Vicdan: İçindeki Sesi Oraya Kim Koydu?

Bölüm metni

Elinde görünmez olmanı sağlayan bir yüzük var; yakalanma ihtimalin sıfır, ceza yok, kimse öğrenmeyecek. Buna rağmen yapmayacağın bir şey var mı — ve varsa, seni durduran o ses tam olarak kimin sesi? Belki de vicdan sandığımız şey, içimize yerleştirilmiş bir bekçiden başka bir şey değildir.

Gece yarısını çoktan geçmiş. Saat 3. Şehrin göbeğinde, bomboş bir dört yol ağzındasın. Kırmızı ışık yanıyor. Sağa bakıyorsun, sola bakıyorsun: ne bir araba var, ne bir yaya, ne de köşede bekleyen bir trafik ekibi. Kavşakta kamera var mı, ondan bile emin değilsin. Ayağın frende, elin vitesin üstünde duruyor. Ve o iki üç saniye boyunca, insanlığın en eski sorularından biri, hiç kitap açmadan, hiç filozof adı duymadan, senin arabanın içinde yeniden doğuyor: Kimse görmeyecekse, neden duruyorum?

Bu soru ilk kez yaklaşık 2400 yıl önce, Platon'un Devlet adlı diyaloğunda kağıda döküldü. Sokrates'in karşısına Glaukon adında genç bir adam geçer ve ona son derece rahatsız edici bir hikaye anlatır. Lidya'da bir çoban varmış. Bir gün büyük bir fırtına ve deprem olmuş, toprak yarılmış, sürüsünü otlattığı yerde derin bir çukur açılmış. Çoban merakına yenilip aşağı inmiş. Aşağıda tunçtan bir at, atın böğründe bir kapak, kapağın ardında insan boyunu aşan bir ceset bulmuş. Cesedin parmağında da altın bir yüzük varmış. Yüzüğü almış, çıkmış, sürüsünün başına dönmüş.

Bir süre sonra, çobanlar her ay olduğu gibi krala rapor vermek için toplandıklarında, adam yüzüğüyle oynarken kaşını avucuna doğru çevirmiş. O anda yanındakiler ondan sanki orada değilmiş gibi söz etmeye başlamış. Şaşırıp kaşı geri çevirmiş, yeniden görünür olmuş. Denemiş, denemiş; kaş içeri, görünmez; kaş dışarı, görünür. Bunu anlar anlamaz ilk işi ne olmuş dersiniz? Saraya giden heyete kendini seçtirmiş. Saraya varmış, kraliçeyi baştan çıkarmış, onunla birlikte kralı öldürmüş ve tahta oturmuş.

Glaukon'un asıl vurucu cümlesi hikayenin kendisi değil, arkasından gelen sorudur. Diyor ki: Böyle iki yüzük olsa, birini en dürüst bildiğimiz adama, öbürünü en ahlaksız bildiğimiz adama versek, sonuç değişmez. İkisi de aynı yolu tutar. Çünkü hiç kimse, cezasız kalacağından emin olduğu anda dürüst kalacak kadar sağlam değildir. Bu görüşe göre adalet dediğimiz şey, insanın içindeki bir güzellik değil, dışarıdaki bir korkunun içeride bıraktığı gölgedir. Yakalanma ihtimalini sıfıra indirin, ahlak da sıfıra iner.

Şimdi dürüst olalım: Glaukon'un tarif ettiği yüzük artık masal değil. 21. yüzyılda o yüzük herkesin cebinde. Adı anonim hesap. Yüzünüzü göstermeden, adınızı vermeden, hiçbir bedel ödemeden yazabildiğiniz o boş kutu, tarihin en yaygın görünmezlik yüzüğüdür. Ve orada insanların nasıl konuştuğunu hepimiz biliyoruz. Aynı kişi, aynı gün, aynı konuda, adı yazılı bir yerde nazik ve ölçülü olabiliyor; kaş içeri döndüğü anda tanıyamayacağınız birine dönüşebiliyor. Glaukon'a hak vermek için elimizde bir hayli malzeme var.

Ama tam da burada, işin tersini gösteren küçük ve tuhaf bir kanıt var. 2006'da İngiltere'nin kuzeyinde, bir üniversitenin bölüm mutfağında yapılmış bir deney bu. Mutfakta çay ve kahve için güven esaslı bir kutu duruyor; alan parasını kutuya atıyor, kimse denetlemiyor. Araştırmacılar fiyat listesinin üstüne her hafta değişen bir görsel astılar: kimi hafta çiçek resmi, kimi hafta insan gözü fotoğrafı. Gözlerin asılı olduğu haftalarda kutuya atılan para, çiçek haftalarına göre yaklaşık 3 katına çıktı. Kimse kimseyi izlemiyordu. Duvarda bir kağıt parçası vardı, o kadar. Yani insan, hakiki bir gözetleyiciye değil, gözetlendiği hissine tepki veriyor. İçimizde, bakışa karşı olağanüstü duyarlı bir şey duruyor.

Ve o boş kavşakta pek çok insan hala duruyor. Kimse görmüyorken cüzdanını bulduğu adamın peşinden koşan, fazla verilen parayı kasaya geri götüren, kimsenin haberi olmayacak bir sözü tutan insanlar var. Onları durduran şey ceza değil. Peki ne? Bu bölümde peşine düşeceğimiz soru bu: İçeride bir ses var ve bu ses kimi zaman menfaatimizin tam tersini söylüyor. Onu oraya kim koydu?

Batı düşüncesinde bu sese kulak verip onu ciddiye alan ilk büyük isim, Glaukon'un karşısındaki adamdı. Sokrates, savunmasında kendisini çocukluğundan beri takip eden bir işaretten söz eder. Ona daimonion der; tanrısal bir belirti. Bu belirtinin çok tuhaf bir özelliği vardır ve felsefe tarihinde asıl kıymetli olan da odur: Bu ses ona hiçbir zaman ne yapması gerektiğini söylemez. Yalnızca yapmak üzere olduğu bir şeyden onu alıkoyar. Emretmez, yasaklar. Ok göstermez, kolundan çeker.

Sokrates bunu siyasetten uzak durmasının sebebi olarak anlatır; ama asıl çarpıcı sahne mahkemede yaşanır. Milattan önce 399'da, 500'ü aşkın yurttaştan oluşan bir jüri karşısında, gençleri yoldan çıkarmak ve şehrin tanrılarını tanımamakla suçlanır. Ölüm cezasına çarptırılır. Ve o gün, kendisini yıllarca en küçük yanlışta durduran işaretin, o sabah evden çıkarken de, mahkemeye giderken de, konuşurken de bir kez olsun sesini çıkarmadığını söyler. Ona göre bu, olan bitenin kötü olmadığına dair bir delildir. Yani bir insan, kendi ölüm hükmünü, içindeki sesin sessizliğine bakarak kabullenir. İçerideki ses burada bir korku bekçisi değildir; korkuyu susturan şeyin ta kendisidir.

Yüzyıllar sonra Jean-Jacques Rousseau, 1762'de yayımlanan eğitim üzerine kitabında bu sesi neredeyse ilahi bir konuma yerleştirdi. Ona göre akıl bizi aldatabilir; çıkarımız akla istediğimizi söyletir, zeka her şeyin kılıfını bulur. Ama vicdan aldatmaz. Rousseau onu insanın içine yerleştirilmiş şaşmaz bir içgüdü, iyiyle kötünün yanılmaz yargıcı olarak tarif etti. Bu görüş çok güzeldi ve çok da kırılgandı; çünkü tarih boyunca korkunç işler yapan insanların çoğunun vicdanı rahattı.

Immanuel Kant meseleyi buradan alıp çok daha sağlam bir zemine oturttu. 1788'de yayımladığı Pratik Aklın Eleştirisi'nin sonunda, felsefe tarihinin en çok tekrarlanan cümlelerinden birini yazar: İki şey, üzerinde ne kadar düşünürse düşünsün, insanın içini hep yeni bir hayranlıkla doldurur. Üstündeki yıldızlı gök ve içindeki ahlak yasası. Buradaki denklem çok kasıtlıdır. Kant, içerideki sesi, dışarıdaki evren kadar gerçek, evrenin yasaları kadar düzenli bir şey sayıyor. Yıldızların hareketi nasıl keyfî değilse, ahlak da öyle.

Kant'ın vicdan tarifi ise soğukkanlı ve ürperticidir. Ona göre vicdan, insanın içinde kurulmuş bir mahkemedir. Ve bu mahkemenin tuhaflığı şudur: Sanık da sensin, savcı da sensin, yargıç da sensin. Üstelik bu davadan çekilemezsin. Bir insan dış mahkemeden kaçabilir, ülkeyi terk edebilir, avukat tutabilir, delilleri yok edebilir; ama kendi içindeki celseye gelmemek gibi bir imkanı yoktur. Duruşma sen uyurken bile devam eder.

Kant'ın burada yaptığı ince ayrımı gözden kaçırmamak gerekir, çünkü bugün de sürekli karıştırılıyor. Vicdan, ona göre, neyin doğru olduğunu sana söyleyen şey değildir. Neyin doğru olduğunu bulmak aklın işidir; Kant bunun için o meşhur ölçütü koyar: Yapacağın şeyin kuralını, herkesin uyduğu bir yasa haline getirmeyi göze alabiliyor musun? Herkes söz verdiği anda yalan söylese, söz vermek diye bir şey kalır mıydı? Vicdanın işi bu hesabı yapmak değil. Vicdanın işi, sen kendi kanaatine göre davrandın mı diye seni yargılamaktır. Yani vicdan bir pusula değil, bir tanıktır. Ne yapacağını değil, yaptığın şeyin senin kendi bildiğinle uyuşup uyuşmadığını bilir.

Bunu gündelik hayatta zaten böyle yaşarız. Kimseye söylemediğiniz bir sözü tuttuğunuz gün, kimse sizi tebrik etmez; ama içeride sessiz bir onay vardır. Kolay olanı seçtiğiniz, kimsenin ruhunun duymadığı o küçük hesabı yaptığınız gün ise kimse sizi ayıplamaz; yine de akşam yatakta, ışığı kapattıktan sonra, o mahkeme kendiliğinden toplanır. Kant'ın anlatmak istediği tam olarak budur: Duruşma salonunu kapatmanın yolu yok.

Ancak 19. yüzyılın sonunda ve 20. yüzyılın başında iki isim çıktı ve bu güzel tabloya çok daha rahatsız edici bir soru sordular. Peki ya bu ses, gökten inmiş bir yasa değil de, terbiye edilmiş bir korkudan ibaretse?

Sigmund Freud, 1923'te yayımladığı çalışmasında insan zihnine üçüncü bir kat ekledi: üstben. Freud'a göre çocuk, hayatının ilk yıllarında anne babanın yasaklarıyla, bakışlarıyla, sesinin tonuyla kuşatılır. Bu yasaklar zamanla dışarıda kalmaz; çocuk onları içeri alır, kendi zihninin bir parçası haline getirir. Böylece bir gün gelir, anne baba odada değildir, hatta hayatta bile değildir, ama ses hala oradadır. Freud'un iddiası şuydu: Vicdan dediğimiz şey, büyük ölçüde, içimize taşınmış bir otoritedir. Dışarıdaki gözetleyici içeriye yerleşmiştir ve artık maaş almadan çalışmaktadır.

Freud'un bu konuda fark ettiği bir tuhaflık var ki, meseleyi asıl karanlık kılan da odur. 1930'da uygarlık üzerine yazdığı kitapta, en sert vicdanların çoğu zaman en sert terbiyeden değil, tam tersine en şefkatli evlerden çıktığını söyler. Neden? Çünkü çocuk, sevdiği ve kendisine kötülük etmeyen bir anne babaya öfkesini yöneltemez. Yöneltemeyince o öfke buharlaşmaz; yön değiştirir ve kendine döner. Böylece insan, kimsenin ona çektirmediği bir cezayı kendi kendine çektirmeye başlar. Freud'un tarifiyle, suçluluk duygusu suçtan önce gelir; kişi bir şey yapmadan da kendini suçlu hissedebilir, çünkü içerideki savcı fiil beklemez, niyeti bile yeterli sayar.

Friedrich Nietzsche ise 1887'de yayımladığı ahlakın kökenlerini araştıran kitabında daha da ileri gitti ve bu sesin doğum sahnesini anlattı. Ona göre insan, on binlerce yıl boyunca avlanan, saldıran, kaçan, gücünü dışarıya boşaltan bir canlıydı. Sonra bir gün duvarlar örüldü; yerleşik hayat, şehir, yasa, barış geldi. Dışarıya akan bütün o içgüdüler bir anda kapatıldı. Fakat enerji yok olmaz, yön değiştirir. Nietzsche'nin deyişiyle insan içselleşti: dışarıya salamadığı vahşeti kendi üzerine çevirdi. İşte o gün, kendi kendine acı çektiren, kendini yargılayan, kendini hırpalayan bir varlık doğdu. Nietzsche buna kötü vicdan adını verir. Ona göre bu, aynı zamanda insan ruhunun derinleşmesinin de hikayesidir: İnsan, kendine dönen kırbaç sayesinde derinleşti. Kazandığımız incelik, ödediğimiz bedelin faturasıydı.

Bu düşünceyi destekleyen ilginç bir dil ayrıntısına da işaret eder. Almancada suç anlamına gelen kelime, aynı zamanda borç anlamına da gelir. Nietzsche buradan yola çıkarak, suçluluk duygusunun kökeninde tanrısal bir yasa değil, çok daha eski ve çok daha somut bir ilişkinin, alacaklı ile borçlu ilişkisinin durduğunu söyler. Ödenmemiş borç bir gün acıyla tahsil edilir. Vicdan azabı da, ona göre, bu tahsilatın içimizdeki devamıdır.

Bu iki isim de aynı yere işaret ediyor: İçerideki sesin sahibi belki de sen değilsin. Belki babanın sesi, belki sürünün sesi, belki de sana kendini kırbaçlamayı öğretmiş binlerce yıllık bir alışkanlığın sesi.

Peki bu ses ne kadar güçlü? 1961'de Amerika'da Stanley Milgram adında bir psikolog, tam da bunu ölçmeye kalktı. Gönüllülere, öğrenme üzerine bir deney yaptıkları söylendi. Yan odadaki bir kişiye, her yanlış cevapta giderek artan şiddette elektrik verecekler. Yan odadaki kişi aslında deneyin bir parçasıydı ve hiç elektrik almıyordu; ama bunu bilmeyen gönüllü, duvarın ardından gelen itirazları, çığlıkları, sonra da sessizliği duyuyordu. Durmak istediğinde beyaz önlüklü görevli sakin bir sesle şunu söylüyordu: Lütfen devam edin. Sorumluluk bana ait.

İlk düzenlemede 40 kişiden 26'sı, yani yüzde 65'i, düğmeyi en son kademeye kadar, 450 volta kadar çevirdi. Bunun anlamı şu değildir: İnsanların çoğu vicdansızdır. Kayıtlardaki asıl ürkütücü ayrıntı başkadır. Devam edenlerin neredeyse hepsi acı çekiyordu. Terliyorlardı, elleri titriyordu, tuhaf biçimde gülüyorlardı, defalarca durmak istediklerini söylediler. Yani içerideki ses konuşuyordu. Bağırıyordu. Ama eli durduramıyordu. Bir cümle, tek bir cümle yetiyordu: Sorumluluk bana ait.

Ve şunu da unutmamak gerekir: Yüzde 35 durdu. Aynı odada, aynı önlüğün karşısında, aynı cümleyi duyarak durdu. Demek ki ses ne kesin bir yasa kadar sağlam, ne de tamamen susturulabilir bir şey. Bir yerlerde duruyor; kimi zaman bastırılıyor, kimi zaman ayağa kalkıyor. Peki susturulduğunda nereye gidiyor?

Bu sorunun izini sürerken, Türkçede kullandığımız kelimenin kendisi bize bir ipucu veriyor. Vicdan, Arapça bulmak anlamındaki kökten gelir. Aynı kökten vecd gelir, bulma hali, kendinden geçme hali. Yani vicdan, kelimenin kendi hafızasında, dışarıdan öğrenilen bir kural değil, içeride bulunan bir şeydir. Bir bilgi değil, bir bulgudur.

İslam düşüncesi bu meseleye insanın içindeki tek bir sesle değil, birbiriyle çekişen katmanlarla yaklaşır. Kur'an'da nefsin üç hali anılır. Biri, kötülüğü emreden nefistir. Biri, huzura ermiş, kendisiyle barışmış nefistir. Bir de ikisinin arasında duran, kendini kınayan nefis vardır; adı nefs-i levvame. Kıyamet suresinin başında dikkat çekici bir şey olur: Yemin, huzura ermiş olana değil, kendini kınayana edilir. Yani kutsanan şey, iç huzuru değil; huzursuzluğun ta kendisidir. İnsanın yaptığı şeyden sonra kendine dönüp kendini sorgulaması, bu gelenekte bir zayıflık değil, insanın kıymetli tarafı sayılır. Kendini kınamayan bir insan, terfi etmiş değil, körelmiştir.

Hz. Muhammed'e nispet edilen ve hadis kitaplarında yer alan bir konuşma, meseleyi bugün bile şaşırtıcı gelecek bir yere taşır. Vâbisa adında bir adam iyilik ve günahın ne olduğunu sormaya gelir. Aldığı cevap bir liste değildir. Ona, gelip sorduğu soruyu kendi kalbine sorması söylenir. İyilik, kalbin yatıştığı, nefsin huzur bulduğu şeydir; günah ise içinde bir yara gibi dolaşan, gönlü tırmalayan şeydir. Müslim'in derlediği sahih rivayetlerde geçen bir başka söz de aynı ölçüyü verir: Günah, insanların öğrenmesinden hoşlanmayacağın şeydir. Bakın bu ne demek: Ölçü, yakalanma ihtimali değil; utanmanın kendisi. Gyges'in yüzüğünü takmış olsan da o utanç yerinde durur, çünkü zaten seni gören biri vardır.

Ama bu geleneğin en gerçekçi tarafı, bu sesin kusursuz olduğunu iddia etmemesidir. Gazâlî, insanın kalbini bir aynaya benzetir. Ayna temizken karşısındaki gerçeği olduğu gibi gösterir. Ancak her kötülük onun üstünde bir leke, bir pas bırakır. Lekeler üst üste bindiğinde ayna bozulmaz, kırılmaz, yerinden de kalkmaz; sadece göstermez olur. Vicdanın susturulması budur işte. O ses ölmez, duyulmaz hale gelir. Ve insanın başına gelebilecek en tehlikeli şey, sesin kaybolması değil, sesin kesildiği günü fark etmemesidir. Çünkü rahatsız olduğun sürece hala oradasındır; rahatsızlık bittiğinde ise her şey yolunda görünür.

Bizim düşünce geleneğimizde bu içerideki varlığı belki de en yalın söyleyen Yunus Emre'dir. Bir ben vardır bende benden içeri, der. Tek bir dizede, bütün mesele. İnsanın kendisinden daha içeride, kendisine ait olan ama kendisinin emrine girmeyen biri. Ona yalan söyleyemezsin, çünkü seninle aynı odadadır. Onu ikna edemezsin, çünkü bütün gerekçelerini o da duymuştur.

Yakın dönemde bu sesi bir ahlak felsefesinin merkezine koyan isim ise Nurettin Topçu oldu. 1934'te Paris'te savunduğu doktora çalışmasında, uymak ile isyan etmek arasındaki gerilimi inceledi. Vardığı yer şuydu: Ahlak, kalabalığın yaptığını yapmak değildir. Herkesin yaptığını yapmak, ahlaklı olmak değil, sadece dikkat çekmemektir. Ahlak, insanın vicdanının kalabalığa itiraz edebildiği yerde başlar. Topçu'ya göre gerçek isyan, gürültülü bir kavga değil, insanın kendi içindeki sese, herkes tersini söylerken sadık kalabilmesidir.

Ve bugün, o sesi susturmak için kimsenin bize beyaz önlüklü bir görevli göndermesine gerek kalmıyor. Onu kendimiz susturuyoruz, üstelik son derece makul cümlelerle. Herkes yapıyor. Benim payıma düşen çok küçük. Sistem böyle. Ben yapmasam başkası yapacak. Bu cümlelerin hepsi doğru olabilir; hiçbiri o sesi yalanlamaz, sadece hacmini kısar. Milgram'ın deneyindeki o tek cümlenin yaptığı şeyi, biz kendi kendimize her gün yapıyoruz: Sorumluluğu bir yere devrediyoruz.

İçindeki sesi oraya kim koydu sorusuna bu düşünürler aynı cevabı vermiyor. Kimine göre Tanrı koydu, kimine göre aklın kendi yapısı, kimine göre çocukluğun ilk yıllarında duyduğun bir ses, kimine göre binlerce yıldır içeri dönmüş bir kırbaç. Bu tartışma bitmiş değil, muhtemelen bitmeyecek de. Ama hepsinin sessizce anlaştığı bir nokta var ve asıl önemli olan da orası: Bu ses, mantığını yendiğinde bile susmuyor. Kendini haklı çıkardığın, tartışmayı kazandığın, kimsenin sana bir şey diyemediği gecelerde bile bir şey içeride kalmaya devam ediyor. Belki de vicdanın canlı olduğunun tek delili budur: Bütün hesapları kapattıktan sonra hala ödenmemiş hissettiğin o borç.

Gecenin 3'ünde, boş kavşakta, kırmızı ışığın karşısında beklerken kimin için beklediğini bilmiyor olabilirsin. Ama bekliyorsan, orada senden başka biri daha var demektir.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.