Beğendiğin Şeyi Neden Herkesin Beğenmesini İstersin?

Bölüm metni

Bir şarkıyı beğenmediğini söylersin, karşındaki "zevkler tartışılmaz" der ve konu kapanır. Ama gerçekten öyle olsaydı, kimse kimseye film önermez, hiçbir yemek "gerçekten iyi" sayılmaz, hiçbir bina çirkin olamazdı. Peki güzellik tamamen sana aitse, beğendiğin şeyi neden herkesin beğenmesini istiyorsun?

Bir arkadaşın sana kulaklığın bir tekini uzatıyor. Yüzünde tuhaf bir gerginlik var; şarkıyı açtığı andan itibaren seni değil, senin yüzünü izliyor. Kırk saniye sonra kulaklığı çıkarıp "fena değilmiş" dediğinde o yüzde bir şey çöküyor. Küçük ama gerçek bir kırgınlık. Oysa ortada hakaret yok, kavga yok, çıkar çatışması yok. Sadece bir şarkı var ve iki kişi o şarkı hakkında aynı şeyi hissetmedi. Peki neden bu kadar canını sıktı?

Çünkü o kulaklığı uzatırken aslında bir şarkı uzatmıyordu. Bir iddia uzatıyordu. "Bu güzel" diyordu ve senin de aynı şeyi göreceğini varsayıyordu. Görmediğinde ortaya çıkan şey bir zevk farkı değil, reddedilmiş bir davet.

Herkesin bildiği bir söz var: zevkler ve renkler tartışılmaz. Latince bir deyişten çevrilmiş, yüzyıllardır tekrarlanıyor, sofralarda kavga büyümesin diye masaya konuyor. Ama şuna dikkat edin: bu cümleyi kuran insanlar, cümleyi kurduktan tam beş dakika sonra yine tartışıyor. Hangi dizinin son sezonunun rezalet olduğunu, hangi şarkıcının aslında hiç iyi olmadığını, düğünde çalınacak müziği, evin duvarının rengini, restoranda kimin doğru sipariş verdiğini. İnsanlık tarihinde belki de en çok ihlal edilen ilke budur. Zevkler tartışılmaz diyoruz ve durmadan tartışıyoruz.

Demek ki bu cümle bir gözlem değil, bir ateşkes teklifi. Ve tutmuyor. Tutmamasının sebebi de basit bir dil karışıklığında gizli.

Türkçede iki ayrı şey söylüyoruz ama farkı çoğu zaman fark etmiyoruz. Biri "hoşuma gidiyor." Öteki "güzel." Bunlar aynı cümlenin iki söylenişi değil, iki farklı iddia. "Bu çorbayı seviyorum" dediğimde kimseden bir şey talep etmem. Sen sevmiyorsan mesele yok; hatta sevmediğini söylediğinde ben iddiamdan vazgeçmem, çünkü iddia zaten benim damağımla sınırlıydı. Ama "bu manzara güzel" dediğimde iş değişir. Sen omuz silkip geçtiğinde içimde bir itiraz kabarır. Sanki bir şeyi kaçırdın. Sanki orada duran, ikimizin de görmesi gereken bir şey vardı ve sen bakmadın.

İşte bütün mesele o "gereken" kelimesinde. Beğeni yargısı, en özel görünen yargımız, içinde gizli bir "herkes" taşıyor. Bunu ilk defa açık açık masaya yatıranlardan biri, 1757 yılında "Beğeni Ölçütü Üzerine" adlı bir deneme yazan David Hume oldu. Hume tuhaf bir çelişkinin ortasında duruyordu. Bir yandan, güzelliğin nesnelerde değil, onlara bakan zihinde olduğunu düşünüyordu; her zihin farklı bir güzellik görür, kimse yanılmıyordur. Öte yandan, herkesin bildiği bir gerçek vardı: sıradan bir şiiri Homeros'un yanına koyup "ikisi de aynı derecede iyi" diyen birine kimse ciddiyetle katılmaz. Böyle bir insanın zevki farklı değildir; bozuktur.

Hume bu düğümü çözmek için Don Kişot'tan bir sahne ödünç aldı. Sancho, şarap konusunda ün yapmış iki akrabasını anlatır. Bir fıçı şarap tadılacaktır. Birincisi tadar, düşünür, "iyi ama içinde hafif bir demir tadı var" der. İkincisi tadar, "iyi ama deri tadı geliyor" der. Etraftakiler gülüp geçer, iki adamla dalga geçilir. Fıçı sonuna kadar boşaltıldığında dipte küçük bir anahtar bulunur; anahtarın ucunda da eski bir deri kayış.

Hume'un buradan çıkardığı sonuç şu: damak bir kanaat organı değil, bir algı organıdır ve keskinleşir. İki adamın hissettiği şey hayal değildi, oradaydı; sadece çoğu insanın algı eşiğinin altındaydı. Aynı şey resimde, müzikte, romanda da geçerlidir. Hume bu yüzden beğeninin bir ölçütü olabileceğini savundu, ama ölçütü nesnede değil, uzun bir emekte aradı. İyi bir yargıcın beş özelliği vardı ona göre: incelmiş bir duyarlık, çok sayıda eserle uğraşmaktan gelen pratik, karşılaştırma alışkanlığı, önyargıdan sıyrılabilme ve sağduyu. Bu beş şeyi bir arada taşıyan insanlar azdır, ama vardır ve zamanla onların ortak hükmü ortaya çıkar.

Hume dürüst bir adamdı; savunduğu ölçütün her şeyi çözmediğini de yazdı. Yirmi yaşındaki insanın aşk şiirlerini, altmış yaşındakinin ise ağırbaşlı düşünceyi sevmesinde bir bozukluk yoktur; mizaç ve yaş farkları kalıcıdır. Yani elimizde ne tam bir keyfîlik var, ne de herkesi bağlayan bir cetvel.

Ama Hume'un cevabı asıl soruyu açıkta bırakır. Tamam, bazı insanların damağı daha keskin olabilir. Peki ben, damağımın keskinliğinden hiç emin olmadığım hâlde, o şarkıyı arkadaşıma dinletirken neden onun da beğenmesini isterim? Neden "benim damağım böyle" deyip susmam? Bu ısrar nereden geliyor?

Bu soruyu tarihte en rahatsız edici biçimde soran adam, Königsberg'de hayatı boyunca neredeyse hiç seyahat etmemiş, günlük yürüyüşünün saatiyle komşularının saat ayarladığı söylenen bir filozoftu. Immanuel Kant, 1790'da yayımladığı Yargı Gücünün Eleştirisi'nde beğeni yargısının içine girdi ve orada mantıkça imkânsız görünen bir şey buldu.

Kant önce bir ayrım yapar ve bu ayrım her şeyi taşır. Diyor ki: bir şeyden üç türlü hoşlanırız. Birincisi hoşa gidendir; damağın, tenin, iştahın hoşlanması. İkincisi iyidir; işe yaradığı, doğru olduğu, faydalı olduğu için onayladığımız şey. Üçüncüsü güzeldir ve ötekilerin ikisine de benzemez.

Farkı göstermek için kendi örneğini verir. Bir adam "Kanarya şarabı hoştur" der. Karşısındaki itiraz ettiğinde adam hemen düzeltir: "bana hoş geliyor." Kimse buna gücenmez; herkes bilir ki damak zevki kişiseldir ve bu cümlenin doğal yeri "bana göre"dir. Kant bunun ardından çarpıcı olanı söyler: güzel söz konusu olduğunda o geri çekilme yolu kapalıdır. "Bu bina bana göre güzel" cümlesi gülünçtür. Güzeli iddia eden insan, "bana göre" demeyi baştan reddeder; iddiasını herkesin adına kurar.

Peki bu hakkı nereden alır? Kant'ın cevabı, bugün bile insanı duraklatan bir cevaptır. Güzellik yargısı, diyor, çıkarsızdır. Yani ben o şeye sahip olmak, onu tüketmek, ondan bir fayda devşirmek istemeden hoşlanırım. Aç bir insanın ekmekten hoşlanması çıkarlıdır; ekmeğin var olmasını, elinde olmasını ister. Ama bir gün batımının, bir çini deseninin, bir ezginin karşısında duran insan hiçbir şey istemez. Sadece bakar ve bakmak yeter.

İşte bu çıkarsızlık, Kant'a göre, evrensellik iddiasının kaynağıdır. Şöyle düşünün: eğer benim hoşlanmam benim iştahımdan, ihtiyacımdan, çıkarımdan gelmiyorsa, o zaman bu hoşlanmada bana özel bir şey yok demektir. Ortada benim midem yoksa, geriye insanda ortak olan bir şey kalıyordur. Ve tam bu noktada zihnim sessizce bir sıçrama yapar: bu hoşlanma bende özel bir sebepten doğmadığına göre, aynı şeye bakan herkeste doğmalıdır. Ben bunu düşünerek yapmam. Ağzımdan "bu güzel" cümlesi çıktığı anda o sıçrama çoktan olmuştur.

Kant bu duruma "öznel evrensellik" der ve terimin tuhaflığının farkındadır. Yargı özneldir, çünkü dayandığı şey bir kanıt, bir ölçüm, bir kavram değil, benim içimde uyanan bir haldir. Ama aynı yargı evrenseldir, çünkü herkesin katılmasını talep eder. Kant'ın burada seçtiği kelime çok dikkatli bir kelimedir: talep eder ama zorlayamaz. Beğeni yargısı karşısındakinden onay dilenir, onayı bekler, onayı hak ettiğini düşünür ve elinde onu kanıtlayacak tek bir argüman bile yoktur.

Bir tabloyu güzel bulan insana "neden?" diye sorun. Anlatır. Renklerden, kompozisyondan, ışıktan söz eder. Ama bütün bu anlattıkları bir kanıt değildir; en fazla bir tarif, bir işaret, "şuraya bak" demenin uzun hâlidir. Karşısındaki bütün anlatılanları kabul edip yine de "yine de güzel bulmuyorum" diyebilir ve mantıken hiçbir hata yapmamış olur. Kant bunu açıkça yazar: kimse bana kanıtla bir şeyi güzel buldurtamaz. Yüz kişi bir şiiri övse, ben başımı sallayıp geçebilirim.

Buna rağmen ısrar ederiz. Kant'ın açtığı asıl kapı budur. Bizi ısrarcı yapan şey kibir değil, insanın kendi kendine verdiği tuhaf bir sözdür: bakan gözler ortaksa görülen de ortak olmalıdır. Kant buna ortak duyu der; herkeste bulunduğunu varsaydığımız, ama hiçbir zaman kanıtlayamadığımız o paylaşılan duyarlık. Beğeni yargısı, o ortak duyunun var olduğuna dair bir bahistir. Her "bu güzel" cümlesi aslında şu anlama gelir: seninle aynı dünyada yaşadığımı sanıyorum.

Bu yüzden kulaklığı geri uzatan arkadaşın kırılır. Reddedilen şey bir şarkı değil, o bahistir.

Ve bu yüzden beğeni kavgaları bu kadar zehirli olabilir. Elimizde kanıt yoktur ama iddiadan da vazgeçemeyiz; ikisi bir arada olunca insan sesini yükseltir. Düğünde çalınacak şarkı üzerine iki gün küsen aileler, evin rengi yüzünden yıllarca aynı meseleye dönen çiftler, bir filmi beğenmediği için arkadaşına gizliden gizliye biraz daha az saygı duyan insanlar hep aynı çıkmazın içindedir. Kant bu çıkmazı çözmez; adını koyar. Beğeni tartışılamaz, çünkü kavramlarla yürümez. Ama beğeni üstüne çekişilir, çünkü herkes karşısındakinin de görebileceğine inanır.

Kant burada durur. Bize bakmayı öğretmenin bir yolu olup olmadığını söylemez. Oysa bu sorunun cevabını yüzyıllar önce, bambaşka bir gelenek çoktan aramaya başlamıştı.

İslam düşüncesinde güzellik, tartışılmaz bir özel mesele değil, tam tersine üzerinde en çok konuşulan şeylerden biridir. Çıkış noktası çoğu zaman aynı rivayettir: Allah güzeldir ve güzelliği sever. Bu cümlenin ardından açılan alan çok geniştir, çünkü güzellik burada bir süs değil, varlığın bir niteliği sayılır. Cemal kelimesi, tam da bunu anlatmak için kullanılır: görünenin ötesinde, varlığın kendisinden taşan bir güzellik.

Bu çerçevede en çarpıcı adımı atanlardan biri Gazâlî'dir. Din İlimlerinin Diriltilmesi adlı büyük eserinin sevgi ve muhabbeti işleyen bölümünde, insanın güzeli neden sevdiğini sorar ve önce yaygın bir yanılgıyı düzeltir. Güzellik, der, yalnızca gözle görülen bir şey sanılır; oysa göz güzelliğin ancak bir kısmını yakalar. Bir yazının güzelliğini göz görür, ama bir ahlakın güzelliğini göz göremez. Adaletli bir insanın, cömert bir davranışın, sağlam bir dostluğun güzelliği vardır ve bunu gören şey gözün değil, iç görünün, yani basiretin işidir.

Ardından bir ölçüt verir ki bu ölçüt bugün bile sarsıcıdır: her şeyin güzelliği, kendi kemalindedir. Yani bir şey, kendisi için mümkün olan olgunluğa ulaştığı ölçüde güzeldir. Atın güzelliği ile yazının güzelliği aynı şey değildir; atı güzel yapan şey yazıyı güzel yapmaz. Attan beklenen ne ise, o beklentinin eksiksiz karşılanmasıdır atın güzelliği. Bu, güzelliği keyfîlikten kurtaran ama tek bir kalıba da hapsetmeyen bir düşüncedir. Güzellik nesnede vardır, ama her nesnenin kendine göredir.

İbn Sînâ ise meseleye başka bir yerden girer. Aşk üzerine yazdığı risalede, varlıktaki her şeyin kendi olgunluğuna doğru bir eğilim taşıdığını söyler; taş taşlığına, bitki bitkiliğine, insan insanlığına yönelir. Ona göre bu yöneliş bir aşktır ve aşkın ucunda güzellik durur. İnsanın güzel karşısında duyduğu o sebepsiz çekim, İbn Sînâ'nın gözünde bir kapris değil, varlığın en temel hareketinin insandaki yankısıdır.

Şimdi bu iki fikri yan yana koyun ve ne olduğuna bakın. Eğer güzellik nesnede bir olgunluksa, ve eğer onu gören şey terbiye edilebilen bir iç duyuysa, o zaman beğeni bir tercih değildir. Bir yetenektir. Ve yetenekler öğrenilir.

Bu gelenekte "zevk" kelimesinin taşıdığı ağırlık buradan gelir. Zevk, aslında tatmak demektir; bir şeyi dışarıdan tarif etmek değil, doğrudan tatmış olmak. Bir tasavvuf sözü olarak sık tekrarlanır: tatmayan bilmez. Bu, bilgiye kapıyı kapatan bir cümle değil; bilginin bir türünün ancak yaşanarak edinilebileceğini söyleyen bir cümledir. Yüzme kitabını ezberleyen insan yüzmeyi bilmez. Aynı şekilde, bir bestenin neden güzel olduğunu anlatan yazıyı okuyan insan o besteyi henüz duymamıştır.

Bu yüzden Osmanlı'da sanat, ders kitabıyla değil, meşkle aktarıldı. Türk musikisinde meşk, bir eseri hocanın karşısında, notasız, tekrar tekrar söyleyerek öğrenmektir. Yıllar sürer. Öğrendiğiniz şey sadece ezgi değildir; hangi sesin nerede bükülmesi gerektiği, nerede beklenmesi, nerede hiç dokunulmaması gerektiği. Yani kulak terbiye edilir. Hat sanatında da benzeri vardır: talebe aynı harfi binlerce kere yazar, hocası kalemi eline alıp harfin üstünü çizer, ve bir gün talebe kendi yazdığı harfe bakıp ilk kez "olmamış" diyebilir. O "olmamış" diyebildiği an, gözünün açıldığı andır. Kimse ona kanıt göstermemiştir; bakmayı öğretmiştir.

Şimdi baştaki sorumuza dönebiliriz, ve cevap birden çok daha anlaşılır hâle gelir. Beğendiğin şeyi herkesin beğenmesini istemenin altında yatan şey, çoğu zaman sahiplenme ya da üstünlük değildir. "Ben bunu görüyorum, sen de görebilirsin" inancıdır. Kant bu inancı adlandırdı ama kanıtlayamadı; bu gelenek ise onu kanıtlamak yerine bir yola dönüştürdü. Göremiyorsan kusurlu değilsin, henüz bakmadın demektir; ve bakmak öğrenilir.

Ama tam burada, aynı fikrin gölgesi de belirir. Güzelliği görmenin öğrenilebilir olduğunu söyleyen biri, çok kolay bir yerden şu cümleye kayar: benim gördüğümü göremiyorsan geridesin. Terbiye edilebilir bir duyu fikri, terbiye edenin elinde bir asaya dönüşebilir. Bu geleneğin kendi içindeki fren de aynı yerdedir aslında: güzellik çağırır, zorlamaz. Kimse kimseye zorla meşk ettiremez; zorla oturtulan talebe harfi yazar ama göremez. Davet ile dayatma arasındaki ince çizgi budur ve o çizgiyi tutmak, güzelliği görmekten daha zordur.

Şimdi bütün bu tartışmanın son iki yüzyıldır ilk kez ciddi biçimde değiştiği bir yere geliyoruz. Çünkü artık beğenilerimizi birbirimize uzatmıyoruz. Bir yere kaydediyoruz.

Şubat 2009'da Facebook, bugün internetin en tanıdık simgesi olan beğen düğmesini kullanıma açtı. Fikir masumdu: insanlar her şeye yorum yazmak zorunda kalmasın, tek dokunuşla onay verebilsinler. Ama o tek dokunuşla birlikte sessiz bir dönüşüm oldu. Beğeni, o güne kadar birine söylenen bir cümleydi; artık bir sisteme verilen bir veri oldu.

Aradaki fark küçük görünür, değildir. "Bu şarkı güzel" dediğinizde muhatabınız bir insandır ve size itiraz edebilir. Beğen düğmesine bastığınızda muhatabınız bir modeldir ve itiraz etmez; sizi anlamaya çalışmaz, tahmin eder. Kant'ın "herkesin onayını talep eden yargı" dediği şey, bir tahmin motorunun girdisine dönüşür. Artık kimseyi ikna etmeniz gerekmez, çünkü sistem sizden bir gerekçe istemiyor. Sadece bir sinyal istiyor.

Bunun ölçeği tahmin edilenden büyük. Netflix'in kendi araştırmacılarının 2015'te yayımladığı bir makaleye göre, platformda izlenen saatlerin yaklaşık yüzde 80'i öneri sistemlerinden geliyordu; kalanı aramadan. YouTube'un ürün yöneticisi Neal Mohan da 2018'de, platformdaki izlenme süresinin yaklaşık yüzde 70'inin öneri algoritmasından kaynaklandığını söyledi. Yani karşımıza çıkan şeylerin büyük çoğunluğunu artık ne biz arıyoruz, ne bir arkadaşımız uzatıyor. Bize doğru getiriliyor.

Eli Pariser 2011'de yayımladığı Filtre Balonu adlı kitapta bu düzenin siyasi sonuçlarını tartıştı; herkesin kendi görüşünü doğrulayan bir haber akışında yaşamaya başlamasını anlattı. Ama meselenin beğeniye bakan yüzü, siyasi yüzünden daha sessiz ve belki daha kalıcı. Çünkü burada kaybedilen şey doğru bilgi değil, ortak nesne.

Şöyle düşünün. Kant'ın anlattığı bütün o çekişme, iki kişinin aynı şeye bakıyor olmasına dayanır. Aynı tabloya, aynı filme, aynı türküye. Ortak bir nesne olmadan "sen de gör" denecek bir şey yoktur. Öneri sistemleri ise tam olarak ortak nesneyi çözer. Herkese kendi akışı, kendi ana sayfası, kendi kapak görseli verilir; aynı dizinin afişi bile iki kişide farklı gösterilir. Kant'ın kendi örneğine dönersek: sistem herkese kendi Kanarya şarabını ikram eder ve kimse artık "bana göre" demek zorunda kalmaz, çünkü zaten kimseyle aynı kadehten içmemektedir.

Bunun ikinci sonucu daha da can sıkıcı. Bir öneri sistemi, sizin beğeneceğiniz şeyi tahmin etmek üzere kurulur. Yani sizi mevcut hâlinizle alır ve mevcut hâlinize hizmet eder. Gazâlî'nin ya da meşk geleneğinin anlattığı terbiye tam tersi yönde çalışır: sizi bugün beğenmediğiniz, hatta ilk duyuşta itici bulduğunuz bir şeyin karşısına oturtur ve orada kalmanızı ister. İlk dinlemede sıkıcı gelen bir eserin üçüncü dinlemede açılması, ancak birinci ile üçüncü arasında ısrar varsa mümkündür. Algoritmanın böyle bir ısrarı yoktur; ilk on saniyede vazgeçtiğinizi görür ve bir daha o kapıyı çalmaz. Sizi tanır ama size bakmayı öğretmez.

Böylece "hoşuma gidiyor" ile "güzel" arasındaki o eski ayrım da yavaşça siliniyor. Sistem yalnızca birinciyi ölçebilir, çünkü ölçülebilen tek şey odur: tıkladınız mı, kaç saniye kaldınız, sonuna kadar izlediniz mi. İkincisi, yani bir şeyin herkes adına savunulması, hiçbir ölçüme girmez. Ölçülmeyen şey de zamanla önemsiz sayılır.

O yüzden bugün ısrar etmek, otuz yıl önce olduğundan başka bir anlam taşıyor. Bir arkadaşınıza bir kitabı uzattığınızda, bir yeğeninizi ilk kez bir konsere götürdüğünüzde, birine "bunu benimle beraber izle" dediğinizde, aslında tahmin edilmeye direniyorsunuz. Ortada olmayan bir ortak nesneyi elinizle kuruyorsunuz.

Ama bu direniş, kolayca bir başka şeye dönüşebilir ve dönüşüyor da. İnternette beğeni tartışmalarının aldığı hâli hepimiz görüyoruz: sevmediğin şeyi seven insanı aşağılamak, zevki bir kimlik rozetine çevirmek, "bunu beğenen adamdan zaten bir şey olmaz" cümlesini rahatça kurmak. Bu, ısrarın hastalıklı biçimi. Farkı görmek için Kant'ın o dikkatli kelimesine dönmek yeterli: beğeni yargısı onay talep eder, onay koparamaz. Elinde kanıt olmadığını bilen insan davet eder; kanıtı olduğunu sanan insan yargılar.

Belki de bu bölümün asıl bıraktığı şey, sorunun kendisinin yön değiştirmesi. "Beğendiğim şeyi neden herkesin beğenmesini istiyorum" diye sorduğumuzda, cevabın bencillik olduğunu düşünüyorduk. Değilmiş. O istek, insanın kendi başına kapanmayı reddetmesiymiş; karşısındakini kendisiyle aynı dünyaya bakabilen biri olarak görmesiymiş. İnsan yalnızca umursamadığı kişilere kulaklık uzatmaz.

Asıl soru şu hâlde şu oluyor: o isteği nasıl taşıyacağız. Kanıtımız yok, hiç olmayacak; ama susmak da elimizden gelmiyor. Geriye tek bir dürüst tavır kalıyor. Kimseyi bir şeyi güzel bulmaya zorlayamayacağını bile bile yanına oturmak, tuşa basmak ve orada kalmak. Beğenmezse kırılmak, ama vazgeçmemek. Çünkü o kırılma, hâlâ ortak bir dünyaya inandığımızın en sağlam kanıtı.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.