Karanlıktaki Fil: Herkesin Gerçeği Ayrı mı?

Bölüm metni

Karanlık bir odaya bir fil koyuyorlar; içeri girenler ellerini uzatıyor. Kimi hortuma dokunup "bu bir oluk" diyor, kimi kulağa dokunup "hayır, bir yelpaze" diyor — ve hiçbiri yalan söylemiyor. Peki bu hikâye "herkes kendi gerçeğinde haklı" mı diyor, yoksa tam tersini mi?

Hindistan'dan bir fil getirmişler. Şehirde filin ne olduğunu bilen yok, resmini gören bile yok. Hayvanı karanlık bir eve koymuşlar, meraklı halkı da tek tek içeri almışlar. İçeride göz işe yaramıyor. Elin var, avucun var, bir de karşında nefes alıp veren kocaman bir şey.

İlk giren, elini uzatıyor, hortuma dokunuyor. Geri çıkıp anlatıyor: bu hayvan, dam oluğuna benziyor. Uzun, kalın, kıvrılıyor, ucundan hava üflüyor. İkincisi giriyor, eli kulağa değiyor. O da çıkıp anlatıyor: hayır, oluk falan değil, bu bir yelpaze. Geniş, ince, sallanıyor. Üçüncüsü bacağı buluyor: siz ne diyorsunuz, dimdik bir direk bu, mermer sütun gibi. Dördüncüsü elini sırtına yaslıyor: taht gibi bir düzlük, geniş ve sert.

Dördü de yalan söylemiyor. Dördü de dokunduğunu doğru tarif ediyor. Ve dördü de birbiriyle kavga ediyor.

Bu hikâyeyi bu haliyle yazan, 13. yüzyılda Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî'nin üçüncü cildinde anlatıyor. Ama hikâye ondan da eski. Bir asır önce Senâî, Hakikat Bahçesi adlı eserinde aynı sahneyi kuruyor, orada şehir halkı kördür; fili gören hiç kimse yoktur çünkü kimsenin gözü yoktur. Daha da geriye gidelim: Budist kaynaklardaki Udâna, yani Coşkulu Sözler derlemesinde geçen bir anlatıda, Sâvatthî'nin kralı doğuştan kör insanları toplatır, önlerine bir fil getirtir, herkese bir yerine dokundurur ve sonra sorar: fil nedir? Başı tutan "bir küptür" der, kuyruğu tutan "bir süpürgedir" der, kulağı tutan "kalburdur" der. Sonra birbirlerine girerler; anlatı, adamların yumruklaştığını söyler. Hint düşüncesinde, özellikle Jainizmin çok-yönlülük öğretisinde de aynı fil dolaşır; oradaki ders, hiçbir tek açıklamanın gerçeğin tamamını kuşatamayacağıdır. 19. yüzyılda John Godfrey Saxe'ın şiiriyle, yani Körler ve Fil ile hikâye Batı'ya geçer ve bugün İngilizce konuşulan dünyada herkesin bildiği bir fıkra haline gelir.

Şimdi Mevlânâ'nın yaptığı küçük ama sarsıcı değişikliğe dikkat edin. Senâî'de insanlar kördür. Mevlânâ körlüğü siliyor, yerine karanlığı koyuyor. Gözler sağlam. Kusur bizde değil, ortamda. Ve bu bir ayrıntı değil, hikâyenin bütün anlamını değiştiren bir hamle. Çünkü körlük kaderdir, karanlık ise bir durumdur. Kör adam için yapılacak bir şey yoktur; karanlıktaki adam için yapılacak bir şey vardır. Bu farkın ne olduğuna geleceğiz.

Önce şunu görelim: bu odaya biz de her gün giriyoruz. Bir trafik kazası düşünün. Dört tanık, dört ifade. Biri "araba çok hızlıydı" diyor, çünkü sesi duydu ve dönüp baktığında hasar büyüktü. Biri "yavaştı ama ani fren yaptı" diyor, çünkü tam yandaydı. Biri ışığın kırmızı olduğuna yemin ediyor, biri sarı olduğuna. Bu insanlar mahkemede yalancı sayılmaz. Hepsi filin bir yerini tutmuştur.

Ya da daha yakın bir örnek: aile. Aynı evde büyümüş iki kardeş, otuz yıl sonra çocukluklarını anlatır. Biri babayı sert ve mesafeli hatırlar, diğeri fedakâr ve sessiz. İkisi de dürüsttür. İkisi de aynı adamın farklı bir yerine dokunmuştur; biri ilk çocuktu ve babanın yorgun yıllarına denk geldi, diğeri son çocuktu ve yumuşamış bir adamla büyüdü. Yemek masasında bu iki hatıra çarpıştığında ne olur? Kimse "ikimiz de haklıyız" deyip rahatlamaz. İkisi de diğerinin geçmişi çaldığını hisseder.

İşte hikâyenin bizi bıraktığı yer burası. Dokunduğumuz şey gerçek. Anlattığımız şey de dürüst. Ama tarifler tutmuyor. Ve bu noktada zihnimize çok cazip bir cümle geliyor, kurtarıcı gibi görünen bir cümle: "Herkesin gerçeği kendine." Bu cümle kavgayı bitirir gibi durur. Kimseyi yalancı çıkarmaz, kimseyi küçültmez, masaya barış getirir.

Şimdi o cümlenin ne kadar dayanıklı olduğunu sınayacağız. Çünkü onu ilk kez, bundan yaklaşık 2500 yıl önce, Ege kıyısındaki bir düşünür telaffuz ettiğinde, cümlenin altında bir tuzak olduğunu fark etmişlerdi.

Adam Abderalı Protagoras. Milattan önce 5. yüzyılda yaşadı, Atina'nın en pahalı ve en aranan öğretmenlerindendi. Ondan bize kalan cümle şu: insan her şeyin ölçüsüdür; var olanların var olduklarının, var olmayanların var olmadıklarının.

Bu cümle kulağa mütevazı geliyor ama değil. Protagoras şunu söylüyor: bir şeyin nasıl olduğunu belirleyen bağımsız bir kürsü yok. Ölçü, ölçen kişidir. Platon, Theaitetos diyaloğunda bu görüşü tartışırken çok gündelik bir örnek veriyor: rüzgâr esiyor. İkimiz de aynı rüzgârın içindeyiz. Ben üşüyorum, sen üşümüyorsun. Şimdi söyle: rüzgâr soğuk mu? Protagoras'ın cevabı nettir. Rüzgâr benim için soğuktur, senin için soğuk değildir. Ve bunun ötesinde, "aslında kaç derece" diye sorabileceğimiz bir hakem yoktur; ya da varsa bile ona ancak yine birinin duyusundan, birinin ölçüm aletinden, birinin bakışından ulaşırız.

Şunu teslim edelim: bu, aptalca bir görüş değil. Aksine, karanlık odadaki dört adamın deneyiminin en dürüst özeti gibi duruyor. Herkes kendi avucunun ölçüsüyle konuşur.

Ama Platon bu cümleye bir soru sorar ve felsefe tarihinin en zarif hamlelerinden biri ortaya çıkar. Diyalogda geçen bu itiraz, "tersine çevirme" adıyla anılır. Şöyle işler: Protagoras diyor ki, her insanın kendisine doğru görünen şey, onun için doğrudur. Peki dünyadaki insanların büyük çoğunluğu ne düşünüyor? Protagoras'ın yanıldığını düşünüyor. Onlara göre gerçek herkese göre değişmez. Şimdi Protagoras kendi kuralını uygulamak zorunda: madem herkesin kendine görünen şey onun için doğrudur, o halde "Protagoras yanılıyor" görmesi de o insanlar için doğrudur. Yani Protagoras'ın öğretisi, kendi kuralı gereği, kendi yanlışlığını kabul etmek zorunda kalır.

Bu, sofuca bir laf oyunu değil. Bugün mutfak masasında yaşadığımız bir şey. Birisi tartışmanın kızıştığı yerde "herkesin gerçeği ayrıdır" der ve masaya bir barış teklifi gibi bırakır. Ama dikkat edin, o cümleyi söylerken ne yapıyor: masadaki herkes için geçerli, kişiden kişiye değişmeyen bir kural ilan ediyor. Yani tam da yasakladığı şeyi yapıyor. Karşısındaki "hayır, bazı şeyler gerçekten öyledir" dediğinde, ona "sen yanılıyorsun" demek zorunda kalıyor; oysa kendi kuralına göre kimse yanılamaz.

Cümlenin ikinci sıkıntısı daha da can yakıcı. Eğer herkesin gerçeği ayrıysa, hiçbir tartışma anlamlı olmaz. Yalnızca tartışma değil: özür dilemek anlamsızlaşır, çünkü "seni kırdım" diye bir olgu kalmaz, yalnızca senin öyle hissetmen kalır ve benim öyle hissetmemem kalır, ikisi eşit ağırlıktadır. Mahkeme anlamsızlaşır, çünkü tanıkların çelişmesi bir sorun olmaktan çıkar. Doktora gitmek anlamsızlaşır, çünkü hastanın kendi hakkındaki görüşü ile tahlil sonucunun arasında bir hakem yoktur.

Ve şimdi filin hikâyesine geri dönün, çünkü orada gözden kaçan bir şey var. Hikâye bize dört farklı tarif veriyor ve "bakın, kimse tamamını bilmiyor" diyor. Peki bunu kim söylüyor? Hikâyeyi anlatan kişi. O kişi, o odada bir fil olduğunu biliyor. Hortumun hortum, kulağın kulak olduğunu biliyor. Yani hikâyenin kendisi, ancak bir yerlerde bir fil gerçekten varsa ve birileri onu bütün olarak görebiliyorsa anlamlıdır. Fil yoksa, dört adam yanılmış olamaz. Yanılmak için, yanılınacak bir şeyin olması gerekir.

Bu, tam da hikâyeden çıkarılan popüler dersin altını oyar. Fil masalı, "gerçek yoktur" demiyor. Tam tersini söylüyor: gerçek vardır, biz eksik tutuyoruz. Bunlar aynı cümle değil. Birincisi bizi rahatlatır, ikincisi bize iş verir.

Peki bu ayrımı kaybedersek ne olur? İki büyük düşünürün, birbirinden 700 yıl ve binlerce kilometre uzakta, ayağının altındaki zeminin çekildiğini hissettiği anlara bakalım.

19. yüzyılın sonunda Friedrich Nietzsche, defterine kısa bir not düşer. Olguculuğa itiraz ederken şöyle yazar: "yalnızca olgular vardır" diyorlar; hayır, tam da olgu diye bir şey yoktur, yalnızca yorumlar vardır.

Bu cümle bugün duvar yazısı gibi dolaşıyor ve neredeyse her tartışmada birinin elinde silah olarak duruyor. İki şeyi hatırlamakta fayda var. Birincisi, bu cümle Nietzsche'nin yayımladığı bir kitapta değil, ölümünden sonra derlenen defter notlarında geçer; Güç İstenci adıyla bilinen o derleme, Nietzsche'nin kendi kurduğu bir eser değil, kız kardeşinin ve editörlerin düzenlediği bir seçkidir. İkincisi ve daha önemlisi, Nietzsche o notta cümleyi bırakıp gitmiyor. Hemen ardından, sanki karşısındakinin ne diyeceğini bilerek ekliyor: "peki ya bu da bir yorumsa? Bunu söylemek için sabırsızlanacaksınız, değil mi? Ne âlâ, daha da iyi."

Yani Protagoras'ın altına konan tuzağı, Nietzsche kendi eliyle kendi cümlesinin altına koyuyor ve gülümseyerek geçiyor. Bu, kaçamak gibi görünebilir. Ama Ahlakın Soykütüğü Üzerine adlı kitabında ne demek istediğini çok daha açık söylüyor. Orada, yalnızca perspektifle görmenin, yalnızca perspektifle bilmenin mümkün olduğunu yazıyor. Ve arkasından gelen cümle, bu bölümün bütün meselesi: bir şey hakkında ne kadar çok göz, ne kadar farklı göz kullanabilirsek, o şeye dair kavramımız o kadar tam olur.

Bu, "herkesin gerçeği ayrı, konuyu kapatalım" demek değil. Bunun tam tersi. Nietzsche, tek bir avucun yetmediğini söylüyor ve çözüm olarak daha fazla el, daha fazla temas, daha fazla bakış öneriyor. Perspektifin sınırı, tembelliğin bahanesi değil, çalışmanın sebebi.

Şimdi 700 yıl geriye, 11. yüzyıl Horasan'ına gidelim. Ebû Hâmid el-Gazzâlî, Bağdat'taki Nizâmiye Medresesi'nin başındadır; İslam dünyasının en itibarlı kürsüsünde ders verir, öğrencileri yüzlercedir, sözü ağır basar. Ve 1095'te dağılır. Kendi anlattığına göre konuşma yetisini kaybeder, ders veremez hale gelir, boğazı tutulur, yemekten kesilir. Bir süre sonra Bağdat'ı terk eder, servetini dağıtır ve yıllar sürecek bir inziva yolculuğuna çıkar.

Bu çöküşü kendisi anlatıyor; el-Münkız mine'd-Dalâl, yani Dalâletten Kurtuluş adlı hayat hikâyesinde. Orada başına gelen şeyi anlatırken kullandığı yol, tam bizim karanlık odamız. Önce duyularından şüphe eder. Gözüm bana yıldızı bir madenî para büyüklüğünde gösteriyor, diyor; oysa hesaplar bize onun yeryüzünden büyük olduğunu söylüyor. Gölgeye bakıyorum, duruyor sanıyorum; bir saat sonra dönüp bakıyorum, yer değiştirmiş. Demek ki duyu, bana filin bir yerini tutturup "işte hepsi bu" dedirtiyor.

Ama Gazzâlî orada durmuyor ve asıl uçurumu açıyor. Diyor ki: duyunun yanıldığını bana akıl gösterdi. Peki aklın üstünde de bir hâkim varsa? Nasıl ki ben uykudayken rüyamı tamamen gerçek sanıyorum ve ancak uyanınca yanıldığımı anlıyorum, belki bu uyanıklık hali de bir tür uykudur ve gerçek uyanış ondan sonra gelir. O zaman şu anda apaçık dediğim şeyler, uyanınca gülünecek şeyler olabilir.

Bu düşünce onu, kendi ifadesiyle yaklaşık iki ay boyunca hiçbir şeye güvenemediği bir hale sokar. Dikkat edin: bu, bir öğrenci tartışmasında ileri sürülen bir tez değil; adamın hayatını, işini ve sağlığını yıkan bir kriz.

Peki Gazzâlî bu krizden ne çıkardı? "Öyleyse herkesin gerçeği kendine" demedi. Bunun tam tersini yaptı. Aradığı şeyin adını koydu: yakîn, yani öyle bir bilgi ki, bilinen şey hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde açılsın. Ölçüsünü de sertçe belirledi: birisi gelip gözümün önünde taşı altına çevirse bile, bildiğim şeyden şüpheye düşmemeliyim. Ve bu güveni geri kazandığında, onu bir kanıtla kazanmadığını söylüyor; kendi anlatımıyla, Tanrı'nın gönlüne attığı bir ışıkla.

Şimdi bu iki adamı yan yana koyun. İkisi de zemini kaybetti. İkisi de her bakışın bir yerden bakış olduğunu gördü. Ama ikisi de o odada oturup kalmadı. Biri "daha çok göz" dedi, diğeri "daha derin bir kesinlik" dedi. İkisi de hareket etti. Hikâyenin ahlakı belki de budur: karanlığı fark etmek bir varış değil, bir yola çıkış sebebidir.

Sorun şu ki bugün, bu karanlığı bize sunan yepyeni bir aygıt var ve o aygıt, dışarı çıkmamızı hiç istemiyor.

Mevlânâ'nın odasında herkes aynı fili tutuyordu. Bugünkü odada bunu bile söyleyemiyoruz.

Elinizdeki telefonu düşünün. İki arkadaş, yan yana oturuyor, aynı uygulamayı açıyor, aynı kelimeyi aratıyor. Ekranlarında beliren şey aynı değil. Bu iddiayı ilk kez bu netlikte ortaya koyan isim Eli Pariser oldu; 2011'de yayımladığı Filtre Balonu adlı kitapta, arama motorlarının ve sosyal ağların artık herkese aynı sayfayı göstermediğini anlattı. Bilinen örneğinde, iki tanıdığı aynı ülkenin adını arattı: birinin ekranına sokak eylemleri ve siyasi haberler geldi, diğerininkine tatil ve seyahat önerileri. Kimse yalan söylememişti. Sistem, her birine geçmişte neye tıkladıysa onun devamını vermişti.

Filtre Balonu'nun anlattığı manzarayı bir adım öteye taşıyalım. Karanlık odada dört adam vardı ve en azından birbirlerinin bağırdığını duyuyorlardı. Kavga edebiliyorlardı. Bugünse her birimiz kendi odamızdayız ve odanın duvarları bizim geçmiş tercihlerimizden örülmüş. Üstelik o oda karanlık değil; pırıl pırıl aydınlık. İçeride her şey son derece net görünüyor. Elimizdeki parçanın hortum değil de bütün fil olduğuna dair her gün yüzlerce onay geliyor: beğeniler, alkışlar, aynı şeyi söyleyen yorumlar, aynı şeyi doğrulayan videolar. Bu, filin bir parçasını tutmaktan daha kötü bir hal. Çünkü elinizdeki parçanın parça olduğunu gösterecek hiçbir sürtünme kalmıyor.

Burada dürüst olmak gerekir: araştırmacılar bu balonun sanıldığı kadar kapalı olmadığını da söylüyor. İnsanların büyük kısmı yine de kendi görüşüne aykırı içeriklerle karşılaşıyor. Ama karşılaştığında ne yapıyor? Genellikle onu anlamaya değer bir tarif olarak değil, karşı tarafın kötü niyetinin kanıtı olarak görüyor. Yani asıl sorun belki bilgiye erişimde değil, dokunuşa gösterilen tepkide. Bir seçim gecesini iki farklı evde izleyen iki insanı düşünün, ya da bir aile grubunda aynı olayı bambaşka anlatan iki kuşağı. Karşıdakinin anlattığı şey duyuluyor. Sadece, dinlenmiyor.

Ve bu, hikâyenin bize bıraktığı asıl işi görünür kılıyor. Mevlânâ, dört adamın tarifini sıraladıktan sonra hikâyeyi "işte gerçek budur, herkesinki kendine" diye bitirmiyor. Bitirişi şudur: eğer her birinin avucunda bir mum olsaydı, sözlerindeki bu ayrılık ortadan kalkardı.

Bütün mesele bu tek cümlede. Mevlânâ körlüğü karanlığa çevirmişti, hatırlayın; çünkü karanlığın çaresi vardır. Mum, bakışın kaderini değiştirmez, ama odayı değiştirir. Ve mumun kim tarafından yakılacağı sorusu, bu hikâyenin bize devrettiği tek gerçek sorumluluktur.

Peki o mum ne? Ne olmadığını söylemek kolay: kimsenin cebinde "tam görüş" diye bir mum yok. Kimse odanın dışında durup fili bütün olarak görmüyor. Ama karanlığın panzehiri illa güneş olmak zorunda değil. Bir mum yeter. Ve bu hikâyede mum, çoğu zaman başka birinin avucudur.

Kardeşinin hatırladığı babayı yalanlamak yerine "sen hangi yıllara denk geldin?" diye sorduğunuzda bir mum yanar. Kaza tanıklarının ifadeleri çeliştiğinde, birini yalancı ilan etmek yerine kimin nereden baktığını sorduğunuzda bir mum yanar. Ekranınıza gelen ve sizi kızdıran o cümlenin arkasında hangi hayatın durduğunu merak ettiğinizde bir mum yanar. Bunların hiçbiri fili bütün olarak göstermez. Sadece odayı biraz aydınlatır ve elinizdekinin ne olduğunu size gösterir.

Ve şu ihtimali de dürüstçe masada tutalım: mum yandığında, elimizdekinin fil değil sadece bir kulak olduğunu görmek, gurur kırıcıdır. Belki de hikâyenin en hüzünlü tarafı budur. Karanlıkta kalmayı biz seçiyoruz, çünkü karanlıkta herkes haklı. Işıkta ise birinin tarifini düzeltmesi gerekir ve o kişi biz olabiliriz.

Mevlânâ, Mesnevî'nin daha ilk sayfalarında, neyin sesini anlatırken bir şey söyler: herkes kendi zannınca benim dostum oldu, ama içimdeki sırları arayan olmadı. Filin hikâyesi de aslında bunun uzun hali. Karşımızdaki insanı, olayı, ülkeyi, kitabı kendi avucumuzun ölçüsüyle tanıyoruz ve o ölçünün adını "gerçek" koyuyoruz.

Ama fil orada. Odanın ortasında, nefes alıp veriyor. Herkesin gerçeği ayrı olsaydı, birbirimizi düzeltmenin, merak etmenin, sormanın, hatta tartışmanın hiçbir anlamı kalmazdı. Tartışıyor olmamız, aslında derinden derine hepimizin bir fil olduğunu bildiğini gösteriyor. Kavga, bir umut işareti. Yeter ki kavganın ortasında birinin aklına mumu yakmak gelsin.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.