Kuyuya Düşen Çocuk: İnsan Doğuştan İyi mi?

Bölüm metni

Bir çocuk kuyunun kenarında sendeliyor. Kimse seni görmüyor, ödül yok, ceza yok — ama vücudun sen karar vermeden öne atılıyor. O yarım saniye, insanın özünde iyi olduğunun kanıtı mı, yoksa iyi eğitilmiş bir refleksin maskesi mi?

Bir avlu düşünün. Sıcak bir öğle vakti, taş bir kuyu bileziği, kenarları yılların ipiyle oyulmuş. Kuyunun ağzı açık. Az ötede, emeklemeyi yeni sökmüş bir çocuk, elleri dizleri üstünde, o karanlık daireye doğru ilerliyor. Siz oradan geçen birisiniz. Çocuğu tanımıyorsunuz. Ailesini tanımıyorsunuz. Bu avluda işiniz yok, iki dakika sonra çıkıp gideceksiniz.

Ve bir şey oluyor. Daha siz "aman" demeye fırsat bulamadan omuzlarınız kasılıyor, nefesiniz kesiliyor, ayağınız kendiliğinden bir adım öne atılıyor. Düşünmediniz. Tartmadınız. Hesap yapmadınız. Bedeniniz sizden önce davrandı.

İşte o yarım saniye, felsefe tarihinin en inatçı sorularından birinin tam ortasında duruyor.

Bu sahneyi kuran adam, bundan yaklaşık 2300 yıl önce Çin'de yaşamış bir düşünür: Mengzi. Batı kaynaklarında Mencius diye geçer. Yaşadığı dönemin adı bile insan doğası hakkında bir fikir veriyor: Savaşan Devletler dönemi. Küçük beylikler birbirini yutuyor, ordular köyleri siliyor, ittifaklar bir mevsimde kuruluyor bir mevsimde bozuluyor. Yani Mengzi, insanın iyiliğini, insanların birbirini en çok öldürdüğü çağlardan birinde savunuyor. Bu önemli. Çünkü onun iddiası saf bir iyimserlik değil; kan görmüş bir iddia.

Mengzi diyor ki: her insanda, başkasının acısına dayanamayan bir yürek vardır. Ve bunu kanıtlamak için uzun bir teoriye girişmiyor. Sadece o kuyuyu ve o çocuğu anlatıyor. Sonra da işin asıl ustaca kısmına geçiyor: içinizde kıpırdayan o şeyin ne olmadığını tek tek eliyor.

O irkilme, çocuğun anne babasıyla arayı iyi tutmak için değil. Onları tanımıyorsunuz bile. Komşuların, dostların arasında "ne yiğit adammış" dedirtmek için değil. Kimse görmüyor. Çocuğun çığlığını duymaya tahammül edemediğiniz, o sesten rahatsız olacağınız için de değil; çünkü henüz bir çığlık yok, çocuk daha düşmedi. Üç çıkar kapısını da kapatıyor Mengzi. Geriye bir tek şey kalıyor: hesapsız, sebepsiz, çıplak bir kıpırdanma.

Burada dikkatli olmak gerek, çünkü Mengzi'nin söylediği şey çoğu zaman olduğundan daha iddialı anlaşılıyor. O, "her insan kuyuya atlar, çocuğu kurtarır" demiyor. Belki atlarsınız, belki donup kalırsınız, belki yüzme bilmediğiniz için bağırmakla yetinirsiniz. Onun konusu sizin ne yaptığınız değil; hesap devreye girmeden önceki o yarım saniyede içinizden geçen şey. İnsanın davranışını değil, ilk tepkisini delil gösteriyor.

Peki bu kıpırdanma neyin delili? Mengzi burada bir bahçıvan gibi konuşuyor. Ona göre o acıma duygusu, insanlığın kendisi değil, insanlığın filizi. Ve böyle 4 filiz sayıyor: acıma duygusu iyilikseverliğin filizi, utanma ve tiksinme duygusu doğruluğun filizi, saygıyla geri çekilme duygusu edebin filizi, doğruyla yanlışı ayırt etme duygusu da bilgeliğin filizi. Bunlar insanda, tıpkı 4 uzvu gibi, doğuştan var diyor. "Ben yapamam" diyen kişi, kendi kendini sakatlıyor.

Filiz kelimesinin üstünde duralım, çünkü bütün mesele orada. Filiz, ağaç değildir. Filiz, bir söz değil, bir imkândır. Sulanmazsa kurur, çiğnenirse ezilir, gölgede kalırsa cılız bir şey olarak ölür gider. Mengzi bunu gayet iyi biliyor ve bunun için ikinci bir sahne kuruyor, kuyu kadar meşhur olmayan ama ondan daha hüzünlü bir sahne: Niu Şan dağı.

Bir zamanlar, diyor, o dağ ormanla kaplıydı. Ama şehrin kenarındaydı. Baltalar her gün geldi, ağaçları kesti. Sürüler salındı, yeni sürgünleri otladı. Gece yağan çiy, sabah çıkan minik filizler, gündüz gelen sürünün ağzında yok oldu. Şimdi o dağa bakan biri, çıplak kayaları görüp "demek ki bu dağda hiç ağaç yokmuş" diyor. Oysa dağın tabiatı bu değildi. Dağın başına gelenler buydu.

Mengzi'nin insan hakkındaki bütün tezi bu iki sahne arasında gerilir: kuyunun başındaki yarım saniye ve kelleşmiş dağ. İçimizde bir şey var, ama o şey korunmazsa görünmez oluyor.

Ne var ki aynı yüzyıl bitmeden, aynı gelenek içinden yetişmiş başka bir düşünür, bu bahçıvan diline çok sert bir itiraz getirecekti.

O düşünürün adı Xunzi. Mengzi'den bir kuşak sonra yaşadı, aynı Konfüçyüsçü geleneğe bağlıydı, aynı metinleri okudu. Ve Mengzi'yi adıyla sanıyla hedef alarak şunu yazdı: insanın doğası kötüdür; iyilik ise sonradan yapılmış bir şeydir.

O "sonradan yapılmış" ifadesi, Çincede tek bir kelimeyle karşılanıyor ve "insan eliyle edilmiş, çabayla ortaya konmuş" anlamına geliyor. Yani Xunzi iyiliği inkâr etmiyor. İyiliğin doğal olduğunu inkâr ediyor. İyilik ona göre bir filiz değil, bir zanaat ürünü.

Delil olarak bakın nereye bakıyor: insan, içinde kâr sevgisiyle doğar, bırakırsanız kapışma çıkar. Kıskançlıkla, kinle doğar, bırakırsanız zarar verme çıkar. Gözün, kulağın, damağın arzusuyla doğar, bırakırsanız ölçüsüzlük çıkar. Yani doğanızı serbest bıraktığınızda kendiliğinden gelen şey düzen değil, kargaşadır. Düzen, doğanın akışına bırakıldığında değil, ona karşı durulduğunda ortaya çıkar.

Ve Xunzi bunu anlatmak için bir marangoz imgesi seçiyor: eğri bir tahta kendiliğinden düzelmez. Buharlanır, mengeneye sokulur, kalıba bastırılır, ancak ondan sonra düz olur. Kör bir bıçak kendiliğinden keskinleşmez, bileği taşına sürtülür. İnsan da böyledir: hocayla, kuralla, törenle, terbiyeyle işlenir.

Sonra da Mengzi'nin kendi silahını ona çeviriyor. Aç bir adam düşünün, diyor. Önüne yemek konmuş, ama sofrada babası, büyüğü var. Elini uzatmıyor, önce onlara buyur ediyor. Şimdi bu davranış tabiattan mı geliyor? Hayır. Tabiat "ye" diyor. Bu davranış tabiata rağmen yapılıyor ve nereden öğrenildiyse oradan geliyor: terbiyeden, âdetten, edepten. Demek ki en güzel saydığımız hareketler, tam da doğamızın dediğini yapmadığımız anlarda ortaya çıkıyor.

Bu itirazın gücü, onu kolayca gömemeyişimizde. Çünkü Xunzi soğuk bir soru soruyor: madem insan böyle iyi, o hâlde kapılarımızdaki kilitler ne? Alışverişten sonra aldığımız fiş ne? Köşe başlarındaki kameralar, kiraya verirken istenen depozito, sınavlarda gezen gözetmen ne? Günlük hayatımızın her santimi, karşımızdaki insanın belki de doğru davranmayacağı varsayımı üzerine kurulmuş. Kuyu hikâyesine gerçekten inansaydık, evimizin kapısını kilitler miydik?

Bu düşünce hattı Çin'de kalmadı. Aradan iki bin yıl geçtikten sonra, İngiltere'de, bir iç savaşın kanlı yıllarını yaşamış bir adam, meseleyi neredeyse aynı yerden tutacaktı. Thomas Hobbes, 1651'de yayımladığı Leviathan, yani Ejderha adlı kitabında, üstümüzde hiçbir ortak güç yokken hayatın nasıl olacağını anlatır: herkesin herkesle savaşı, ve o meşhur tarifi, yalnız, yoksul, kötü, hayvanca ve kısa bir hayat.

Ama Hobbes'u dikkatle okumak gerekiyor; çünkü o, insanların şeytan olduğunu söylemiyor. Söylediği daha rahatsız edici bir şey: güvenliğin olmadığı bir yerde, aklı başında bir insan için bile en makul hareket, önce davranmaktır. Yani kötülüğü üreten şey kötü kalpler değil, korkudur. İyi niyetli iki insan bile, birbirine güvenemediği bir ortamda birbirini vurabilir. Ejderha'nın varlık sebebi işte budur: insanı kötü saydığı için değil, insanı korkuyla baş başa bırakmamak için.

Bir yüzyıl sonra, Königsberg'de, insan aklına belki de tarihin en büyük güvenini duymuş bir filozof, aynı yaraya çok daha şiirsel bir cümleyle dokunacaktı. Immanuel Kant, 1784'te kaleme aldığı evrensel tarih denemesinde şöyle yazar: insanın yapıldığı o eğri odundan, tam düz hiçbir şey yontulamaz.

Bu cümle bir aşağılama değil, bir malzeme tespiti. Kant insanı yontulmaz saymıyor; budaklı, damarlı, huysuz bir malzeme sayıyor. Ve tam da bu yüzden hukuka, anayasaya, kurumlara ihtiyaç olduğunu söylüyor. Melekler için kanun yazmaya gerek yok.

Şimdi elimizde iki cephe var ve ikisi de haklı görünüyor. Biri kuyunun başındaki o yarım saniyeyi gösteriyor. Diğeri kilitli kapıyı. Ve bu tartışma, yüzyıllarca, "iyi mi kötü mü" ikilisinin içinde dönüp durdu. Ta ki başka bir gelenek, soruyu değiştirene kadar.

İslam düşüncesinde bu tartışmanın etrafında dönen kelime fıtrattır. Kur'an'da Rum suresinin 30. ayetinde geçer: insanın üzerinde yaratıldığı o asli yapı. Buhârî'nin aktardığı meşhur hadiste de aynı fikir vardır: her çocuk fıtrat üzere doğar, sonra çevresi onu şu ya da bu hâle getirir.

Fıtratın inceliği şurada: fıtrat "iyi" demek değil. "Boş levha" da demek değil. Fıtrat, bir yönelimdir. Bir akort gibi. İnsan, hakikate ve iyiye doğru bir eğilimle donatılmış olarak dünyaya gelir; ama bu eğilim bir garanti değil, bir başlangıç ayarıdır. Bozulabilir. Susturulabilir. Üstü örtülebilir.

Fark ediyor musunuz, bu tarif Mengzi'nin filizine şaşırtıcı derecede yakın duruyor, ama Xunzi'nin itirazını da içine alıyor. Verilen bir şey var, evet. Ama o verilen şey kendi başına yetmiyor.

Fârâbî bu noktayı neredeyse teknik bir soğukkanlılıkla koyar: insan ne erdemli ne de erdemsiz doğar. Doğuştan gelen şey, bir yatkınlıktır; kiminde şuna, kiminde buna. Erdem ise alışkanlıkla, tekrarla, yapa yapa kazanılır. Yani karakteriniz size verilmez; size verilen, karakterinizin hangi yönde daha kolay kıvrılacağıdır.

İbn Miskeveyh, 11. yüzyılın başında yazdığı Tehzîbü'l-ahlâk, yani Ahlakın Olgunlaştırılması adlı eserinde bir adım daha atar. Kitabın adı bile tezidir: ahlak, olgunlaştırılabilen bir şeydir. Kendinden önceki bazı hekim ve filozofların "huy değişmez, insan neyle doğduysa odur" fikrine karşı çıkar ve çok yalın bir mantık kurar. Eğer huy hiç değişmeseydi, terbiye diye bir şey olmazdı. Öğüt saçmalık olurdu, eğitim zaman kaybı olurdu, çocuğu yetiştirmenin hiçbir anlamı kalmazdı. Ama biz bütün hayatımızı, insanların değişebileceği varsayımı üzerine kuruyoruz. Demek ki değişiyor.

Gazâlî, Din İlimlerinin Diriltilmesi diye çevrilen büyük eserinde nefsin terbiyesine ayırdığı bölümde aynı kapıyı çalar ve daha somut örnekler verir. Vahşi bir atı eğitip binek hâline getiriyoruz. Yırtıcı bir kuşu alıştırıp elin üstüne konacak hâle getiriyoruz. Hayvanın huyunu bu kadar değiştirebiliyorsak, insan kendi huyunu hiç mi değiştiremez? Ama Gazâlî burada bir uyarı da koyar, bu uyarı onu ucuz bir iyimserlikten ayırır: bu değişim ani değildir, sıçramayla olmaz, uzun ve sıkıcı bir alıştırma işidir; ve herkeste aynı hızda gitmez. Kimi huy hafif bir çabayla yumuşar, kimi huy ömür boyu direnir.

Bu çizgi, yüzyıllar sonra laboratuvarda karşımıza bambaşka bir dille çıkıyor. Gelişim psikolojisinde yapılan çalışmalarda, henüz 18 aylık, doğru dürüst konuşamayan çocukların, elindekini düşüren bir yetişkine kendiliğinden yardım ettiği, hiçbir ödül vaat edilmeden gidip nesneyi alıp verdiği defalarca gösterildi. Daha da küçük bebeklerle yapılan kukla deneylerinde, bebeklerin yardım eden karakteri engelleyen karaktere tercih ettiğine dair bulgular var; bu ikinci alandaki tartışma hâlâ sürüyor, ama ilk bulgular Mengzi'nin filiz sezgisine rahatsız edici derecede yakın duruyor.

Ve tam burada, aynı bilim, madalyonun diğer yüzünü çeviriyor. Amerika'da Princeton Üniversitesi'nin ilahiyat bölümünde yapılan bir deneyde, öğrencilerden başka bir binada kısa bir konuşma yapmaları istendi. Bir kısmına, iyi kalpli yabancının yoldaki yaralıya yardım ettiği meşhur mesel üzerine konuşacakları söylendi. Yani kafalarında birebir bu konu vardı. Sonra bazılarına "acele et, geç kaldın" dendi, bazılarına "vaktin bol" dendi. Yolun üzerine de, kapı aralığında öksürerek inleyen, yardıma muhtaç görünen biri yerleştirildi.

Sonuç şu: acelesi olmayanların yüzde 63'ü durup ilgilendi. Geç kaldığı söylenenlerin ise yalnızca yüzde 10'u. Bazıları, yardımseverlik üzerine konuşmaya yetişmek için yardıma muhtaç adamın üzerinden adım atarak geçti.

Bu deney, Mengzi'yi çürütmüyor. Ona bir zemin bilgisi ekliyor. O kuyunun başındaki yarım saniye gerçek olabilir; ama o yarım saniyeyi duyabilmek için, insanın hayatında o yarım saniyelik boşluğun bulunması gerekiyor. Acele, korku, yorgunluk, kalabalık, sorumluluğun başkalarına dağılmış olması, içimizdeki o kıpırdanmayı bastırmaya fazlasıyla yetiyor. Filiz orada duruyor olabilir; ama bir de Mengzi'nin o kelleşmiş dağını hatırlayın. Sürü her gün geçiyorsa, orada ne bittiğini kimse göremez.

Yani cevap ne melek ne canavar. Cevap, insanın bir yatkınlıkla doğduğu ve o yatkınlığın etrafına ne kurulduğuna göre büyüyüp körelmesi. Ve bu, felsefi bir incelik olmaktan çıkıp son derece pratik bir soruya dönüşüyor: madem çevre bu kadar belirleyici, çevreyi kuran kim?

İşte insan doğası tartışmasının asıl bedeli burada ödeniyor. Çünkü bu soruya verdiğiniz cevap, kafanızın içinde kalmıyor. Okul kuruyor, kanun yazıyor, vergi topluyor, şirket yönetiyor, çocuk büyütüyor.

Mengzi bunu gayet açık söyler. İnsanların acısına dayanamayan bir yüreği olan hükümdar, dayanamayan bir yönetim kurar. Onun kralların karşısına çıkıp savunduğu şeyler soyut erdemler değildi: halkın elinden tarlasını almayın, savaş mevsiminde köylüyü tarladan koparmayın, önce insanların karnını doyurun, eğitim ondan sonra gelir. Hatta halkını ezen bir hükümdarın tahttan indirilmesini meşru sayacak kadar ileri gitti. Çünkü ona göre siyasetin temeli, o kuyu başındaki duyguyu büyütebilmekti.

Xunzi'nin takipçileri bambaşka bir yere vardı. Eğer insan eğri bir tahtaysa, o mengeneyi kim tutacak? Xunzi bu mengeneyi töre, âdet ve eğitim olarak düşünmüştü; kendisi sonuna kadar bir Konfüçyüsçüydü. Ama onun yanında yetişen iki öğrenci, Han Fei ve Li Si, aynı öncülden çok daha sert bir sonuç çıkardı: insanı terbiye değil ceza hizaya getirir. Li Si, Çin'i ilk kez birleştiren Qin hanedanının baş veziri oldu ve o hanedanın adı tarihe, sert kanunları ve ağır cezalarıyla geçti. Aynı teşhisten, hocanınkinden çok daha acımasız bir düzen doğdu.

İbn Haldun, Mukaddime'de meseleye tarihçi gözüyle bakar. İnsanların bir arada yaşaması zorunludur, der; tek başına ne karnını doyurabilir ne kendini koruyabilir. Ama bir araya geldiklerinde, içlerindeki saldırganlık ve haksızlık eğilimi de onlarla birlikte gelir. Bu yüzden her topluluğun, insanları birbirinden alıkoyacak bir engelleyiciye, yani bir otoriteye ihtiyacı vardır. İbn Haldun bunu bir hüsnükuruntu olarak değil, gözlenmiş bir yasa olarak yazar. Ve bunu yazan adam, aynı zamanda medeniyetin insanın en ince hünerlerini, sanatını, ilmini nasıl ürettiğini de anlatır. Yani onun insanı da tek yüzlü değildir.

Şimdi bu tartışmayı kendi günümüze getirelim, çünkü orada çok net bir şey oluyor.

İsrail'de 10 kreşte yapılan bir çalışma, bu meselenin belki de en çarpıcı kanıtını verdi. Bazı veliler çocuklarını almaya geç kalıyordu ve öğretmenler mesai dışında beklemek zorunda kalıyordu. Kreşler küçük bir gecikme cezası koydu. Beklenen şey, cezanın gecikmeleri azaltmasıydı. Olan şey tam tersi oldu: gecikmeler arttı, yaklaşık iki katına çıktı. Sebep şuydu. Ceza konmadan önce, geç kalmak bir ayıptı; öğretmeni bekletiyordunuz, mahcup oluyordunuz. Ceza konduktan sonra geç kalmak bir hizmet hâline geldi, fiyatı olan bir şey. Parasını ödüyorum, o hâlde rahatım.

En rahatsız edici kısmı ise sonrasıydı. Ceza kaldırıldığında gecikmeler eski düşük seviyesine geri dönmedi. Yani kurum, insanları çıkarcı varsaydığı için bir araç kullandı ve o araç, insanları gerçekten daha çıkarcı hâle getirdi. Üstelik kalıcı olarak.

Bu, büyük bir siyaset teorisinden çok daha küçük bir sahne. Ama tam da o yüzden öğretici. Çünkü hepimiz her gün bu ölçekte tasarım yapıyoruz. Çalışanlarının kaytaracağını varsayan bir yönetici kamera kurar, imza defteri getirir, dakika sayar; ve bir süre sonra elinde gerçekten de sadece dakikasını dolduran, fazlasını yapmayan bir ekip bulur. Öğrencisinin kopya çekeceğini varsayan bir sınav düzeni, öğrenciyi öğrenmekten çok yakalanmamaya çalışan birine dönüştürür. Tersi de doğrudur: Anadolu'nun bazı yollarında hâlâ kimsenin başında beklemediği tezgâhlar vardır, üstünde sebze durur, yanında bir teneke kutu; parayı bırakır, malı alır gidersiniz. O tezgâh, kurulduğu yerde bir insan tipini mümkün kılar ve o insan çoğu zaman gerçekten ortaya çıkar.

Demek ki asıl mesele, "insan doğuştan iyi midir" sorusunu bir kez cevaplayıp rafa kaldırmak değil. Bu soruya biz her gün cevap veriyoruz; kelimelerle değil, kurduğumuz şeylerle. Yazdığımız yönetmelikle, koyduğumuz cezayla, çocuğumuza güvenip güvenmediğimizi belli eden bakışla.

Ve tam burada, kuyunun başındaki o çocuk başka bir anlam kazanıyor. Mengzi'nin sahnesinde kurtarılmayı bekleyen bir çocuk var, evet. Ama o sahnede bir de, kendi içinde bir şeyin kıpırdadığını fark eden bir yetişkin var. Belki de asıl soru, o çocuğun kurtulup kurtulmadığı değil. Asıl soru, yetişkinin o kıpırtıyı duyabildiği bir hayatın içinde yaşayıp yaşamadığı. O yarım saniyeyi elinden alan bir dünya kurarsanız, insanın doğuştan iyi olup olmadığını artık hiçbir zaman öğrenemezsiniz.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.