Aleti Sen mi Kullanıyorsun, O mu Seni?

Bölüm metni

Mısır kralı, yazıyı icat eden tanrıya teşekkür etmez; "Bu, hatırlamanın değil unutmanın ilacıdır" der. İki bin dört yüz yıl sonra aynı cümleyi navigasyonsuz yolu bulamayan, telefonsuz tek bir numara hatırlayamayan bir insan olarak okuyoruz. Peki alet sadece işimizi mi kolaylaştırıyor, yoksa sessizce bizi de mi yeniden yazıyor?

Mısır'ın aşağı kesimindeki bir kentte, tanrıların hâlâ insanlarla konuştuğu varsayıldığı bir çağda geçer hikâye. Theuth adında bir tanrı vardır; sayıyı, hesabı, geometriyi, yıldızların haritasını, hatta zarla oynanan oyunları bulan odur. Ama en çok tek bir buluşuyla övünür: harflerle. Yazıyla.

Bir gün, ülkenin kralı Thamus'un huzuruna çıkar. Bütün icatlarını tek tek önüne serer, kral her biri için ya över ya kusur bulur. Sıra yazıya geldiğinde Theuth heyecanlanır. Bakın, der, bu buluş Mısırlıları daha bilge yapacak, hafızalarını güçlendirecek; bu, bellek ve bilgelik için bir ilaçtır.

Kral uzun uzun bakar ve şu cevabı verir: Bir şeyi icat eden kişi, o şeyin yararını ölçmek için en kötü kişidir. Sen harflerin babası olduğun için, ona yapamayacağı bir şeyi yakıştırıyorsun. Yazı hafızayı güçlendirmeyecek, unutkanlık üretecek. İnsanlar artık içlerinden hatırlamayacak, dışarıdaki işaretlere güvenecek. Onlara belleğin değil, hatırlatmanın ilacını veriyorsun. Öğrencilerin çok şey okuyacak ama hiçbir şey öğrenmemiş olacak; bilge değil, bilge görünümlü olacaklar.

Bu konuşmayı bize aktaran, Atina'nın şehir surları dışında, bir çınarın gölgesinde, ayakları serin bir derenin suyunda oturan Sokrates'tir. Platon'un Faidros adıyla bilinen diyaloğunda, genç arkadaşına anlattığı bir Mısır masalıdır bu. Ve burada, hikâyenin içine gömülü, insanlık tarihinin en zarif ironilerinden biri durur: Bu konuşmayı bugün biliyor olmamızın tek sebebi, Platon'un onu yazmış olmasıdır. Yazının aleyhindeki en güçlü itiraz, bize yazıyla ulaşmıştır. Sokrates hiçbir şey yazmadı; onu tanıyor olmamız, yazan bir öğrencisi olduğu içindir.

Bu ironi bir çelişki değil, bir teşhis. Çünkü Theuth'un kullandığı kelimenin kendisi tuzaklıdır. Yunancada "pharmakon" der; hem ilaç hem zehir anlamına gelen bir sözcüktür bu. Aynı kelime, dozuna göre iki şeyi birden söyler. Fransız düşünür Jacques Derrida, 1968'de yazdığı ünlü bir metinde tam bu sözcüğün üzerinde durur: Platon, yazıyı tarif ederken sanki farkında olmadan, bütün teknolojilerin ortak yasasını söylemiştir. Hiçbir alet yalnızca fayda getirmez. Getirdiği fayda ile götürdüğü şey, aynı mekanizmanın iki yüzüdür.

Burada kolay bir yanlış anlama var, baştan temizleyelim. Thamus'un söylediği şey "yazı kötüdür" değil. Kral yazıyı yasaklamıyor, bir muhasebe hatasına işaret ediyor. Theuth, buluşunun ne kazandıracağını sayıyor ama ne kaybettireceğini saymıyor. Ve gerçekten de kaybettirdi. Sözlü kültürlerde binlerce dizelik destanları ezbere taşıyan insanlar vardı; Homeros'un şiirleri yüzyıllarca hiç yazılmadan, yalnızca eğitilmiş bellekler arasında dolaşarak yaşadı. O bellek kası, yazıyla birlikte gevşedi. Ama aynı yazı, tek bir kafanın taşıyamayacağı kadar büyük düşünceyi mümkün kıldı; matematiği, hukuku, tarihi, üzerine bir şey inşa edilebilecek sağlamlıkta bir zemine oturttu. Kaybedilen gerçek bir kayıptı, kazanılan gerçek bir kazançtı ve ikisi takas edilemezdi.

Asıl mesele şu: Bu takasın bir sözleşmesi yoktur. Kimse oturup "belleğimin bir kısmını verip düşüncemin kapsamını alıyorum" diye imzalamadı. Değişim, kullanıla kullanıla, farkına varılmadan, birkaç kuşak içinde tamamlandı. Ve tamamlandığında, eski hâli hatırlayan kimse kalmamıştı. Yazıdan önceki zihnin nasıl çalıştığını bugün ancak dolaylı olarak, antropolojik izlerden tahmin ediyoruz. Kayıp, kaybolduğunu bile bildirmeden gerçekleşti.

İşte bir aletin insanla kurduğu ilişkinin en sinsi tarafı burada. Bir alet, bir yeteneği uzatır. Ama uzattığı yeteneğin organını aynı anda işten çıkarır. Ve işten çıkarmanın ilk günlerdeki adı rahatlamadır. Körelme ile rahatlama, başlangıçta birbirinden ayırt edilemez; ikisi de aynı hafiflik duygusunu verir. Fark, ancak alet elinizden alındığında ortaya çıkar. O gün, elinizde kalanın ne olduğunu görürsünüz.

Thamus'un sorusu, 2500 yıl sonra hâlâ cevaplanmayı bekliyor, çünkü her yeni alet onu yeniden soruyor. Ve soru "bu alet iyi mi kötü mü" değil. Soru şu: Bu aleti ben mi kullanıyorum, yoksa o beni, ben farkında olmadan, kendine uygun bir insana mı dönüştürüyor?

Bu sorunun peşine düşmek için önce garip bir şeyi fark etmemiz gerekiyor: Aletler, işe yaradıkları sürece görünmezdir.

Alman filozof Martin Heidegger, 1927'de yayımlanan Varlık ve Zaman adlı kitabında bunu çok basit bir örnekle anlatır: çekiç. Bir marangoz çekiçle çalışırken çekici düşünmez. Ağırlığını, sapının dokusunu, metalin soğukluğunu fark etmez. Aklı çivide bile değildir; yaptığı dolabın bütününde, akşama yetiştirmesi gereken işte, belki hiç ilgisiz bir şeydedir. Çekiç, elin içinde adeta erimiştir. Heidegger buna "el-altında-olma" der. Alet, tam olarak işlediği anda bilinçten çekilir; şeffaflaşır.

Peki çekiç ne zaman görünür hâle gelir? Sapı çatladığında. Başı uçtuğunda. Ya da tam ihtiyaç duyduğunuz anda bulunamadığında. Kırılma, aleti bir anda gözünüzün önüne getirir; o zamana kadar elinizin uzantısı olan şey, birdenbire karşınızda duran bir nesneye dönüşür. Yani bir aleti asıl gördüğümüz an, onu kullandığımız an değil, kullanamadığımız andır. Telefonunuzun şarjı bittiğinde hissettiğiniz o tuhaf boşluk, tam olarak budur: Yıllardır elinizin içinde eriyip görünmez olmuş bir şeyin, kırılarak yeniden görünür olması.

Bu şeffaflık, bir aletin en büyük marifeti ve en büyük tehlikesidir. Çünkü görünmeyen bir şeyin sizi nasıl şekillendirdiğini fark edemezsiniz.

Heidegger yıllar sonra, 1953'te verdiği ve ertesi yıl yayımlanan bir konferansta, tekniğin kendisiyle hesaplaşır. Buradaki iddiası çok daha rahatsız edicidir. Teknik, der, araçlardan ibaret değildir; bir görme biçimidir. Dünyayı belirli bir gözle görmeye başlarız. Ren nehrini örnek verir. Ren, yüzyıllarca şairlerin yazdığı, kıyısında kentler kurulan, üzerinde köprüler atılan bir nehirdi. Üzerine bir hidroelektrik santral kurulduğunda, nehir artık santralin üzerinde durduğu bir manzara olmaktan çıkar; santralin beslendiği bir kaynağa dönüşür. Nehir, basınçlı su rezervi olarak yeniden tanımlanır. Heidegger buna "hazır kaynak" der: Her şeyin, kullanılmak üzere istiflenmiş bir stoka indirgenmesi.

Ve bu bakış, nehirde durmaz. Ormana bakınca kereste, dağa bakınca maden, toprağa bakınca verim görmeye başlayan göz, er ya da geç insana da aynı gözle bakar. İnsan kaynakları tabirinin ne kadar doğal geldiğini bir düşünün. Kelimenin içinde, insanın da istiflenebilir bir stok olduğu varsayımı yatar ve bunu artık kimse tuhaf bulmuyor. Heidegger'in en karanlık uyarısı buydu: Teknikte asıl tehlike makineler değil, makinelerin bize öğrettiği bakıştır. Çünkü o bakış, kendisinden başka bir bakış olabileceğini unutturur.

Amerikalı psikolog Abraham Maslow, 1966'da çok daha sade bir cümleyle aynı yere parmak basmıştı: Elinizdeki tek alet çekiçse, karşınıza çıkan her şeye çivi muamelesi yapmak çok cazip gelir. Bu söz genellikle bir espri gibi aktarılır, oysa içinde ciddi bir iddia vardır. Alet, yalnızca sorunu çözmez; hangi şeyin sorun sayılacağını da belirler. Elinde çekiç olan adam dünyada çivi görür. Elinde tablo olan yönetici, ölçülemeyen her şeyi önemsiz görür. Elinde algoritma olan bir kurum, sayıya dönüşmeyen insanı görmez.

Aynı yıllarda Kanadalı iletişim kuramcısı Marshall McLuhan, meseleyi en keskin hâline getirdi: Araç, mesajın kendisidir. Bu cümle ilk duyulduğunda bir kelime oyunu gibi gelir. Ama McLuhan'ın demek istediği şuydu: Bir aracın taşıdığı içerik, çoğu zaman dikkatimizi dağıtan parlak bir yemdir. Asıl etkiyi yapan, aracın kendisinin hayatın ölçeğini ve ritmini değiştirmesidir. Demiryolunu örnek verir. Demiryolu insana hareketi ya da tekerleği getirmedi, ikisi de vardı. Demiryolunun getirdiği şey, yepyeni kentlerdi; yeni bir çalışma düzeni, yeni bir boş zaman fikri, saatlerin bütün ülkede aynı ana ayarlanması. Trenin üzerinde ne taşındığı, taşıma biçiminin kurduğu bu yeni dünyanın yanında neredeyse önemsizdir.

Bunu bugüne çevirin. Ekranda ne izlediğiniz, ekranın kendisinin gününüzü nasıl böldüğü yanında ikinci derecede kalır. İçeriği tartışırken, biçimi çoktan kabul etmiş oluruz. Kavganın tamamı çivinin cinsi üzerine döner; çekicin elimizde olduğunu kimse sorgulamaz.

Doğu düşüncesi bu soruyu çok daha eskiden, çok daha sakin bir sesle sormuştu.

Çin'de Savaşan Devletler çağında yaşamış filozof Zhuangzi'ye, Türkçe kaynaklarda anıldığı adla Çuang Tzu'ya ait kitapta küçük bir sahne vardır. Konfüçyüs'ün öğrencilerinden Zigong, güneyde uzun bir yolculuktan dönerken bir bahçenin yanından geçer. Yaşlı bir adam, bahçesini sulamaktadır. Ama tuhaf bir biçimde sulamaktadır: Kuyuya inen basamakları her seferinde iniyor, ağır bir testiyi elleriyle dolduruyor, sırtlayıp çıkıyor, suyu arka döküyor, sonra yeniden iniyor. Onca emek, bu kadar az su.

Zigong dayanamaz. Efendi, der, öyle bir düzenek var ki bir günde yüz tarlayı sular. Az emekle çok iş görür. İster misiniz? Kuyu başına kurulan, bir ucunda ağırlık, diğer ucunda kova olan bir manivela düzeneğidir bahsettiği; arkası hafif, önü ağır, suyu neredeyse kendiliğinden yukarı taşıyan bir kaldıraç.

Yaşlı adam doğrulur, gülümser ve şunu söyler: Ben bunu ustamdan duydum. Makinesi olan, işlerini makine gibi görür. İşlerini makine gibi gören kişinin göğsünde makine gibi bir kalp oluşur. Göğsünde makine kalbi taşıyan kişide ise saflık ve bütünlük bozulur; ruhu yerinde duramaz, huzursuz olur. Ben o düzeneği bilmediğimden değil kullanmıyorum; kullanmaktan utandığım için kullanmıyorum.

Bu hikâyenin sert ve neredeyse haksız bir tarafı var; Çuang Tzu'nun metni zaten hep böyle, tartışmayı kışkırtmak için yazılmıştır. Ama içindeki kavram, düşünce tarihinin en isabetli buluşlarından biridir: makine kalbi. Yaşlı adamın itirazı düzeneğe değil. Düzeneğin göğüste bıraktığı ize. Verimlilik alışkanlık hâline gelince, insan yalnızca tarlaya değil, her şeye verimlilik gözüyle bakmaya başlar. Bir sohbet "vakit kaybı" olur, bir yürüyüş "verimsiz" sayılır, bir dostluk "ne kazandırdığı" üzerinden tartılır. Alet elden çıkar, ölçü kafada kalır.

Ama Doğu'nun makineye karşı olduğunu düşünmek büyük bir hata olur; bu, hikâyenin yalnızca yarısını okumaktır. İslam medeniyetinin en parlak mühendislerinden biri olan Cizreli İsmail el-Cezerî, 1206'da Artuklu sarayında tamamladığı kitabında, su saatlerinden otomatik el yıkama düzeneklerine, kendi kendine hareket eden müzisyen figürlerden şamandıralı vanalara kadar onlarca mekanizmayı çizimleriyle, ölçüleriyle, nasıl kurulacağını adım adım anlatarak aktarır. Bir insan makineden bu kadar keyif alabilir. Aynı medeniyet hem Çuang Tzu'nun sorusunu ciddiye alır hem de dişlileri sevebilirdi; çünkü soru makineye karşı değil, makinenin insanı hangi yöne çektiğine dairdi.

İbn Haldun, 1377'de tamamladığı Mukaddime'de bu meseleye bambaşka bir yerden yaklaşır ve bugün bile şaşırtıcı gelen bir şey söyler. Zanaatlar, der, insanın nefsinde bir meleke olarak yerleşir. Yani bir zanaat, yalnızca ellerde nasır bırakmaz; zihinde bir yatkınlık, bir bakış açısı, bir düşünme tarzı bırakır. Marangozluk bilen bir adamın akıl yürütmesi, marangozluğun izini taşır. İbn Haldun bunu bir kayıp olarak değil, bir kazanç olarak anlatır: Zanaat insanı besler, aklını çoğaltır, ona yeni bir görme biçimi verir.

Ve hemen ardından, işin öbür yüzünü de görür. Refah ve rahatlık yerleşince, insanların kendi işlerini kendileri görme yetisi zayıflar; başkalarının ya da düzenin sırtına yaslanan bir hayat, dayanıklılığı aşındırır. İbn Haldun'un uygarlık çözümlemesinin merkezinde bu vardır: Rahatlık bir kazançtır, ama bedava değildir.

Bu üç sesi yan yana koyun. Çuang Tzu'nun yaşlı adamı, aletin kalbi değiştirdiğini söylüyor. El-Cezerî, aletin kurulmasının başlı başına bir zevk ve bir bilgi olduğunu gösteriyor. İbn Haldun ise ikisini birleştiren asıl cümleyi kuruyor: Alet nefiste bir meleke bırakır. Kullandığın şey, seni kullanmasa bile, sende bir yatkınlık bırakır. Yani soru "alet kullanayım mı" değil. Soru şu: Bu alet bende hangi melekeyi büyütüyor, hangisini boşa çıkarıyor? Çünkü her ikisini birden yapıyor ve sana yalnızca birini gösteriyor.

Şimdi cebinize bakın.

Orada duran şey, insanlık tarihinde eşi olmayan bir alet. Onunla dünyanın öbür ucundaki birinin yüzünü görebiliyorsunuz. Bilmediğiniz bir sokakta kaybolmuyorsunuz. Aklınıza takılan her soruya saniyeler içinde cevap buluyorsunuz. Bunlar küçük şeyler değil; yüz yıl önceki bir insan için bunların her biri mucize sayılırdı ve bugün şikâyet ettiğimiz ne varsa, o mucizelerin faturasının üzerine yazılmıştır.

Fatura şu: Amerikalı psikolog Betsy Sparrow ve meslektaşlarının 2011'de yayımladığı bir araştırmada, insanlara bir dizi bilgi verildi. Bir gruba bu bilgilerin bilgisayara kaydedileceği, istedikleri zaman ulaşabilecekleri söylendi. Diğer gruba kayıtların silineceği söylendi. Sonuç net çıktı: Bilginin saklanacağını bilenler, bilgiyi hatırlamakta belirgin biçimde başarısızdı. Ama bir şeyi çok iyi hatırlıyorlardı; bilginin hangi klasörde olduğunu. Yani zihin, içeriği değil, adresi ezberlemişti.

Bu araştırmanın ortak yazarlarından Daniel Wegner, yıllar önce bunun için bir kavram önermişti: aktarımlı bellek. İnsanlar belleklerini hep birbirine emanet etmiştir. Uzun evliliklerde eşlerden biri tarihleri hatırlar, diğeri isimleri; ekiplerde kimin neyi bildiği ortak bir harita gibi paylaşılır. Kimse buna hafıza kaybı demez. Ancak burada yeni ve farklı bir şey var: Karşımızdaki ortak bir insan değil. Yorulmuyor, unutmuyor, sınırı yok ve en önemlisi, karşılığında bizden bir şey hatırlamamızı istemiyor. Ortaklık tek taraflı hâle geldiğinde, ortaklık olmaktan çıkar.

Aynı şey yön duygusu için de geçerli. Nörobilimci Eleanor Maguire'ın 2000 yılında yayımlanan çalışması, Londra'nın taksi şoförlerinin beyinlerinde hipokampüsün arka bölümünün, kontrol grubuna göre daha büyük olduğunu gösterdi. Bu şoförlar, on binlerce sokağı ve bağlantıyı ezberleten çok zorlu bir sınavdan geçiyordu ve yıllar süren o çalışma, beyinlerinin fiziksel yapısına işlemişti. Şehir, kafalarının içinde büyümüştü. Sonraki yıllarda yapılan görüntüleme çalışmaları ise, insanlar adım adım yönlendiren bir navigasyonu takip ederken beynin o bölgesinin hemen hemen devre dışı kaldığını ortaya koydu. Şehri kendiniz kurmuyorsanız, kafanızın içinde şehir büyümüyor.

Ve sonra, en sessiz maddesi var sözleşmenin. Amerikalı psikolog Burrhus Frederic Skinner, 20. yüzyılın ortasında laboratuvarında şunu keşfetti: Bir davranışı en güçlü pekiştiren ödül, her seferinde gelen ödül değildir. Bazen gelen, ne zaman geleceği belli olmayan ödüldür. Belirsizlik, davranışı bağımlılık derecesinde sağlamlaştırır. Bugün ekranda aşağı doğru çektiğiniz her parmak hareketi, bir kolun çevrilmesidir; bazen hiçbir şey çıkar, bazen tam da aradığınız şey. Bu tesadüf değil. Eski bir tasarım etikçisi olan Tristan Harris'in yıllardır anlattığı gibi, bu düzenekler dikkatimizi çekmek için değil, dikkatimizi çıkarmak için tasarlandı; madencilikteki gibi, bir kaynağın yataktan sökülüp alınması gibi. Heidegger'in "hazır kaynak" dediği şey, sonunda gelip bizim uyanık saatlerimize yerleşti.

Amerikalı eleştirmen Neil Postman, 1992'de yazdığı kitabına tam da o eski Mısır sahnesiyle başlar ve şunu söyler: Her teknoloji Faust'un pazarlığı gibidir; hem verir hem alır. Bu yüzden doğru soru "ne kazanacağız" değil, "aynı anda neyi kaybediyoruz" sorusudur. Ama Postman'ın asıl uyarısı daha incedir: Pazarlık, toplumun her kesimi için eşit şartlarda yapılmaz. Kazanan ile kaybeden çoğu zaman aynı kişi değildir.

Bütün bunların sonunda ortaya çıkan tablo bir felaket tablosu değil. Kimse kimseyi kandırmıyor, kimse telefonunu çöpe atmayacak ve atması da gerekmiyor. Thamus yazıyı yasaklamadı, Çuang Tzu kuyu düzeneğini kırmadı, İbn Haldun zanaatı kötülemedi. Hiçbiri "aleti bırak" demiyor. Hepsinin söylediği tek şey var: Sözleşmeyi okumadan imzalama.

Peki insan bunu nasıl yapar? Belki tek bir ölçüyle. Bir aletin sizi ele geçirip geçirmediğini, onu kullanırken anlayamazsınız; çünkü kullanırken alet görünmezdir, elinizin içinde erimiştir. Ancak bıraktığınızda anlarsınız. Telefonu masada unuttuğunuz bir öğleden sonra, navigasyonsuz çıktığınız bir yolda, kendi cümlenizi kendiniz kurmak zorunda kaldığınız bir sayfada ne hissettiğiniz size gerçeği söyler. Rahatsızlık normaldir; alışkanlık her zaman direnir. Asıl bakılması gereken, rahatsızlığın ardından ne olduğudur. Bir süre sonra o yeti geri geliyor mu? Yoksa yerinde bir boşluk mu var?

Çünkü aleti sen mi kullanıyorsun, o mu seni sorusunun cevabı alette değil. Cevap, elini çektiğinde geriye kalanda.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.