Utanç: Yaptığın mı Kötü, Sen mi?

Bölüm metni

Kapıdan içeri bakarken arkanda bir ayak sesi duyuyorsun. Henüz kimseyi görmedin ama yüzün çoktan kızardı — bir saniye öncesine kadar yalnızca meraklıydın, şimdi bir başkasının gözünde ayıplı birisin. Peki seni utandıran yaptığın şey mi, yoksa görülmüş olman mı?

Bir koridordasınız. Işık az, halı sesinizi yutuyor. Kapının önünde durup eğiliyorsunuz ve gözünüzü anahtar deliğine dayıyorsunuz. İçeride olan bitene bakıyorsunuz. Şu anda, tam bu anda, kendinizi düşünmüyorsunuz. Kendinizi hiç düşünmüyorsunuz. Bakan bir göz, duyan bir kulak, merakın kendisisiniz. İçeride bir el hareket ediyor, bir cümle yarım kalıyor, siz onu tamamlamaya çalışıyorsunuz. Bu anın içinde "ben" diye bir şey yok; yalnızca delik, yalnızca sahne, yalnızca dikkat var.

Sonra arkanızda bir tahta gıcırdıyor.

Bu sesin ne yaptığını düşünün. Odadaki hiçbir şey değişmedi. Anahtar deliği aynı anahtar deliği, koridor aynı koridor, sizin bedeniniz aynı yerde duruyor. Değişen tek şey şu: artık bakılan bir şey oldunuz. Ve o saniyenin içinde, düşünmenize fırsat kalmadan, bedeniniz bir karar veriyor. Boynunuz ısınıyor. Kulaklarınız yanıyor. Omuzlarınız içeri çöküyor, çene göğse yaklaşıyor, gözler yere kaçıyor. Kimse size bir şey söylemedi. Kimse sizi suçlamadı. Belki arkanızdaki sadece rüzgârdı. Ama beden çoktan kararını verdi: küçülmek, saklanmak, yok olmak.

Bu sahne, Sartre'ın 1943'te yayımladığı kitabında, yani Varlık ve Hiçlik'te, utancın en keskin tarifi olarak durur. Sartre'ın anlattığı şey bir ahlak dersi değildir. Bir yapı sökümüdür. Diyor ki: sen anahtar deliğine bakarken bir özneydin, dünya senin bakışının nesnesiydi. Başkasının bakışı üzerine düştüğü anda roller tersine döndü. Artık sen, bir başkasının dünyasında yer kaplayan bir şeysin. Ve en can alıcı kısmı şu: o başkasının seni nasıl gördüğünü asla tam olarak bilemezsin. Onun zihninde bir "sen" var, o seni bir kelimeyle etiketlemiş olabilir, ve sen o kelimeye ulaşamazsın. Utanç, Sartre'a göre, başkasının önünde beliren kendine duyulan utançtır. Kendi hakkındaki hükmü, kendi elinde olmayan bir yerden almaktır.

İşte utancın o tuhaf gücü buradan gelir. Suçluluk yalnız başına da mümkündür; gecenin üçünde, kimse yokken, yaptığınız bir şey aklınıza gelir ve göğsünüze oturur. Ama utanç neredeyse her zaman bir seyirci ister. O seyirci odada olmak zorunda değildir. Hayalî olabilir, ölmüş olabilir, sizin uydurduğunuz biri olabilir. Yıllar önce bir sınıfta kekelediğiniz o anı düşünürken kızarıyorsanız, o sınıftaki çocukların hiçbiri artık o çocuk değil, çoğu sizi hatırlamıyor bile. Ama bakış hâlâ orada. Bakışı içinize aldınız ve yanınızda taşıyorsunuz.

Bedenin bu işi ne kadar ciddiye aldığının en sağlam kanıtı yüzünüzdeki kan. Kızarmak, insan bedeninin en beceriksiz sırrıdır. Darwin, insana özgü ifadeler arasında en tuhafının kızarmak olduğunu söylerken bir tuhaflığın altını çiziyordu: bu, bastırılamayan tek ifadedir. Gülümsemeyi taklit edebilirsiniz, gözyaşını zorlayabilirsiniz, sesinizi sakin tutabilirsiniz. Ama kızarmayı isteyerek başlatamaz, başladığında da durduramazsınız. Üstelik kızardığınızı fark etmeniz daha çok kızarmanıza yol açar. Yani beden, tam da gizlemek istediğiniz anda, sizi ele veren bir alarm çalar. Evrim bize, saklanmak istediğimizi herkese ilan eden bir organ vermiş.

Ve dikkat edin, anahtar deliğindeki adam henüz hiçbir şey yapmadı. Kimseye zarar vermedi, bir şey çalmadı, kimseyi kandırmadı. Sadece görüldü. Utancın gerilimi de tam olarak burada yatıyor: bu duygu, yaptığınız şeyle ilgilenmiyor. Sizinle ilgileniyor.

Şimdi bu ayrımı yavaşça açalım, çünkü hayatınızın ne kadarının bu iki cümle arasında geçtiğini fark edince şaşıracaksınız. Bir yanda "yaptığım şey kötüydü" var. Öbür yanda "ben kötüyüm" var. Kulağa aynı ailenin iki üyesi gibi geliyorlar. Değiller. Aralarındaki mesafe, tamir edilebilir bir dünyayla tamir edilemez bir dünya arasındaki mesafedir.

Psikolojide bu ayrımı net biçimde ortaya koyan isim Helen Block Lewis oldu. 1971'de yayımladığı çalışmasında şunu söyledi: suçluluk davranışa odaklanır, utanç benliğe odaklanır. Suçlulukta değerlendirilen şey fiildir; utançta değerlendirilen şey failin kendisidir. Bu fikri onlarca yıl boyunca deneylerle sınayan araştırmacı ise June Price Tangney oldu. Tangney ve ekibinin bulguları, sezgimize ters gelen bir şey söylüyor: utanç, ahlaki davranışın yakıtı değil, çoğu zaman frenidir.

Neden? Çünkü "ben kötüyüm" cümlesinin içinde yapılacak hiçbir iş yoktur. Bir bardağı kırdıysanız bardağı toplayabilirsiniz, özür dileyebilirsiniz, yenisini alabilirsiniz. Ama "sakar bir insanım" cümlesinin eylem karşılığı yoktur. O yüzden utanç duyan insanın üç klasik çıkışı vardır: kaçmak, saklanmak ya da saldırmak. Suçluluk sizi olay yerine geri götürür; utanç sizi olay yerinden uzaklaştırır. Tangney'nin çalışmalarında utanca yatkın insanlarda öfkenin, savunmacılığın ve suçu dışarı atma eğiliminin daha yüksek çıkması bundandır. Kendini toptan kötü hisseden insan, o hissi taşıyamaz; taşıyamadığı için de bir yere devretmek zorundadır. "Aslında onun suçuydu." "Beni kışkırttılar." "Herkes yapıyor."

Tangney'nin meslektaşlarıyla birlikte 2014'te yayımladığı bir araştırma bu tabloyu çarpıcı biçimde gösterdi. Cezaevindeki mahkûmlarla çalıştılar, tahliye öncesi utanca ve suçluluğa yatkınlıklarını ölçtüler, sonra tahliye sonrası bir yıl boyunca izlediler. Suçluluğa yatkın olanlar daha az suç işleyerek geri döndü. Utanca yatkın olanlarda ise sonuç ikiye ayrılıyordu: utanç eğer suçu dışarı atmaya, başkalarını sorumlu tutmaya dönüşüyorsa, tekrar suç işleme ihtimali yükseliyordu. Yani "ben kötü bir insanım" hissi, insanı düzeltmeye değil, çoğu kez o hissi yaşamamak için gerçeği çarpıtmaya itiyordu.

Bunu her gün, mutfakta görüyoruz aslında. Çocuk elinden bardağı düşürüyor. Bir ihtimal: "Bardak kırıldı, gel birlikte toplayalım, cam parçasına dikkat." Burada bir olay var, bir sonuç var, bir tamir var. Diğer ihtimal: "Sen ne sakar çocuksun, hiçbir şeyi elinde tutamıyorsun." Burada olay yok; bir karakter tarifi var. İkinci cümleyi yeterince duyan çocuk, bardak kırdığında ne yapar? Toplamaz. Saklar. Çünkü artık mesele bardak değil, kendisidir; ve kendisini ortadan kaldıramayacağına göre, delili ortadan kaldırır.

Türkçe bu ayrımı sezgisel olarak taşır. "Ayıp ettin" dediğimizde bir fiili işaret ederiz. "Ayıpsın" demeyiz, çünkü anlamsızdır. Ama "yüzsüz", "arsız", "utanmaz" dediğimizde artık fiilden söz etmeyiz, insanı tanımlarız. Dilin bu iki kaydı arasındaki fark, bir insana çıkış kapısı bırakıp bırakmadığınızın farkıdır. Ve şunu da eklemek gerekiyor: bu ayrım kimseyi aklamıyor. "Yaptığım kötüydü" demek "önemli değil" demek değil; tam tersine, yaptığınızı gerçekten görebilmenin tek yoludur. Çünkü benliğinizin tamamı masadaysa, masaya bakmaya dayanamazsınız.

Peki utanç böylesine ters tepen bir duyguysa, insanlık neden binlerce yıl boyunca onu bir erdem gibi konuştu?

Yunanlar bu duyguya aidos diyordu. Aidos, bugünkü utançtan daha geniş bir şeydi: hem çekinme, hem saygı, hem sınır duygusu. Platon'un bir diyaloğunda anlatılan eski bir mitte, insanlara ateş verildikten sonra bile bir arada yaşayamadıkları, birbirlerini kırdıkları anlatılır; bunun üzerine Zeus, Hermes eliyle insanlara aidos ile dike'yi, yani utanma duygusuyla adalet duygusunu gönderir. Ve bunları seçkin birkaç kişiye değil, herkese dağıtmasını söyler; çünkü bu ikisi birkaç kişide bulunursa şehir kurulamaz. Burada utanç, bir zayıflık değil, toplumun harcıdır.

Aristoteles ise daha temkinliydi. Nikomakhos'a Etik'te aidos'u erdemlerin arasına tam olarak koymaz. Onun için utanç bir huy değil, bir duygudur; ve daha çok gençlere yakışır. Çünkü genç, tutkularıyla hata yapar, utanç onu dizginler. Olgun ve erdemli insan ise utanılacak işi zaten yapmaz, dolayısıyla utanca ihtiyacı kalmaz. Bu, utanca biçilmiş hüzünlü bir rol: iyi bir şey, ama yalnızca daha iyi bir şeye ulaşana kadar. Yarı erdem, geçici koltuk değneği.

20. yüzyılda bir ayrım moda oldu: utanç kültürleri ve suçluluk kültürleri. Ruth Benedict'in 1946'da yayımladığı Krizantem ve Kılıç adlı çalışmasıyla yaygınlaşan bu ayrıma göre bazı toplumlar dışarıdan gelen bakışla, bazıları içeriden gelen vicdanla hizaya gelirdi. Doğu utanırdı, Batı suçluluk duyardı. Bu şema kolaydı, o yüzden hızla yayıldı. Bernard Williams, 1993'te yayımladığı Utanç ve Zorunluluk adlı kitabında bu şemayı ciddi biçimde sarstı. Williams'ın gösterdiği şuydu: utanç ilkel, suçluluk gelişmiş bir duygu değildir. Utançtaki o bakış zaten içselleştirilmiş bir bakıştır; insan gerçek bir seyirciden değil, saygı duyduğu birinin gözünden utanır. Yani utanç, dışarının baskısı olduğu kadar, kime benzemek istediğinizin de ölçüsüdür.

İslam düşüncesinde bu duygunun adı hayâdır ve orada hikâye başka bir yere gider. Hadis kaynaklarında yer alan ve çok bilinen bir söz hayâyı imandan bir şube sayar; bir diğerinde her dinin bir ahlakı olduğu, İslam'ın ahlakının hayâ olduğu söylenir. Bir başkası ise neredeyse ürkütücü bir sadelikle konuşur: utanmıyorsan, dilediğini yap. Yani hayâ gittiğinde geriye tutacak bir şey kalmaz. Burada hayâ, Aristoteles'teki gibi gençlere mahsus geçici bir fren değil, olgunluğun ta kendisidir.

Ama aynı gelenek, hayânın yanlış yerde kullanılmasına da erkenden itiraz etti. Gazâlî gibi ahlak yazarları, insanı hakkını istemekten, doğruyu söylemekten ya da bilmediğini sormaktan alıkoyan çekingenliği övülecek bir şey saymadılar. Bunun en güzel örneği hadis külliyatında duruyor: bir kadın, Peygamber'e herkesin önünde, kadınların gusülle ilgili en mahrem sorusunu sorar. Ortalık kızarır. Ve rivayete göre Ayşe, Medineli kadınları överken şöyle der: hayâları onları dinlerini öğrenmekten alıkoymadı. Bu tek cümle, hayâ ile suskunluğun aynı şey olmadığını söyler. Bilmediğini sormaktan utanan insan, hayâ sahibi değildir; sadece gururludur.

Klasik ahlak kitaplarında hayânın yeri de tesadüfi değildir. İbn Miskeveyh, çocuktaki utanma duygusunu iyiye dair ilk işaret sayar: henüz akıl yürütemeyen çocuk, çirkin bir şey yaptığında başını önüne eğiyorsa, içinde bir ölçü doğuyor demektir. Nasîrüddin Tûsî'den Kınalızâde Ali Efendi'ye uzanan çizgide ise hayâ, iffet erdeminin altında sıralanır; yani arzuyu yönetme kabiliyetinin bir dalı sayılır. Eski Türkçede utanç için kullanılan sözcüklerden biri "uvut"tur; utanmaza "uvutsuz" denir. Türkçenin bugünkü deyimleri de aynı damarı taşır: yüz suyu, yüz akı, yüzü tutmamak, ar damarı. Hepsinde utanç bir leke değil, korunması gereken bir sıvı, bir denge, bir incelik olarak geçer.

Hüzünlü olan şu: bu eski hayâ, ancak ortak bir bakışın olduğu yerde iş görür. Kimin gözüne değer verdiğinizi bildiğiniz, o gözün sizi tanıdığı, hata ettiğinizde sizi mahalleden atmayacağını bildiğiniz bir yerde. O bakış dağıldığında, geriye duygunun kendisi kalır ama tutacağı bir dal kalmaz.

Ve tam orada, o dalın koptuğu yerde, biz utandırmayı yeniden icat ettik.

İnsanlık yüzyıllarca utandırmayı resmî bir ceza olarak kullandı. Meydanlara teşhir direkleri dikildi, suçlular boyunlarından tahtalara geçirildi, kalabalık önlerinden geçti. Osmanlı hukukunda da benzer bir tazir cezası vardı: suçlu eşeğe ters bindirilip çarşıda dolaştırılırdı. Amaç dayak değildi, acı değildi; bakıştı. Sonra 19. yüzyıl boyunca bu cezalar tek tek kaldırıldı. Gerekçe ilginçti: fazla acımasız bulundular. Çünkü kalabalık bir kez harekete geçtiğinde onu durduracak bir hâkim yoktu, cezanın ölçüsü yoktu, bitiş saati yoktu. Teşhir, kontrol edilemeyen bir cezaydı.

Yaklaşık yüz elli yıl sonra, aynı cezayı, bu kez hâkimsiz ve sınırsız biçimde, herkesin cebine koyduk.

Gazeteci Jon Ronson'ın 2015'te yayımladığı ve Türkçeye Herkesin Önünde Utandırıldın diye çevrilebilecek kitabı, bu dönüşü tek tek vakalarla anlatır. En bilinen örnek, Aralık 2013'te yaşandı. Bir halkla ilişkiler yöneticisi olan Justine Sacco, Londra'dan Cape Town'a giden uçağa binmeden önce, takipçi sayısı 170 olan hesabından, Afrika ve AIDS üzerine, kendi çevresinde ironi sayacağını düşündüğü bir cümle paylaştı. Sonra telefonunu kapattı ve 11 saatlik uçuşa bindi. O 11 saat boyunca, kendisinden habersiz, adı dünya çapında en çok konuşulan başlık hâline geldi. İnsanlar uçağın inmesini bekliyordu. Hayatının bittiğini ilan eden, işinden olmasını talep eden, ona ne olacağını merakla izleyen on binlerce kişi vardı. Uçak indiğinde işi gitmişti. Ronson'ın altını çizdiği şey, o cümlenin savunulabilir olup olmadığı değil; cezayı verenlerin hiçbirinin, verdikleri cezanın toplamını görmemiş olmasıydı. Herkes tek bir taş attı. Kimse yığını görmedi.

Burada devreye sosyolog Erving Goffman'ın kavramı giriyor. Goffman, 1950'lerde yazdığı bir denemede "yüz" dediğimiz şeyi tarif etti: yüz, bir karşılaşma sırasında kendinize atfettiğiniz olumlu toplumsal değerdir. Yüzünüzü kendiniz üretmezsiniz; karşınızdakiler onu onaylayarak size verir. Bu yüzden yüzünüzü kaybetmek bir iç mesele değil, bir ilişki kazasıdır. Ve Goffman'ın gösterdiği asıl ince şey şudur: günlük hayatta insanlar yalnızca kendi yüzlerini değil, karşısındakinin yüzünü de korurlar. Birisi bir gaf yaptığında duymazdan gelmemiz, konuyu değiştirmemiz, gülüp geçmemiz boşuna değildir. Bu küçük nezaketler, toplumun utanç sigortasıdır. Ekranda o sigorta yoktur. Ekranda karşınızdaki bir yüz değil, bir ekran görüntüsüdür; ve ekran görüntüsünün yüzü kurtarılmaz, paylaşılır.

Bunun ikinci yüzü ise filtre. Eğer her an kayda alınabiliyor, her cümle bağlamından koparılıp yayılabiliyorsa, akıllı strateji bellidir: utanılacak hiçbir şey bırakmamak. Yüzü baştan düzeltmek, arka planı toplamak, cümleyi ikinci kez okumak, riskli olanı silmek. Sonuç, garip bir tersine dönüş: ifşa korkusu, insanı daha dürüst değil, daha pürüzsüz yapıyor. Filtre, utançtan kurtulma girişimidir; ama bunu, utanılacak bir benlik olmadığını iddia ederek yapar. Ve iddia ne kadar büyükse, açığa çıkma ihtimali o kadar yıkıcıdır. Kusursuz görünen insan, tek bir kusurla çöker; kusuru zaten görünen insanın devrilecek bir heykeli yoktur.

Buradan bakınca utanç meselesi bir duygu yönetimi meselesi olmaktan çıkıyor. Bir tanıklık meselesine dönüşüyor. Utanç her zaman bir bakış gerektiriyorsa, sorun bakışın varlığı değil, cinsi. Sizi bir kez gören bakış, gördüğü tek kareden bütün bir insan çıkarır; ve o karede kim olduğunuzu değil, ne yaptığınızı görür, sonra ikisini birbirine karıştırır. Sizi uzun süredir tanıyan bakış ise aynı kareyi bir hikâyenin içine yerleştirir. Aynı görüntü, iki farklı bakışta iki farklı insan üretir. Anahtar deliğinde yakalandığınızda korktuğunuz şey de tam olarak budur: sizi tanımayan birinin, o tek kareden bir "siz" imal etmesi.

Bu yüzden utancın gerçek panzehiri inkâr değil. Kendini haklı çıkarmak da değil. Yaptığınız şeyi, onu yapan kişiden ayırabilecek kadar yakından bakan birinin gözünün önünde durabilmektir. Eski dilde buna bir isim bile verilmiş: yüz suyu dökmek, utanç içinde birinin karşısına çıkmak demektir; ama yüz akıyla çıkmak, aynı karşılaşmanın öbür ihtimalidir. İkisinin arasındaki fark, ne yaptığınızda değil, karşınızdakinin sizi ne kadar tanıdığında saklıdır. Görülmek ile ifşa edilmek aynı şey değildir. İfşa, bir kareyi çalar. Görülmek, bütün filmi izlemeyi göze alır. Ve bir insanı utancından kurtaran tek şey, hatasını bildiği hâlde hâlâ orada duran birinin bakışıdır.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.