Elini Kaldıran Sen misin, Kader mi?

Bölüm metni

Bir insan öfkeyle bağırıyor, sonra "elimde değildi" diyor. Peki o an gerçekten başka bir şey yapabilir miydi — yoksa o cümle, hayatımızın bütün seçimleri için geçerli bir itiraf mı? Eğer seni sen yapan her şeyi sen seçmediysen, seçen kim?

Sabahın köründe çalan alarmı susturan el kimindir? Elini uzatır, ekrana dokunur, on dakika daha uyumaya karar verirsin. O on dakika yüzünden otobüsü kaçırırsın, işe geç kalırsın, kapıdan girerken "elimde değildi" dersin. Trafik vardı, alarm çalmamış, uyanamamışım. Cümlenin ardında ince bir savunma vardır: ben yapmadım, bana oldu.

Türkçede bu cümlenin çok yakın bir akrabası var: "kaderimde varmış." İki kelime, ama taşıdığı yük şaşırtıcı derecede ağır. Bazen gerçekten teselli eder. Ameliyattan çıkamayan bir yakının ardından söylenen "kaderimde varmış", insanın taşıyamayacağı bir yükü omzundan alır, kaldıramayacağı bir soruyu susturur. Bazen de tam tersini yapar. Yıllarca kendi çocuğuna elini kaldırmış bir baba aynı cümleyi kurduğunda, artık teselli değil, kaçış olur. Aynı iki kelime; birinde yaranın üstüne serilen bir örtü, diğerinde suçun üstüne çekilen bir perde.

Fark nerede? Fark, elin kalkmasında. Ameliyat masasındaki sonucu belirleyen el senin elin değildi. Ama çocuğuna vuran el senindi, o kolu sen kaldırdın, o kasları sen kastın, o anda durabilirdin ve durmadın. Sezgimiz burada çok keskindir. Deprem için kimseyi suçlamayız, ama depremde çürük beton döken müteahhide "kaderdi" dedirtmeyiz. Yani günlük hayatta hepimiz, farkında olmadan, çok ince bir çizgi çekeriz: başımıza gelenler ile bizim yaptıklarımız arasında bir sınır.

Sorun şu ki bu sınır, üstüne biraz düşününce elinizde erimeye başlıyor.

Şöyle deneyin. Bu sabah kahvaltıda peyniri değil zeytini seçtiniz diyelim. Neden? Canınız zeytin istedi. Peki canınızın zeytin istemesini siz mi seçtiniz? Hayır, o istek size geldi. Nereden geldi? Belki dün akşam tuzlu bir şey yemediğinizden, belki çocukluğunuzda her sabah zeytin yediğinizden, belki de o sabah kan şekeriniz belli bir seviyede olduğu için. Bunların hiçbirini siz kurmadınız. Seçimin arkasındaki isteği seçmediyseniz, seçim gerçekten sizin mi?

Ya da daha ağırını sorun. Öfkesini tutamayan bir adam düşünün. Bağırıyor, kapıyı çarpıyor, sonra pişman oluyor. Bu adam öfkeli bir baba gördü, çocukken bağırılarak büyüdü, sinir sisteminin tehdit karşısında verdiği tepki daha o kelimeleri öğrenmeden şekillendi. Şimdi otuz beş yaşında, kapıyı çarptıktan sonra kendi kendine "ben neden böyleyim" diye soruyor. Cevap gerçekten "sen böyle seçtin" mi?

İşte bu noktada, iki farklı yerden gelen iki soru garip biçimde aynı kapıya çıkıyor. Biri camiden, kiliseden, kelam kitaplarından geliyor: madem her şeyi bilen ve her şeyi yaratan bir Tanrı var, benim yarın yapacağım şey zaten belliyse ben nasıl özgür olabilirim? Diğeri laboratuvardan, fizik kitaplarından, beyin tarayıcılarından geliyor: madem beynim de bir madde parçası ve maddenin her hareketi fizik yasalarına bağlıysa, benim kararım nöronların kimyasından başka nedir?

İki soru, tek bir korkuya bakıyor. O korku şu: belki de "ben" diye bir karar verici hiç yok. Belki sadece dışarıdan bakınca karar gibi görünen, aslında baştan sonuna kadar belirlenmiş bir olaylar zinciri var ve biz o zincirin ortasında, kendi halkamıza bakıp "işte bunu ben seçtim" diyen bir seyirciyiz.

Bu, felsefenin en eski ve en inatçı düğümlerinden biri. Ve dikkat edin, tamamen soyut bir düğüm değil. Mahkeme salonunda bir hâkim ceza verirken bu soruyu cevaplamış oluyor. Bir anne çocuğunu azarlarken bu soruyu cevaplamış oluyor. Bağımlılıktan çıkmaya çalışan biri her sabah "bugün içmeyeceğim" derken bu soruyla güreşiyor. Hepimiz, günde yüzlerce kez, cevabını bilmediğimiz bir sorunun üzerine hayat kuruyoruz.

Şimdi o zincirin ne kadar sağlam olduğuna bakalım. Çünkü karşı tarafın elinde gerçekten ciddi bir argüman var.

1674 yılında Spinoza, kendisine yazan bir doktora bir mektup gönderdi. İçinde küçük bir düşünce deneyi vardı ve o deney üç yüz elli yıldır kimsenin peşini bırakmadı.

Havaya bir taş atın, dedi Spinoza. Taş uçuyor. Şimdi bir an için o taşın düşünebildiğini, bilinç sahibi olduğunu hayal edin. Taş ne düşünürdü? Muhtemelen şunu: "Ben uçuyorum. Uçmaya devam etmek istiyorum, bu benim arzum, bu benim çabam." Taş kendi hareketinin farkındadır ama o hareketi başlatan elin farkında değildir. Attığınız kolu görmez, hesapladığınız açıyı bilmez, yerçekimini hesaba katmaz. Sadece içindeki itilimi hisseder ve ona "irade" der.

Spinoza'nın söylemek istediği acımasızdı: insan da o taştır. Biz de arzularımızın farkındayız ama o arzuları doğuran nedenlerin farkında değiliz. Özgürlük dediğimiz şey, bilgisizliğin verdiği bir histen ibaret olabilir.

Yüz kırk yıl sonra bu düşünce matematiğe döküldü. Fransız matematikçi Laplace, 1814'te yayımladığı Olasılıklar Üzerine Felsefî Deneme adlı kitabında bir zekâ hayal etti. Evrendeki bütün parçacıkların o andaki yerini ve hızını bilen, fizik yasalarını da eksiksiz kavrayan bir zekâ. Böyle bir zekâ için, dedi Laplace, gelecek de geçmiş kadar açık olurdu. Hiçbir belirsizlik kalmazdı. Yarın öğlen ne düşüneceğiniz, evrenin bugünkü hâlinde çoktan yazılıydı.

Bu tabloya kısaca Laplace'ın cini denir ve rahatsız ediciliği tam olarak şuradadır: cin bir Tanrı değildir. Doğaüstü hiçbir şey içermez. Sadece madde ve yasa vardır. Yani kaderi silmek için Tanrı'yı denklemden çıkarmak yetmiyor; yerine mükemmel bir saat geçiyor ve saat, en az kader kadar sıkı bağlıyor.

Sonra iş beyne dayandı. 1980'lerin başında Amerikalı nörofizyolog Benjamin Libet basit bir deney kurdu. Deneklerden canları ne zaman isterse parmaklarını kıpırdatmalarını istedi. Aynı anda üç şeyi kaydediyordu: kasın hareket ettiği an, beyindeki elektriksel hazırlık işaretinin başladığı an ve deneğin "işte şimdi karar verdim" dediği an. Sonuç şuydu: beyindeki hazırlık işareti, hareketten yaklaşık 550 milisaniye önce başlıyordu. Ama deneğin kararının farkına varması hareketten sadece 200 milisaniye önceydi.

Aradaki üç yüz milisaniye, felsefede depreme dönüştü. Çünkü görünen şuydu: beyin, siz karar verdiğinizi hissetmeden önce çoktan harekete geçmişti. Karar sizde başlamıyordu; siz sadece başlamış bir şeyin haberini alıyordunuz. Kendi elinizin sahibi değil, muhabiriydiniz.

Libet'in deneyi bugün hâlâ tartışılıyor, ölçüm yöntemi ciddi biçimde eleştirildi, sonraki çalışmalar tabloyu epeyce karmaşıklaştırdı. Ama o rahatsız edici görüntü bir kez zihne girdikten sonra kolay çıkmıyor.

Peki modern fiziğin belirsizliği bir kapı aralamaz mı? Atom altı dünyada olayların kesin değil olasılıklı olduğunu biliyoruz. Zincir sandığımız kadar sıkı değilse, özgürlüğe yer açılmaz mı? Ne yazık ki hayır. Çünkü özgürlük dediğimiz şey rastgelelik değil. Kararınız beyninizdeki bir parçacığın zar atmasıyla belirleniyorsa, o karar hiç de sizin sayılmaz. Zincirden kurtulup kumar masasına oturmuş olursunuz, o kadar. Sahibi olmadığınız bir zorunluluk ile sahibi olmadığınız bir tesadüf arasında, "sen" açısından fark yoktur.

Ve şunu görmek gerekiyor: bu tartışma İslam düşüncesine modern çağda gelmedi, oranın en eski kavgalarından biriydi. Emevîler döneminde, 8. yüzyılın ilk yarısında yaşayan Cehm b. Safvân'a nispet edilen çizgiye Cebriyye denir. Cebriyye'ye göre insan, rüzgârda savrulan bir yaprak gibidir; fiil ona atfedilir ama gerçekte sahibi değildir. Tam karşı uçta ise, 7. yüzyılın sonlarında Ma'bed el-Cühenî ve Gaylân ed-Dımaşkî gibi isimlerle anılan, sonra Mu'tezile'nin geliştirdiği çizgi vardı: insan kendi fiilinin yaratıcısıdır, yoksa cezalandırılması adalet olmaz.

İki uç da tutarlı görünüyordu ve iki uç da bir şeyi kaybediyordu. Cebriyye'de sorumluluk kayboluyordu, çünkü yaprağı savrulduğu için yargılayamazsınız. Mu'tezile'nin çizgisinde ise, eleştirenlere göre, evrende Tanrı'dan bağımsız yaratıcılar ortaya çıkıyordu.

Ve burada, bu iki uçurumun tam ortasında, düşünce tarihinin en ince kavramlarından biri doğdu.

Rivayete göre Basra'da, kırk yaşlarında bir adam kürsüye çıktı ve yıllarca savunduğu Mu'tezile görüşünden ayrıldığını ilan etti. Adı Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'ydi, 873'te doğmuş, 936'da vefat etmişti ve ardında İslam düşüncesinin ana damarlarından birini bıraktı.

Eş'arî'nin çözümü tek kelimeye sığar: kesb. Sözlük anlamıyla kazanmak, edinmek. Fikir şu: fiili yaratan Allah'tır, ama o fiili kazanan, üstlenen, kendine mal eden insandır. Yaratma ile kazanma aynı şey değildir. İçtiğiniz suyu siz yaratmıyorsunuz, ama içen sizsiniz. Yaptığınız işin gücü size dışarıdan veriliyor, fakat o gücü hangi yöne çevirdiğiniz size yazılıyor.

Bu çözüm doğduğu günden beri eleştiriliyor. Muhalifleri, kesbin bir cevap değil, cevabın bulunduğu yere konmuş bir isim olduğunu söylediler. Eğer fiili bütünüyle Allah yaratıyorsa, insanın "kazanması" tam olarak nedir? Bir isim değişikliği mi, gerçek bir pay mı?

Bu soruyu bir başka coğrafya, biraz daha keskin bir şekilde cevaplamaya çalıştı. Semerkant'ta, bugünkü Özbekistan topraklarında, 944'te vefat eden Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, Kitâbü't-Tevhîd'inde ayrımı daha net çizdi. Mâtürîdî'ye ve onu izleyen geleneğe göre bir fiilde iki katman vardır. Fiilin varlığa gelmesi, yani ortaya çıkması, Allah'ın yaratmasıyladır. Ama o fiile yönelen eğilim, iki seçenek arasındaki o kıl kadar ince tercih anı, insanın kendisine aittir. Sonraki Mâtürîdî âlimleri buna cüz'î irade dediler: küllî iradenin, yani genel irade ve kudretin karşısında, insana verilmiş küçük, sınırlı, ama gerçekten insana ait olan tercih.

Şöyle düşünün. Evinizin elektriğini siz üretmiyorsunuz. Şebekeyi siz kurmadınız, akımı siz yaratmadınız, düğmeye bastığınızda gelen gücün kaynağı sizin dışınızda. Ama düğmeye basan sizsiniz. Aynı akımla odayı aydınlatabilir, aynı akımla bir şeyi yakabilirsiniz. Güç size ait değil; yön size ait.

Cüz'î iradeyi böyle anlarsanız, kavramın neden bu kadar küçük ve bu kadar önemli olduğu ortaya çıkar. Küçüktür, çünkü size dünyayı yaratma yetkisi vermez. Kaç yıl yaşayacağınızı, hangi ailede doğacağınızı, hangi hastalığın kapınızı çalacağını, hangi ülkede savaş çıkacağını belirlemezsiniz. Bunlar zaten hiçbirimizin elinde değil. Ama önemlidir, çünkü sizin olan tam olarak o dar aralıktır: elinizdeki güçle ne yapacağınız.

Kelam geleneğinin bu düğümü çözerken kullandığı bir ilke daha var, çok özlü bir cümle: ilim maluma tâbidir. Yani bilgi, bilinen şeye bağlıdır; bilinen şey bilgiye değil. Bir tutulmanın ne zaman olacağını hesaplayan gökbilimci, tutulmaya sebep olmaz. Bilgisi doğrudur çünkü olay öyle olacaktır; olay öyle olmaz çünkü o biliyor. Allah'ın ezelî bilgisi de, bu ilkeye göre, fiili zorlayan bir emir değil, fiilin nasıl gerçekleşeceğinin eksiksiz bilinmesidir. Bilinmek, zorlanmak değildir.

Bu ayrımın ne kadar pratik olduğunu gösteren bir sahne var. Hz. Ömer, halifeliği sırasında Şam yönüne doğru yola çıkmıştı. Yolda, gitmekte olduğu bölgede veba salgını olduğu haberi geldi. Ömer, geri dönme kararı verdi. O sırada ordunun başındaki Ebû Ubeyde'nin ona sitem eder gibi "Allah'ın kaderinden mi kaçıyorsun?" dediği, Ömer'in de "Evet, Allah'ın kaderinden yine Allah'ın kaderine kaçıyoruz" diye cevap verdiği rivayet edilir. Sonra da örneği açtı: bir adam develerini iki yamaçlı bir vadiye indirse, biri verimli biri çorak olsa, hangi yamaçta otlatırsa otlatsın Allah'ın kaderiyle otlatmış olmaz mı?

Bu cevabın inceliği şurada: kader, tercihin karşısında duran bir duvar değil, tercihin de içinde yer aldığı bir bütündür. Tedbir kaderin dışında bir isyan değil, kaderin bir parçasıdır. Salgından kaçmak da kaderdir, salgına girmek de. Fark, hangisini seçtiğinizde.

İlginç olan şu ki Batı düşüncesi, yüzyıllar sonra, bambaşka bir dille çok benzer bir yere vardı. Bugün bağdaşırcılık denen çizgi, determinizmin doğru olabileceğini kabul eder ama özgürlüğün bununla çelişmediğini söyler. Buna göre özgürlük, nedensiz olmak değildir; kendi isteğine göre, dışarıdan zorlanmadan davranabilmektir. Harry Frankfurt bunu iki katmanlı bir arzu fikriyle keskinleştirdi. Bir bağımlı, maddeyi ister; ama aynı zamanda bu isteği istemediğini de bilir. İşte insanı hayvandan ve makineden ayıran şey, kendi isteklerine bir üst kattan bakıp onları onaylayabilmesi ya da reddedebilmesidir. Özgür olmak, hiçbir şey istememek değil; ne istediğini istemek.

Kesb ile bağdaşırcılık aynı şey değil elbette; biri metafizik bir Tanrı-insan ilişkisinden, diğeri fizik yasaları ile insan psikolojisinden yola çıkıyor. Ama ikisi de aynı hamleyi yapıyor: insanı zincirin dışına çıkarmaya çalışmıyorlar, zincirin içinde ona gerçek bir rol arıyorlar.

Şimdi bütün bunların hayatta ne işe yaradığına gelelim. Çünkü bir fikir, mutfağa girmiyorsa süstür.

Aristoteles, Nikomakhos'a Etik'te sarhoşluğu tartışırken çok pratik bir noktaya değinir. Yasa koyucular, der, sarhoşken suç işleyeni iki kat cezalandırır. Bu ilk bakışta haksız görünür: adam kendinde değildi ki. Ama Aristoteles'in cevabı sarsıcı derecede sağlamdır. Adam suçu işlerken kendinde olmayabilir; ama sarhoş olmayı seçerken kendindeydi. Sorumluluk, fiilin işlendiği ana değil, o ana giden yola bakar.

Aristoteles bu düşünceyi karaktere kadar götürür. Karakter, tekrarlanan eylemlerden doğar. Cömert olduğunuz için cömertçe davranmazsınız; cömertçe davrana davrana cömert olursunuz. Yani bugünkü huyunuz, dünkü seçimlerinizin katılaşmış hâlidir. Bunun kötü tarafı şudur: bir noktadan sonra taş sertleşir, alışkanlık kolay kolay bükülmez. İyi tarafı ise şudur: taş, hâlâ atılmakta olan bir taştır. Bugün de bir şey tekrarlıyorsunuz. Ve bugün tekrarladığınız, yarınki karakterinizin malzemesi.

Buradan çok somut bir şey çıkıyor. Öfkesini tutamayan o adamı hatırlayın. Ona "iradeni kullan, öfkelenme" demek işe yaramaz; çünkü öfkenin gelişi gerçekten onun elinde değil. Ama öfke geldiğinde odadan çıkmayı, on saniye beklemeyi, cümleyi kurmadan önce nefes almayı yüzlerce kez tekrarlarsa, altı ay sonra öfkesi aynı hızla gelmeye devam etse bile eli aynı hızla kalkmaz. Değişen duygu değil, duygu ile el arasındaki mesafedir. Cüz'î irade, öfkenin doğuşunda değil, tam orada, o dar aralıkta çalışır.

İşin tuhaf tarafı, Libet'in deneyinden de tam olarak bu çıktı. Libet, hareketin bilinç öncesinde başladığını gösterdi; ama aynı zamanda, bilinç devreye girdikten sonra, hareket gerçekleşmeden önceki o son anda deneklerin hareketi durdurabildiğini de gördü. Buna sonradan bir isim takıldı: özgür irade değil, özgür veto. Yani belki eylemi başlatan siz değilsiniz; ama başlamış eylemin son anda önüne geçen sizsiniz. Sigaraya uzanan el kendiliğinden uzanır. Onu yarı yolda durduran şey ise başka bir şeydir ve o şeyin ne olduğunu her bırakmaya çalışan insan bilir.

Bu yüzden sorumluluk, felsefî tartışma bitmeden askıya alınabilecek bir şey değil. İngiliz filozof Peter Strawson 1962'de yazdığı ünlü bir denemede tam bunu söyledi. Determinizm doğru çıksa bile, dedi, biz birbirimize karşı minnet duymayı, gücenmeyi, affetmeyi, kızmayı bırakamayız. Çünkü bunlar felsefî bir teoriden türetilmiş sonuçlar değil; insan ilişkisinin ta kendisi. Sizi kasten iten biriyle, kalabalıkta yanlışlıkla çarpan biri arasındaki farkı hissetmeyi bırakırsanız, insanlar arasında yaşamayı bırakmış olursunuz.

Türk düşünürleri arasında bu meseleyi iradenin merkezine koyan isimlerden biri Nurettin Topçu'ydu. 1934'te Sorbonne'da tamamladığı doktora çalışmasında, uymak ile başkaldırmak arasındaki gerilimi ele aldı ve insanı, eylemiyle kendini kuran bir varlık olarak düşündü. Topçu için irade, kafanın içinde alınıp orada kalan bir karar değildi; harekete dönüşmedikçe irade sayılmıyordu. Ahlâk, düşüncede değil, elin kalktığı ya da kalkmadığı anda başlıyordu.

Ve galiba mesele bir yanıyla burada düğümleniyor. "Elini kaldıran sen misin, kader mi?" sorusunun, bir laboratuvar ölçümüyle ya da bir kelam tartışmasıyla kesin biçimde kapanmasını bekliyoruz. Oysa insan, bu sorunun cevabını bilmeden yaşamak zorunda olan bir varlık. Yarın ne yapacağınızı bilmiyorsunuz. Bilmediğiniz için seçmek zorundasınız. Ve seçtikten sonra, o seçimin baştan belli olup olmadığını tartışabilirsiniz; ama seçim anında elinizde tartışma değil, sadece o an var.

Belki de kader, önünüze konmuş kapalı bir zarf değil; içinde yürüdüğünüz bir arazidir. Dağı siz koymadınız, nehri siz açmadınız, havayı siz ısıtmıyorsunuz. Nereden doğduğunuzu ve ne kadar yürüyeceğinizi seçmediniz. Ama iki yamaçtan hangisine yöneleceğinizi, düşene elinizi uzatıp uzatmayacağınızı, öfke geldiğinde kolunuzu kaldırıp kaldırmayacağınızı, tam olarak orada duruyorsunuz.

Ve o an geldiğinde, "elimde değildi" demeden önce bir kez daha bakmaya değer. Çünkü çoğu zaman elde olan tek şey, elin kendisidir.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.