Çiti Çeken İlk İnsan: Bu Toprak Neden Senin?

Bölüm metni

Bir tarlanın etrafına çit çekip "burası benim" diyen ilk insanı düşün. O cümleyi söylemesi yetmedi; asıl mesele, karşısındakilerin buna inanmasıydı. Peki bugün elindeki hiçbir şeyi kendin yaratmadıysan, onun senin olduğunu söyleyen şey tam olarak ne?

Bir tarla hayal et. Sabah erken, çiy henüz kalkmamış. Adamın biri omzunda bir demet kazık, elinde bir tokmakla geliyor. Duruyor, çevresine bakıyor, sonra ilk kazığı toprağa saplıyor. Tokmağın sesi vadide yankılanıyor. Sonra ikinci kazık, sonra üçüncü. Akşama doğru, ayak izleriyle çizdiği o eğri büğrü dörtgenin çevresinde bir ip geriliyor. Ve adam doğruluyor, terini siliyor, oradan geçmekte olan komşularına dönüp dünyanın en olağan sesiyle şunu söylüyor: burası benim.

İşte tarihin en tuhaf anı budur. Çünkü o cümlenin hiçbir dayanağı yok. Toprak adamın karnından çıkmadı. Onu kimseden satın almadı, çünkü daha satın alma diye bir şey icat edilmemişti. Kimse ona vermedi. Adam yalnızca bir ipi gerdi ve bir cümle kurdu. Cümle havada asılı kaldı.

Asıl mesele bundan sonra oluyor. Kalabalık ne yaptı? Güldü mü, kazıkları söktü mü, adamı kovdu mu? Hayır. Kalabalık durdu, baktı, birbirine baktı ve o ipin dışında kaldı. Rousseau, 1755 tarihli o ünlü metninde, İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı Üzerine Söylev'de tam bu sahneyi kurar ve sivri ucunu adama değil, kalabalığa çevirir. Uygar toplumun gerçek kurucusu, çiti çeken adam değildir; ona inanmaya razı olanlardır. Kazıkları söküp "toprak kimsenin değil" diyecek biri çıksaydı, der Rousseau, insanlık kim bilir kaç savaştan, kaç cinayetten, kaç sefaletten kurtulurdu.

Bu bir masal gibi geliyor olabilir. Değil. Aynı sahne, ipin yerini taş duvarların ve dikenli çalı sıralarının aldığı biçimiyle, İngiltere kırsalında yüzlerce yıl boyunca gerçekten oynandı. Ortak arazi diye bir şey vardı: köyün herkese açık merası, odun toplanan koruluğu, hayvanların otlatıldığı nadas tarlası. Zengin değildin ama bir ineğin varsa onu otlatacak yerin vardı, kışın sobanı yakacak çalın vardı. Sonra bu topraklar tek tek çevrildi. 18 ve 19. yüzyıllarda binlerce ayrı meclis kararıyla, ortak alanlar ölçüldü, bölündü, sınırlandı ve tapulandı. Yasaldı, düzenliydi, kayıtlıydı. Sadece bir şey oldu: ineğini otlatacak yeri olmayan insan, ineğini sattı. İneğini satan insan, emeğini satmak zorunda kaldı. Kırdan şehre yürüyen o kalabalık, fabrikaların kapısında birikti.

Çit, yalnızca toprağı ikiye bölmez. İnsanları da böler. İçeride kalanla dışarıda kalan, aynı anda iki ayrı sınıf olarak doğar.

Ve çitin en acımasız biçimi, hiç çekilmemiş gibi davranandır. Avrupalı hukukçuların yüzyıllarca kullandığı bir kavram vardı: sahipsiz toprak. Üzerinde insanlar yaşıyor olsa bile, o insanların toprağı Avrupa'daki gibi çitle ayırmadığını, tapuya yazdırmadığını, sürüp ekmediğini gördüklerinde toprağı boş sayıyorlardı. Avustralya kıtası yüzyıllarca bu varsayımla yönetildi. Ancak 1992'de ülkenin yüksek mahkemesi, Mabo davası diye bilinen kararla bu varsayımı reddetti ve yerli halkların toprakla kurduğu bağın da bir hak doğurduğunu kabul etti. Yani neredeyse iki yüzyıl boyunca hukuk, "senin toprağın değil, çünkü sen ona bizim çektiğimiz çiti çekmedin" dedi.

Peki çit hiç çekilmeseydi ne olurdu? 1968'de bir biyolog, Garrett Hardin, meşhur bir senaryo yazdı: sahibi olmayan ortak mera, herkesin bir hayvan daha katmasıyla kaçınılmaz biçimde çöker. Uzun süre bu, mülkiyetin kesin savunusu sayıldı. Ta ki Elinor Ostrom, dünyanın dört bir yanındaki gerçek meraları, gerçek balıkçı köylerini, gerçek sulama kanallarını yıllarca saha saha inceleyene kadar. Ostrom'un 1990'da yayımladığı çalışma ve 2009'da aldığı Nobel ödülü şunu gösterdi: yüzyıllardır çökmeden işleyen ortak alanlar var. Onları ayakta tutan şey ne devlet ne de tapu. Kurallarını kendi koyan, ihlali kendi denetleyen, birbirinin yüzüne bakabilen insanlar.

Demek ki çit zorunlu değildi. Bir tercihti. Ve her tercih gibi, gerekçe ister.

O gerekçeyi tarihin en etkili biçimde kuran adam, Rousseau'dan yaklaşık yetmiş yıl önce yazmıştı. John Locke, 1689'da yayımlanan Hükümet Üzerine İki İnceleme'nin ikincisinde, mülkiyet meselesini kökünden çözmeye girişir ve müthiş sade bir yerden başlar: bedeninden.

Locke'un çıkış noktası şudur. Toprak başlangıçta hepimizindir, doğru. Ama bir şeyin hiç tartışmasız senin olduğu tek bir yer var: kendi bedenin. Ellerin senin. Öyleyse ellerinin işi de senin. Ormanda yürüyen adam meşenin altına eğilip palamut topladığında, o palamutlar ortaklıktan çıkmıştır. Kimseden izin almadı, kimseye danışmadı. Yalnızca eğildi. Emeğini doğaya kattı ve kattığı yerde doğa artık onun oldu.

Bu fikrin gücü, hâlâ hepimizin içgüdüsünde durmasında. Bir bahçeyi üç yıl boyunca sen kazdıysan, taşlarını sen ayıkladıysan, ağaçlarını sen diktiysen ve dördüncü yılın ilkbaharında biri gelip "burası benim" dediğinde içinde kopan şey, Locke'un tam olarak tarif ettiği şeydir. Emek, insanın kendinden kopardığı bir parçadır. Onu bir yere kattığında oraya kendinden bir şey bırakırsın.

Ama Locke, sandığımız kadar rahat bir adam değildir. Bu hakkın üstüne hemen iki ağır şart koyar. Birincisi: alacağın kadar al, çürütme. Topladığın meyve elinde bozuluyorsa, o meyve zaten senin değildi, israf ettin. İkincisi ve daha yakıcısı: geride başkalarına yetecek kadarı, üstelik aynı iyilikte kalmalı. Yani senin çitin, komşunu susuz bırakıyorsa o çit meşru değildir.

Şimdi dikkat. Locke'un kendisi bu iki şartın nasıl aşıldığını da anlatır: para icat edilerek. Çürüyen elma yerine çürümeyen altın biriktirmeye başladığın anda, birinci şart anlamsızlaşır. Sınırsız biriktirebilirsin, hiçbir şey bozulmaz. Ve sınırsız biriktirme başladığında, ikinci şart da kendiliğinden çöker; çünkü herkese yetecek kadarı geride kalmaz. Locke bunu bir felaket olarak değil, insanların sessizce razı olduğu bir düzenleme olarak anlatır. Ama itiraf ettiği şey şudur: emeğe dayanan o temiz gerekçe, tam da onu kullanan düzen tarafından aşındırılmıştır.

İtirazlar da geldi. Bunlardan en keskini, sade olduğu için unutulmaz: emeğini bir şeye katmak, o şeyi kazanmak mıdır, yoksa emeğini kaybetmek midir? Robert Nozick, 1974'te sorar. Elinde bir kutu domates suyu var ve onu okyanusa döküyorsun. Domates suyun denize karıştı. Şimdi okyanus senin mi oldu, yoksa sen sadece domates suyunu mu kaybettin? Emeğini katmak, kattığın şeyin büyüklüğüne göre değil, herkesin buna razı olmasına göre hak doğuruyor demek ki. Gerekçe yine kalabalığa geri dönüyor.

Aynı yıllarda daha sert bir ses vardı. Pierre-Joseph Proudhon, 1840'ta yayımladığı Mülkiyet Nedir? adlı kitapta kendi sorusuna üç kelimeyle cevap verir: mülkiyet hırsızlıktır. Ama Proudhon'un kastettiği, senin evin ya da senin aletin değildir. Ayırdığı şey şudur: kullandığın, işlettiğin, içinde oturduğun mülk başkadır; hiç dokunmadığın halde yalnızca kâğıt üzerinde sahip olduğun ve başkasının emeğinden pay aldığın mülk başkadır. Birincisine karşı çıkmaz. İkincisine hırsızlık der.

Ve bir de meselenin tam ortasına oturan bir ayrım var. 1879'da Henry George şunu görür: bir masa yaptıysan masa senindir, çünkü masa sen yapmadan önce yoktu. Ama toprak sen doğmadan önce de vardı. Toprağı üretmedin. Bir arsanın değeri, sahibinin yaptığı hiçbir şeyden değil, çevresine yol geçmesinden, okul açılmasından, yani başkalarının ortak emeğinden doğar. George bu yüzden toprağın kendisinden alınacak vergiyi savundu: sen ne ürettiysen sende kalsın, toprağın hepimizin sayesinde artan değeri ise hepimize dönsün.

Emek gerekçesi güçlü. Ama tek başına bırakıldığında yeterli değil. Çünkü emeğin nereye kadar uzandığını, ne zaman biteceğini ve mirasla nasıl devredileceğini emek söyleyemez. Onu söyleyecek başka bir çerçeve gerekiyor.

O çerçeveyi, Batı'nın mülkiyet tartışmasından çok farklı bir yerden kuran bir düşünce geleneği var ve kurarken çok temel bir hamle yapıyor: mülkiyeti insanın tepesinden alıp bir kat yukarı koyuyor.

Kur'an'ın çeşitli yerlerinde tekrarlanan ifade nettir: göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Bu, hukuki bir cümle değil, varlığın kendisine dair bir cümledir; sahiplik zincirinin en üst halkasını insanın elinden alır. İnsanın konumu bu düşüncede "malik" değil, "halife" ve "emanetçi"dir. Sana verilen şey mülk değil, tasarruf yetkisidir. Elinde tuttuğun için senindir; senin olduğu için elinde değil.

Bu ayrım, kulağa incelikli bir ilahiyat tartışması gibi gelebilir. Ama pratik sonuçları çok somut. Peygambere atfedilen ve hadis külliyatında yer alan bir söz, insanların üç şeyde ortak olduğunu bildirir: su, ot ve ateş. Yani kaynağın, meranın ve yakacağın. Bunlar çitlenemez, çünkü bunlar üzerinde emek harcanarak var edilmiş şeyler değil, hayatın kendisinin şartlarıdır.

Peki toprak nasıl senin olur? İslam hukukunun bu soruya verdiği cevap ihya-i mevat, yani ölü toprağın diriltilmesidir. Sahipsiz, işlenmemiş, ölü bir araziyi kim ihya ederse, kim taşını ayıklayıp suyunu getirip ekilir hale getirirse, orası onun olur. Bu, Locke'un emek fikrine şaşırtıcı derecede yakın durur. Ama kritik bir farkla: burada hak, emeğin bir şeye katılmasından değil, toprağın diriltilmesinden doğar. Ölçü sende değil, toprakta. Diriltmezsen, diriltemezsen, bıraktığın anda hak da düşer. Yani sahiplik bir mülkiyet değil, bir görevin karşılığıdır.

Bu mantığın en olgun meyvesi vakıftır. Rivayete göre Hz. Ömer, Hayber'de değerli bir arazi edinir ve Peygambere gelip bununla ne yapması gerektiğini sorar. Aldığı cevap kısadır: aslını alıkoy, gelirini bağışla. Toprak satılamaz, miras bırakılamaz, hibe edilemez hale getirilir; yalnızca ürünü akmaya devam eder. Vakıf tam olarak budur ve tuhaf bir şeydir: sahibi olan ama artık kimsenin sahip olamayacağı mal. Osmanlı coğrafyasında yüzyıllarca imaretler, medreseler, köprüler, çeşmeler, kervansaraylar bu hukuki icatla ayakta durdu. Vakfiyeyi yazan kişi, mülkünü kaybetmez; mülkünü dondurur ve kendini onun hizmetkârı ilan eder.

İşte sorunun cevabı buradan çıkıyor. Sahiplik bir yük müdür? Bu gelenekte, evet. Mülkün senin olması, onunla ne yaptığından sorumlu olman demektir. Emanet, taşınması gereken bir ağırlıktır.

Osmanlı'nın toprak düzeni bu mantığı devlet ölçeğinde uyguladı. Ekilebilir arazinin büyük bölümü miri sayılıyordu: çıplak mülkiyeti, yani rakabesi devletin, kullanım hakkı ise köylünündü. On altıncı yüzyılda Şeyhülislam Ebussuud Efendi bu düzeni hukuken sistemleştirdi ve köylünün elindeki tapuyu bir tür kiralama olarak tanımladı. Köylü toprağı satamaz, dilediği gibi bölemez, keyfi olarak boş bırakamazdı. Üst üste üç yıl özürsüz ekilmeyen toprak "mahlûl" olur, elinden alınıp başkasına verilirdi. Yani toprağı elinde tutmanın bedeli, onu ekmekti.

Bu sistemin dağılışı da öğretici. 1858 Arazi Kanunnamesi ile topraklar bireyler adına kayda geçirilmeye başlandı. Ama tapu, aynı zamanda vergi ve askerlik demekti. Pek çok köylü, adını deftere yazdırmaktan korktu ve toprağını aşiret reisinin, nüfuzlu bir tüccarın, tanıdığı bir eşrafın adına yazdırdı. Kâğıt üstünde toprak onlarındı. Bir süre sonra kâğıt, gerçeğin kendisi oldu. Yüzyıllardır o toprağı ekenler, kendi ektikleri tarlanın kiracısı haline geldi. Bir çit, kazık çakılarak değil, mürekkeple çekilmişti.

İbn Haldun, Mukaddime'de bunu çok önceden görmüştü. Ona göre bir devletin çöküşünün en kesin işareti, insanların mülküne el uzatılmasıdır. Çünkü insan, ürettiğinin elinde kalmayacağını anladığı an üretmeyi bırakır; üretim durunca vergi durur, vergi durunca devlet durur. Zulüm, umranı, yani bayındırlığı harap eder. Mülkiyet burada kutsal bir hak olarak değil, bir uygarlığın çalışma isteğini ayakta tutan kırılgan bir söz olarak görünür.

Ve bütün bu tartışmanın altındaki soruyu, Anadolu'da Yunus Emre'ye atfedilen o dörtlük iki satırda sorar: mal sahibi, mülk sahibi; hani bunun ilk sahibi. Çit çekilmeden önce orada kim vardı sorusu, mezarlıktan bakıldığında kendiliğinden cevaplanıyor.

Şimdi o ilk adamın tarlasından kalk ve bugüne dön. Çünkü çit kayboldu sanma; yalnızca görünmez oldu ve artık toprağın değil, çok daha tuhaf şeylerin etrafından geçiyor.

Mirasla başlayalım. Elinde bir ev varsa ve o ev sana babandan kaldıysa, o evin senin olmasının emekle hiçbir ilgisi yok. Doğduğun için senin. Locke'un bütün gerekçesi burada askıda kalır: kimsenin emeği miras yoluyla devredilemez, yalnızca sonucu devredilir. İlginç olan, hemen her hukuk geleneğinin bu devri kabul ederken aynı zamanda sınırlamaya çalışmasıdır. Türk Medeni Kanunu'nda saklı pay diye bir kurum var: çocuklarının ve eşinin payını, vasiyetinle tamamen silemezsin. İslam miras hukuku feraiz ise daha da ileri gider ve payları tek tek, oranlarıyla belirler; malın tek elde toplanmasını baştan imkânsız kılar. İki sistem de aynı sezgiyi taşır: mülk, ölümde dağılmalıdır. Çünkü dağılmazsa birikir, biriktikçe çit büyür.

Kiraya gelelim. Kira sözleşmesi, çitin en gündelik halidir. İki insan aynı dairede yaşamaz; biri içinde oturur, diğeri sahibidir. Oturanın her ay ödediği para, dairenin bakımı için değil, o dairenin başkasının adına yazılı olması için ödenir. Bu, kötü bir şey demek değil; ev sahibi de o parayı biriktirmek için yıllarca çalışmış olabilir. Ama Henry George'un ayrımı tam burada yeniden çınlıyor: o dairenin değeri son beş yılda ikiye katlandıysa, bunu ev sahibi mi yaptı, yoksa mahalleye açılan metro, okul, hastane mi? Kiracı, aslında hep birlikte ürettiğimiz bir değeri, tek bir isme ödüyor.

Telif hakkına bak. Bir şarkı yazdın. Şarkı senin, buna kimse itiraz etmez; en saf Locke örneğidir, çünkü sen yazmadan önce o melodi yoktu. Ama koruma ne kadar sürmeli? Türkiye'de geçerli düzenlemeye göre eser sahibinin ölümünden sonra 70 yıl. Ölümünden sonra. Yani senin emeğin, senden neredeyse bir insan ömrü daha uzun yaşıyor ve o süre boyunca hiç tanımadığın torunların ya da hakkı satın almış bir şirket, o çitin içinde duruyor. Süre dolduğunda ne olur? 1928 yapımı kısa çizgi film Buharlı Vapur Willie'nin, İngilizce adıyla Steamboat Willie'nin telif süresi Amerika'da 1 Ocak 2024'te doldu ve içindeki o ilk Mickey Mouse çizimi kamuya geçti. On yıllarca dünyanın en sıkı korunan görüntülerinden biriydi; bir sabah herkesin oldu. Çit, süre bitince kendiliğinden sökülüyor. Demek ki hiçbir zaman doğanın bir parçası değildi; hep bir takvimdi.

Ve sonuncusu, en sessizi. Veri. Bugün telefonunu her açtığında bir tarla sürüyorsun. Nereye gittiğin, neye kaç saniye baktığın, hangi saatte uyuyamadığın, kime kaç kez yazdığın. Bu izleri sen üretiyorsun; emeğin, dikkatin, hayatın. Ama tarlanın etrafındaki çit sana ait değil. Türkiye'de 2016'da yürürlüğe giren 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu gibi düzenlemeler, Avrupa'daki benzerleri gibi, sana bazı haklar tanıyor: bilgi isteme, düzeltme, silinmesini talep etme. Dikkat et, bunların hepsi kiracı hakkıdır. Sahip olma hakkı değil. Sen verinin sahibi değil, hakkında veri tutulan kişisin.

İşte çitin gerçek doğası burada ortaya çıkıyor. Mülkiyet, seninle bir şey arasındaki ilişki değil. Bir tarlayla kimse ilişki kuramaz; tarlanın senden haberi yok. Mülkiyet, seninle diğer insanlar arasındaki bir ilişkidir ve içeriği tek bir cümleden ibarettir: onlar geri duracak. Tapu, bir toprak belgesi değil, bir insan davranışı sözleşmesidir. Tam da bu yüzden Rousseau'nun asıl suçladığı kişi çiti çeken adam değildi.

Şimdi kendi hayatına bak. Bugün kaç çitin dışında durdun? Girmediğin bir kapı, tıklamadığın bir kilit, "bu benim değil" diyerek uzattığın bir el. Hiçbirini kimse zorla yaptırmadı sana. Modern hayatın neredeyse tamamı, milyonlarca insanın, görmedikleri sınırlara kendiliğinden saygı göstermesiyle ayakta duruyor. Bu, insanlığın en büyük iyi niyet gösterisi olabilir. Aynı zamanda en büyük mutabakatı.

Ama her mutabakatın bir bedeli olduğu gibi, bir de sorumluluğu var. Emanet fikri bunu söylüyordu: elindeyse, ondan sorumlusun. İhya fikri bunu söylüyordu: diriltmiyorsan, hakkın düşer. Vakıf fikri bunu söylüyordu: en sağlam sahiplik, kendini hizmete bağlamış olandır. Locke'un unutulan ikinci şartı bunu söylüyordu: geride başkalarına da yetecek kadarı kalsın.

O adam ipi gerdiğinde kalabalık sustu. Aradan binlerce yıl geçti ve kalabalık hâlâ susuyor. Ama susmak, onaylamak değil. Susmak, henüz sorulmamış bir sorunun cevabını beklemek de olabilir. Bu toprak neden senin sorusunun tek bir doğru cevabı yok; onu her kuşak yeniden yazıyor. Bugün o kalabalığın içinde duran sensin ve senin verdiğin cevap, yarın kimin ipin hangi tarafında kalacağını belirliyor.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.