsüyor. Ama o cümleyi bir de ciddiye alıp, tam olarak söylediği şeyi söylediğini varsayarak dinleyin. Çünkü orada, o iltifatın içinde, fark edilmesi bir saniye süren ama sonra bir daha kafanızdan çıkmayan bir çatlak var.

Eğer beni zekâm için seviyorsan, benden daha zeki biriyle tanıştığında ne olacak? Eğer beni espri anlayışım için seviyorsan, daha komik biri çıktığında sevginin adresi değişmeli değil mi? Mantık acımasız biçimde net: bir şeyi bir özellik yüzünden seviyorsan, o özelliği daha fazla taşıyan şeyi daha çok sevmen gerekir. Bir kumaşı yumuşaklığı için seçiyorsan, daha yumuşağını tercih edersin. Bir evi manzarası için tutuyorsan, daha iyi manzaralı ev çıktığında taşınırsın. Buna felsefede yerine geçirilebilirlik sorunu deniyor ve sevgiyi anlatmaya çalışan hemen her kuramın önünde duvar gibi duruyor.

Düşünün: bir iş görüşmesine gidersiniz. Sizden istenen, niteliklerinizi sıralamanızdır. Hızlı öğreniyorum, üç dil biliyorum, ekiple iyi çalışıyorum. O odada kimse sizi sevmiyor, sizi değerlendiriyor. Ve eğer ertesi gün kapıdan aynı nitelikleri biraz daha fazlasıyla taşıyan biri girerse, iş onun olur. Kimse buna ihanet demez, buna işe alma denir. Şimdi asıl rahatsız edici soru şu: sevgiyi özelliklerin toplamı olarak tarif ettiğimizde, onu bir işe alma sürecinden ne ayırıyor? Sevilen kişi, taşıdığı niteliklerin geçici bir taşıyıcısı mı? O niteliklerin başka bir bedende, biraz daha parlak halde belirmesi, sevgiyi oraya taşımak için yeterli bir gerekçe mi?

Bunu iyice sıkıştıran bir düşünce deneyi var. Diyelim ki sevdiğiniz kişinin, her özelliğini birebir taşıyan bir eşi ortaya çıktı. Aynı ses, aynı mizah, aynı yürüyüş, aynı sabırsızlık, aynı çocukluk anıları, aynı kırılganlık. Özellik listesinde tek bir satır bile farklı değil. Eğer sevginiz gerçekten o listeye verilmiş bir karşılıksa, ikisi arasında seçim yapmanız için hiçbir gerekçeniz kalmaz. Yazı tura atabilirsiniz. Ama neredeyse hiç kimse bu sonucu kabul etmiyor. Herkes, nedenini açıklayamasa bile, "hayır, ben onu istiyorum" diyor. İşte tam orada, açıklayamadığımız o inatta, konumuz duruyor.

Peki ikilemin öbür ucuna geçsek? Diyelim ki cevabı tersine çevirdik: seni hiçbir özelliğin için sevmiyorum, seni sebepsiz seviyorum. Kulağa daha romantik geliyor, değil mi? Ama bunu da bir saniye ciddiye alın. Sebepsiz seviyorsam, sevgimin senin hiçbir yanıyla ilgisi yok demektir. Senin nasıl biri olduğun, neyi önemsediğin, insanlara nasıl davrandığın, sevilmene hiçbir katkıda bulunmuyor. Başkası da olabilirdi; kapıdan ilk giren de olabilirdi. Sevgim sana dair hiçbir şey söylemiyor, yalnızca bana dair bir şey söylüyor: ben böyle bağlanan bir insanım. Bu, ilk bakışta koşulsuz sevgi gibi görünse de, içine bakınca bir tür kayıtsızlığa benziyor. Övgü sanılan şey aslında bir yok sayma.

Ve bir de üçüncüsü var, en sessiz olanı. Özellikler yerlerinde durmuyor. Bir trafik kazası, bir teşhis, işini kaybetmiş bir insanın altı ay boyunca sönük gözlerle eve dönmesi. Yıllarca "hayatımın en komik insanı" diye anlattığınız kişi, bir yakınını kaybediyor ve bir yıl boyunca gülmüyor. Sevginizin gerekçesi olarak sıraladığınız o niteliğin yerinde şimdi bir boşluk var. Gerekçe ortadan kalktıysa, gerekçeye dayanan şey de kalkmalı mıdır? Sözleşmeyi imzaladığınız madde ortadan kalktığında sözleşme düşer. Sevgi de bir sözleşmeyse, düşmesi gerekir. Ama insanlar tam da o dönemde kalıyorlar. Hastane koridorlarında, kendisini artık tanımayan bir insanın elini tutarak oturan biri, hiçbir mantık tablosuna sığmayan bir şey yapıyor.

Yani elimizde iki taraflı bir kıskaç var. Özellikler için seversen, sevdiğin kişi değil, onun taşıdığı nitelikler oluyor; kişi yer değiştirilebilir hale geliyor. Özelliklerden bağımsız seversen, sevgi keyfi ve kör bir şey oluyor; kişi yine ortadan kayboluyor. İki kapıdan hangisine girerseniz girin, sevdiğiniz insanı odada bulamıyorsunuz.

Bu ikilem bugünün ikilemi değil. Yaklaşık 2400 yıl önce, bir Atina evinde, şarap masasının etrafında konuşan bir grup adam tam bu soruya çarptı. Ve içlerinden biri, ilk kapıyı sonuna kadar açmaya, özellikler için sevmenin nereye vardığını görmeye karar verdi.

Sahne şu: milattan önce 416 yılı, Atina. Genç şair Agathon tragedya yarışmasını kazanmış, kutlama için arkadaşlarını toplamış. Bir önceki gece fena içildiği için o akşam çok içmemeye karar veriyorlar; bunun yerine sırayla aşk üzerine konuşma yapmayı öneriyorlar. Platon bu geceyi Şölen adlı diyaloğunda anlatır. Sıra Sokrates'e geldiğinde, Sokrates kendi görüşünü söylemek yerine tuhaf bir şey yapar: gençliğinde Mantineialı bir kadından, Diotima'dan öğrendiklerini aktarır.

Diotima'nın anlattığı şey bir merdivendir. Bir insan işe tek bir güzel bedene tutulmakla başlar. Sonra, diyor Diotima, bu insanın fark etmesi gereken bir şey vardır: bir bedendeki güzellikle bir başka bedendeki güzellik akrabadır, aynı şeydir. Bunu bir kez gördünüz mü, tek bir bedene duyduğunuz o şiddetli tutkuyu gevşetmeniz, hatta küçümsemeniz gerekir. Merdivenin ikinci basamağı budur: bütün güzel bedenleri sevmek. Sonra ruhun güzelliği bedeninkinden değerlidir; çirkin bedende güzel bir ruh gören kişi orada durup sevmeyi öğrenmelidir. Sonra yasaların, kurumların, insan işlerinin güzelliği. Sonra bilgilerin güzelliği. Ve en üstte, tek bir örnekte değil, hiçbir bedende, hiçbir kişide sınırlanmayan, doğmayan, ölmeyen, azalmayan güzelliğin kendisi.

Bu, alay edilecek bir öğreti değil. Son derece tutarlı, hatta soluk kesici bir şey söylüyor: insanın asıl istediği şey ölümsüz olana dokunmaktır, ve bir bedene âşık olmak o istediğin şeyin en alt basamağıdır. Merdiven yukarı çıkar. Ama bir merdiven her zaman iki şeyi birden yapar: seni yukarı taşır ve alt basamağı arkanda bırakır.

İşte tam burada, yaklaşık 2400 yıl sonra, bu öğretiye yöneltilen en sert itirazlardan biri geldi. Platon uzmanı Gregory Vlastos, 1973'te yayımlanan ünlü bir incelemesinde şunu sordu: bu merdivende insanlara ne oluyor? Vlastos'un cevabı acıydı. Bu tabloda biz insanları kendileri olarak sevmiyoruz; onları mükemmelliklerin geçici taşıyıcıları olarak seviyoruz. Sevdiğimiz, karşımızdaki kişide beliren güzellik, zekâ, erdem; kişi ise o niteliklerin bulunduğu adres. Ve adres, adres olmaktan öteye geçmiyor. Vlastos'un deyişiyle, orada kusurlu, sıradan, eksik bir insanın bütün haliyle sevilmesine yer yok.

Bunu soyut bulmayın, çevrenizde görüyorsunuz. Öğrencisini potansiyeli için seven hoca, öğrenci o potansiyeli gerçekleştiremediğinde ilgisini çekiyor. Birini "aklına âşık oldum" diye anlatan kişi, karşısındakinin bir gün akılsızca bir şey yaptığında yalnızca hayal kırıklığı değil, bir tür sözleşme ihlali hissediyor. Çocuğunu başarılarıyla anlatan aile, başarısızlık geldiğinde ne yapacağını bilemiyor. Bunların hiçbirinde kötü niyet yok. Hepsinde aynı yapı var: sevgi, kişiye değil, kişinin üzerinden geçen bir niteliğe bağlanmış.

Aynı dünyada, aynı yüzyıllarda, Aristoteles bu soruna başka bir yerden girdi. Dostlukları üçe ayırdı: fayda için kurulan, haz için kurulan ve erdem için kurulan dostluklar. İlk ikisi için söylediği şey bugün de geçerli; fayda için seven kişi aslında karşısındakini değil, ondan gelen faydayı seviyor, fayda bitince dostluk da bitiyor. Bu kadarı doğru ama sorunu çözmüyor. Çünkü Aristoteles'in en yüksek saydığı dostluk da bir niteliğe, erdeme dayanıyor. Karşımdaki iyi bir insan olduğu için seviyorsam, daha iyi bir insan çıktığında ne olacak sorusu hâlâ masada duruyor. Yunan dünyası ikilemi çok net gördü, ama kıskaçtan çıkamadı.

Kıskacı gevşeten cevap, birkaç yüzyıl sonra, çok başka bir coğrafyada, metafizik kuran birinden değil, âşıkları teker teker gözlemleyip not tutan birinden geldi.

994 yılında Kurtuba'da, devletin üst kademelerinde görev yapmış bir ailenin oğlu olarak doğan İbn Hazm, gençliğini Endülüs'teki düzenin çöküşünü izleyerek geçirdi. Evleri yağmalandı, babası öldü, kendisi defalarca sürgüne gitti, hapis yattı. 1022 yılı civarında, Şatıbe'de, bir dostunun aşk üzerine bir kitap yazması yolundaki ısrarına karşılık oturup bir kitap yazdı. Özgün adı Tavku'l-Hamâme, yani Güvercin Gerdanlığı. Bu kitabın bugüne ulaşması neredeyse bir kaza: dünyada bilinen tek elyazması nüshası Hollanda'da, Leiden Üniversitesi kütüphanesinde duruyor.

Güvercin Gerdanlığı, bir aşk methiyesi değil. Bir gözlem defteri. İbn Hazm bölümleri bir doğa bilimci titizliğiyle ayırıyor: aşkın mahiyeti, aşkın alametleri, bir bakışta sevmek, rüyada sevmek, yalnızca tarif işiterek sevmek, haberciler, sır saklayanlar, ayrılık, unutma, ölüm. Bu sıralamaya bakınca insan bir aşk kitabından çok bir hastalık atlası okuyor gibi hissediyor, ki İbn Hazm da zaten büyük ölçüde bunu yapıyor: gördüğü âşıkları, isimlerini çoğu zaman gizleyerek, tek tek anlatıyor.

Ve bizim sorumuzun tam ortasına giren şeyi söylüyor. İbn Hazm, aşkın nedeninin güzellik olmadığını savunuyor. Gerekçesi teorik değil, gözlemsel: eğer neden güzellikse, herkes en güzel olana bağlanırdı. Oysa gerçekte olan bu değil. İnsanlar, çok daha güzelini görüp geçiyor ve gönüllerini bir başkasına bağlıyorlar; üstelik bunu kendileri de açıklayamıyorlar. Ona göre aşk, sayılabilir niteliklerin toplamında değil, ruhlar arasındaki bir yakınlıkta aranmalı.

Ama kitabın bu konudaki en çarpıcı yeri, İbn Hazm'ın kendi itirafı. Gençliğinde sarışın bir kadına gönül verdiğini yazıyor. Ve ekliyor: o günden sonra, esmer güzelliği ne kadar övülürse övülsün, kendisi bir daha esmere meyledemedi. Bu cümleyi bir kez daha, yavaşça düşünün. Çünkü burada bütün mesele tersine dönüyor.

Biz şunu sanıyoruz: önce belli özelliklerden hoşlanırız, sonra o özellikleri taşıyan birini buluruz, sonra onu severiz. Yani liste önce gelir, kişi sonra. İbn Hazm'ın anlattığı ise tam tersi. Önce o kişiyi sevdi. Sonra o kişinin taşıdığı özellik, onun için güzelliğin ölçüsü haline geldi. Liste, sevginin nedeni değil, sonucu. Sevdiğimiz insanı özellikleri yüzünden seçmiyoruz; sevdiğimiz insan, hangi özellikleri güzel bulacağımızı yeniden yazıyor.

Bunu kendi hayatınızda sınayabilirsiniz. Birinin gülerken burnunu kırıştırması, konuşurken araya sıkıştırdığı o anlamsız kelime, sabah sesinin çatallığı. Bunların hiçbiri "aranan nitelikler" listesinde değildi. Kimse hayatında "burnunu kırıştıran biriyle tanışmak istiyorum" diye dolaşmaz. Ama bir kez o insanı sevdikten sonra, o kırışma dünyanın en sevimli şeyi oluyor. İbn Hazm bunu da not etmiş: âşıklar, sevdiklerindeki kusuru bir süre sonra kusur olarak göremez hale gelirler, hatta o kusuru savunur, överler.

Buradaki incelik şu: İbn Hazm özellikleri inkâr etmiyor. Sevginin özelliklerden tamamen bağımsız, kör bir çarpma olduğunu da söylemiyor. Söylediği şey, nedensellik okunun yönüyle ilgili. Özellikler kapıdır, ev değil. İnsan bir eve kapıdan girer; ama evde oturmaya başladıktan sonra o kapıyı sevmesinin nedeni artık kapının kendisi değil, arkasındaki hayattır.

Hukukta, metnin görünen anlamına bağlı kalmasıyla tanınan, yoruma kapalı sayılan bir okul olan Zâhirîliğin savunucusu bir adamın, iş sevgiye geldiğinde görünenin altına bu kadar inmesi ilginç bir çelişki gibi duruyor. Aynı yüzyılın başka bir ismi, İbn Sînâ, Aşk Risalesi'nde sevgiyi yalnızca insanlara mahsus bir hal olmaktan çıkarıp bütün varlıkların kendi kemaline doğru yönelişi olarak tarif etmişti. Yunus Emre'ye atfedilen o bilinen mısra ise yine başka bir yere işaret eder: yaratılanı, sahip olduğu niteliklerden ötürü değil, Yaradan'dan ötürü sevmek. Üçünde de ortak olan bir şey var: sevginin gerekçesi, sevilen kişinin özellik listesinden başka bir yere taşınıyor.

Ama İbn Hazm'ın cevabı bir soruyu açık bırakıyor. Kapıdan girdik diyelim. Evde otuz yıl ne oluyor?

1563 yılında, arkadaşı Étienne de La Boétie öldüğünde, Montaigne yıllarca bu dostluğu anlatmanın bir yolunu aradı. 1580'de yayımlanan Denemeler'inde, neden bu kadar bağlandığını açıklamaya çalışırken sonunda pes etti ve hiçbir nedenin yetmediğini söyleyerek şunu yazdı: çünkü o, oydu; çünkü ben, bendim. Bu cümle yüzyıllardır alıntılanıyor, çoğu zaman şiirsel bir kaçamak gibi okunuyor. Oysa orada bir tez var. Montaigne, sevginin gerekçesini karşısındakinin niteliklerinde değil, iki kişinin belirli bir kişi olarak karşılaşmasında buluyor.

Bugünün felsefesi tam olarak bu izi sürdü. Niko Kolodny'nin 2003'te ortaya koyduğu öneri şu: sevginin nedeni vardır, ama o neden bir özellik değildir; ilişkinin kendisidir. Birini seviyorum, çünkü o benim on yıldır birlikte yaşadığım kişi, çocuğumun annesi ya da babası, hastalığımda yanımda oturan insan. Bu, ikinci bölümdeki merdiven mantığına da, ilk bölümdeki kopyaya da aynı anda cevap veriyor. Çünkü ortak geçmiş kopyalanamaz. Kapıdan her özelliğini taşıyan biri girse bile, bizim on yılımız onda yok. Ve on yıl, bir nitelik değil; onu daha fazla taşıyan biri olamaz.

Harry Frankfurt 2004'te daha da ileri gitti. Ona göre sevgi, karşımızdakinin değerine verilmiş bir karşılık değil; değeri yaratan şeyin kendisi. Örneği çok sade: anne babalar çocuklarını, çocukları değerli olduğu için sevmezler; çocukları onlar için değerli, çünkü seviyorlar. Kimse bir yenidoğanın niteliklerini inceleyip karar vermez. Orada sevgi önce gelir, gerekçe sonra oluşur. Frankfurt'un iddiası, yetişkin sevgisinin de göründüğünden çok daha fazla bu yapıya benzediği.

Peki sevgi bir duygu mu, sürdürülen bir karar mı? Amelie Rorty 1986'da bu soruyu güzel bir yerden çevirdi. Shakespeare'in 116 numaralı sonesindeki meşhur ölçüt, değişme karşısında değişen şeyin sevgi olmadığını söyler. Rorty bunu tersine çevirdi: asıl kusur, sevilen kişi değiştiğinde değişmeyen sevgidedir. Çünkü insanlar değişiyor. Kırk yaşındaki insan, yirmi yaşındakinin aynısı değil. Yirmi yaşındakine duyduğunuz sevgiyi hiç değiştirmeden korumak sadakat değil, karşınızdaki kişiyi görmeyi bırakmaktır. Rorty'ye göre sevginin gerçek sınavı sabit kalmak değil, karşısındaki insanı defalarca yeniden tanımayı sürdürebilmek.

Bu da bizi Erich Fromm'un 1956'da Sevme Sanatı'nda söylediği şeye götürüyor. Fromm'un asıl derdi, sevginin bir yetenek değil bir sanat olduğunu, yani öğrenilip çalışılması gerektiğini göstermekti. Ona göre yalnızca bir duygu olarak anlaşılan sevgi güvenilmez bir temeldir, çünkü duygular gelip gider; sevgi aynı zamanda bir karar, bir yargı ve bir sözdür.

Bütün bunların ışığında baştaki soruya dönünce, sorunun kendisinin biraz yanlış kurulmuş olduğu görülüyor. Onu mu seviyorsun, özelliklerini mi. Bu soru, kapıyla evi birbirine rakip sanıyor. Oysa özellikler sevginin nedeni değil, tanışmanın yolu. Birinin gülüşü sizi durdurur, zekâsı sizi yaklaştırır, dürüstlüğü kalmanızı kolaylaştırır. Bunlar olmasa yanından geçip gidecektiniz. Ama yıllar içinde biriken şey artık o liste değil; hastanede geçirilen bir gece, birlikte gömülen bir köpek, tartışıldıktan iki saat sonra mutfakta kurulan o sessiz barış. Kimse bunları bir özellik olarak sayamaz, çünkü bunlar kişiye ait değil, ikinizin arasına ait.

Dolayısıyla "seni şu özelliğin için seviyorum" cümlesi yalan değil; yarım. Tamamı şuna benzer bir şey: seni o özelliğinle fark ettim, sonra seninle bir tarih kurduk, ve şimdi seni sevmemin nedeni o tarih. Bunun pratikte tek bir sınavı var, o da cümlenin söylendiği gün değil, gerekçenin ortadan kalktığı gün yapılıyor. Zekâsı için sevildiğini duyan insan, yorgun olduğu ve hiçbir akıllıca şey söyleyemediği bir haftanın sonunda hâlâ sevilip sevilmediğini öğreniyor.

Ve Diotima'nın merdiveni her şeyde haksız değildi. İnsan gerçekten de sevilmeye değer biri olmaya çalışır; kimse niteliklerinden vazgeçmek, olduğu yerde donmak istemez. Ama merdivenin unuttuğu şuydu: kimse bir örnek olarak sevilmek istemiyor. Güzelliğin, zekânın, iyiliğin bir nüshası olarak değil; adıyla, kusurlarıyla, o kırışan burnuyla, yerine başkası konamayacak biri olarak sevilmek istiyor. Belki de sevginin özellikler karşısındaki asıl işi budur: insanı bir listeden çıkarıp bir isim haline getirmek.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.