Kâğıdı Yaktılar, Şiir Akılda Kaldı: Requiem

Bölüm metni

Bir şiir var ki yıllarca hiçbir kâğıtta durmadı; yazıldı, okundu, ezberlendi ve hemen bir kül tablasında yakıldı. Çünkü o kâğıt bulunursa, onu yazan kadının da oğlunun da hayatı bitecekti. Yirminci yüzyılın en büyük şiirlerinden biri, elli yıl boyunca sadece birkaç insanın belleğinde hayatta kaldı.

1938 sonbaharında Leningrad'ın kuzey yakasında, Neva'nın kıyısındaki Arsenalnaya İskelesi boyunca uzanan kırmızı tuğlalı bir duvarın önünde her sabah, daha hava aydınlanmadan bir kuyruk oluşuyordu. Duvarın arkasında, havadan bakıldığında iki dev haça benzeyen iki bina vardı; bu yüzden şehir ona kendi adını takmıştı: Kresty Hapishanesi, yani Haçlar Hapishanesi. Kuyruktaki insanların neredeyse hepsi kadındı. Anneler, eşler, kız kardeşler. Yanlarında bohçalar, içinde şeker, sabun, yün çorap. İstedikleri şey son derece küçüktü: bir ismin listede olup olmadığını duymak, bir paket bırakma izni almak, tek bir kelime öğrenmek. Nakledildi. Hükmü verildi. Burada değil. Bazen bütün gün bekleyip hiçbir şey duymadan dönüyorlardı; bazen bir memur pencereden eğilip bir soyadı okuyor ve kuyruğun ortasında bir kadın sessizce çöküyordu. Kimse bağırmıyordu. Bağırmanın ne işe yaramadığını hepsi öğrenmişti.

O kuyruğun içinde, 49 yaşında bir kadın vardı. Adı Anna Ahmatova'ydı ve yirmi beş yıl önce Rusya'nın en çok okunan şairlerinden biriydi. 1912'de yayımlanan ilk kitabı Akşam ve iki yıl sonra gelen Tespih, Petersburg'un genç kuşağını sarsmıştı. Kısa, keskin, neredeyse çıplak şiirler yazıyordu; bir eldiven, bir kapı, bir bakış üzerinden bütün bir ilişkiyi anlatan şiirler. Ezberleniyor, kahvelerde fısıldanıyor, taklit ediliyordu. Portresi çiziliyordu. Uzun boylu, kartal profilli, hafif kambur duruşuyla şehrin simgelerinden biriydi.

Sonra her şey değişti. 1921'de, bir zamanlar evli olduğu şair Nikolay Gumilyov, bir monarşist komploya karıştığı iddiasıyla kurşuna dizildi. Ahmatova'nın 1912'de doğan oğlu Lev, böylece "kurşuna dizilmiş bir adamın oğlu" olarak büyüdü; çocukluğunun çoğunu babaannesinin yanında, taşrada geçirdi. Annesinin adı ise yavaş yavaş matbaadan çekildi. 1920'lerin ortasından itibaren yeni şiirleri basılmadı. Yasak resmen ilan edilmemişti, sadece hiçbir dergi onu istemiyordu. Geçinmek için çeviri yaptı, Puşkin üzerine araştırmalara gömüldü, başkalarının evlerinde misafir olarak yaşadı. On beş yıl boyunca, ülkesinin en tanınmış şairi olarak susturulmuş halde dolaştı.

1935'te Leningrad'da tarih okuyan Lev tutuklandı. Aynı gecede, Ahmatova'nın birlikte yaşadığı sanat tarihçisi Nikolay Punin de götürüldü. Ahmatova trene binip Moskova'ya gitti, dostlarının yardımıyla Stalin'e hitaben bir mektup yazdı ve mektubu Kremlin'e ulaştırmanın yolunu buldu. Mektup işe yaradı: ikisi de günler içinde serbest bırakıldı. Bu, ona hayatının geri kalanını belirleyecek bir ders verdi; doğru kelimelerin doğru masaya ulaşması, bir insanı geri getirebiliyordu.

Mart 1938'de Lev yeniden tutuklandı. 25 yaşındaydı. Bu kez hiçbir mektup işe yaramadı. Önce on yıl kampa mahkûm edildi, ceza sonra beş yıla indirildi ve Sibirya'nın kuzeyindeki Norilsk'e gönderildi. Ahmatova'nın kuyruk yılları işte bu aralıkta geçti. Şiirinde bu süreyi 17 ay olarak sayacaktı; duvarın önünde geçirdiği zamanı ise 300 saat olarak. Soğukta, kar sularının içinde, aynı kadınlarla omuz omuza. Birbirlerinin adını bilmiyorlardı, hangi hücrede kimin olduğunu biliyorlardı.

Bir gün kuyrukta onu tanıdılar. Birisi bir diğerine onun kim olduğunu fısıldadı. Ahmatova bu sahneyi yıllar sonra, 1957'de, şiirin başına koyduğu kısa bir düzyazı parçasında anlattı. Arkasında duran, dudakları soğuktan morarmış bir kadın ona döndü ve fısıltıyla sordu: Siz bunu anlatabilir misiniz? Ahmatova, anlatabilirim, dedi. Kadının yüzünde, bir zamanlar yüz olan şeyin üzerinde, gülümsemeye benzer bir gölge geçti.

O tek cümle, bir şiirin çekirdeğidir. Çünkü o anda Ahmatova artık yalnızca bir anne değildi; kuyruğun kendisine verdiği bir görevi olan bir tanıktı. Anlatabilirim demek kolaydı. Asıl soru şuydu: anlatılan şey nereye yazılacaktı.

Ahmatova o yıllarda Şeremetyev Sarayı'nın bir kanadında, Petersburgluların Fontannıy dom, yani Çeşme Evi dediği binada yaşıyordu. Odada bir masa, bir karyola, duvarda bir çivi vardı. Ve odanın dinlendiği varsayımı. Ev aramaları o dönemde haber verilmeden, geceleyin yapılıyordu; bir çekmecede bulunan el yazısı bir kâğıt, tek başına bir dosya açmaya yeterdi. Hapishanenin önünde geçen 300 saati anlatan satırlar, yanlış ellere düştüğünde yalnızca yazarını değil, kampta beş yıl bekleyen oğlunu da içine alabilirdi. Yani sorun ilham değildi. Sorun kâğıttı. Kâğıdın kendisi tehlikeydi.

Bunun üzerine Ahmatova, edebiyat tarihinin en tuhaf yazma yöntemlerinden birini kurdu. Güvendiği birkaç kişi vardı; en sık gelen, yazar Lidiya Çukovskaya'ydı. Çukovskaya yıllar sonra tuttuğu notlarda sahneyi ayrıntısıyla anlattı. Ahmatova misafirini odaya alır, yüksek sesle havadan, kömürden, komşudan söz ederdi. Sonra birden susar, bir kâğıt parçasına birkaç satır yazar ve kâğıdı konuğuna uzatırdı. Konuk satırları sessizce okur, içinden tekrar eder, ezberlerdi. Ahmatova bakışlarıyla sorardı: oldu mu? Konuk başını sallardı. Ahmatova kâğıdı kül tablasının üzerine tutar, bir kibrit çakardı. Çukovskaya bu düzeni tek bir cümleyle tarif etti: eller, kibrit, kül tablası. Bir ayin gibiydi, diye yazdı; hem güzel hem de yürek yakan bir ayin.

Bunun sonucu şudur: yıllarca, bu şiirin aslı yoktu. Bir müsveddesi, bir defteri, bir dosyası yoktu. Yalnızca insan belleğinde vardı. Birkaç kişinin kafasında, satır satır dağıtılmış halde. Ahmatova yıllar sonra, gururla değil, bir muhasebe tutar gibi söyleyecekti: bu şiiri 11 kişi ezbere biliyordu ve hiçbiri beni ihbar etmedi.

Ezberlenen metin, destan gibi uzun bir eser değildi. Toplamı bir avuç kısa parçadan oluşuyordu; bir ithaf, bir giriş, numaralandırılmış kısa şiirler ve sonda iki parçalı bir bitiş. Şiirin adı Requiem olacaktı, Türkçe söyleyişle Rekviyem, yani Katolik ayininde ölüler için okunan ağıt. Ama Rekviyem'in asıl buluşu biçiminde değil, sesindeydi. Ahmatova metni kendi acısının üzerine kurmadı. Şiirin sesi sürekli yer değiştirir: bir an oğlunu bekleyen tek bir kadındır, bir an sonra kuyruğun tamamı, binlerce kadın adına konuşan bir koro olur. Kendi hayatından alınmış en özel ayrıntı bile çoğullaştırılır. Kocası mezarda, oğlu hapistedir; bunu söyleyen ses, aynı cümleyi o kuyrukta söyleyebilecek yüzlerce kadından biridir yalnızca.

Parçalardan biri, hükmün tebliğ edildiği andaki o garip sakinliği anlatır: haberi duyan kadın bayılmaz, bağırmaz, günlük işine döner, çünkü hatırlamayı öğrenmesi, taş gibi olmayı öğrenmesi gerekir. Bir diğerinde deliliğin eli omzuna dokunur ve kadın, çıldırmanın bir kurtuluş olabileceğini fark eder. Sonda ise Ahmatova anlatıyı çarmıh sahnesine taşır, ama bakışını alışılmış yerden kaydırır: olayın merkezinde çarmıhtaki oğul değil, biraz uzakta, kimsenin bakmaya cesaret edemediği yerde duran anne vardır. Bu, hiçbir sansürcüye izah edilemeyecek kadar açık bir kıyastı. Ahmatova devlet eleştirisi yazmıyordu; devletin yaptığı şeyi, en eski ve en tanıdık acı sahnesinin içine yerleştiriyordu.

Şiirin ana gövdesi 1940'ta tamamlandı. Aynı yıl Ahmatova'nın seçme şiirlerinden oluşan bir kitap basıldı, sonra toplatıldı. 1946'da parti kararıyla adı resmen hedef gösterildi, yazarlar birliğinden çıkarıldı, karne hakkı ve geliri kesildi. 1949'da oğlu üçüncü kez tutuklandı; aynı yıl Punin de götürüldü ve 1953'te bir kampta öldü. O yıllarda Ahmatova, oğlunun durumunu iyileştirme umuduyla, dönemin resmî çizgisine uygun övgü şiirlerinden oluşan bir dizi yazdı ve bunları bir dergide yayımlattı. Rekviyem'i yazan elin, aynı yıllarda o satırları da yazmış olması, bu hikâyenin en çetin yerlerinden biridir. İşe yaramadı; Lev ancak 1956'da, Stalin'in ölümünden sonra serbest kaldı. Ve Rekviyem hâlâ tek bir sayfada bile mevcut değildi.

1961'de Ahmatova şiirin başına, otuz yıl sonra geriye dönüp bakan kısa bir epigraf yazdı: yabancı bir gök kubbenin altında, yabancı kanatların koruması altında değil, halkıyla birlikte, halkının bulunduğu yerdeydi. Bu dört satır, metni bir anne ağıdından bir tanıklık belgesine çeviren mühürdür. 1962 sonbaharında ise, yirmi yılı aşkın bir aradan sonra, şiiri ilk kez baştan sona kâğıda geçirdi. Artık bunu yapmanın mümkün olduğuna inanıyordu; ülkede kamp edebiyatının basılmaya başladığı kısa bir aralık vardı. Metni Moskova'da Novıy Mir, yani Yeni Dünya dergisine götürdü. Yeni Dünya onu basmadı. Ahmatova'nın 11 kişilik ezber kadrosuna dair o cümleyi söylemesi de tam bu günlere denk gelir: şiir ilk kez kâğıtta göründüğünde, onu kâğıt olmadan taşımış olanların hesabını vermiş oldu.

Basılmadı, ama artık yazılıydı. Ve yazılı bir metin, o ülkede kendi başına yürümeye başlardı. Daktiloyla çoğaltılan nüshalar elden ele dolaştı; samizdat denen bu yolla metin önce Moskova ve Leningrad'da, sonra sınırın ötesinde ortaya çıktı. 1963'te Münih'te, Rus göçmenlerin kurduğu Yurtdışı Yazarlar Topluluğu adlı yayınevi Rekviyem'i ilk kez ayrı bir kitap olarak bastı. Kitabın başında kısa bir not vardı: yazarın bilgisi ve onayı olmadan yayımlanmıştır. Bu not iki şeyi birden söylüyordu. Birincisi, Ahmatova artık kendi şiirinin akıbetine karar veremiyordu; metin elinden çıkmıştı. İkincisi, o cümle aynı zamanda bir kalkandı: yurtdışında yasa dışı yayın yapmak suçlamasıyla kapısına gelinmesin diye konmuş bir siperdi.

Anna Ahmatova 5 Mart 1966'da, Moskova yakınlarındaki bir sanatoryumda öldü. Rekviyem'in kendi ülkesinde basıldığını görmedi. Şiir Sovyetler Birliği'nde ilk kez 1987'de, Ekim dergisinin 3. ve Neva dergisinin 6. sayısında tam metin olarak yayımlandı. Yani şiirin bitirilmesinden 47 yıl, yazarının ölümünden 21 yıl sonra. Yasağın kalkması, metnin kendisini bir anda değiştirdi: bir suç delili olmaktan çıkıp birkaç yıl içinde okul müfredatına girdi. Bugün Rusya'da lise öğrencileri, bir zamanlar bir kül tablasında yakılmak zorunda kalan satırları ders kitabından okuyor.

Uğruna o 300 saatin beklendiği Lev Gumilyov ise serbest kaldıktan sonra kendi işini kurdu; tarihçi ve etnolog olarak, Orta Asya bozkır halkları üzerine çalışmalarıyla tanındı, 1992'de öldü. Annesiyle ilişkisi hayatının sonuna kadar gergin kaldı; onu kurtarmak için yeterince şey yapılmadığı düşüncesinden hiç kurtulmadı. Bu, Rekviyem'in en az söylenen yüzüdür: şiir acıyı kalıcı kıldı, ama acının yarattığı kırığı onarmadı.

Şiirin sonunda Ahmatova bir dilek bırakmıştı. Bir gün bu ülkede ona bir anıt dikmeye kalkarlarsa, onu doğduğu kıyıda ya da sevdiği parkta değil, tam burada, 300 saat beklediği ve kendisine kapının açılmadığı şu duvarın önünde dikmelerini istiyordu. Aralık 2006'da bu dilek harfiyen yerine getirildi. Neva'nın sol kıyısında, hapishanenin tam karşısına bakan rıhtımda, heykeltıraş Galina Dodonova ile mimar Vladimir Reppo'nun yaptığı bronz bir Ahmatova figürü dikildi. Figür nehre değil, karşı kıyıdaki tuğla duvara dönük duruyor. Granit kaidede şiirin son bölümünden satırlar kazılı.

Böylece ortaya tuhaf bir denklem çıktı. Bir devlet, bir metnin var olmasını istemedi; o yüzden metin yıllarca kâğıtta var olmadı, yakıldı, 11 insanın belleğinde saklandı. Bugün o devletin arşivleri dağılmış, o kuyruktaki kadınların adlarının çoğu kaybolmuş durumda. Ezberlenen şiir ise duruyor; hem rafta, hem de nehrin kıyısında, beklediği duvara bakan bronz bir kadın olarak.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.