Saray Odunluğunda Boğulan Şair: Nef'î

Bölüm metni

Bir şairin kalemi, bir sarayın en tehlikeli silahı sayılıyordu. Padişah ona "hicvi bırak" dedi, o söz verdi — sonra bir kez daha yazdı. O son şiirin bedeli, bir odunlukta boğulmak ve bir mezardan bile mahrum kalmak oldu.

Erzurum'un doğusunda, Pasin ovasının rüzgârlı düzlüğüne bakan sarp bir kaya kütlesinin üstünde eski bir kale durur. Çevresindeki kasaba adını o kaleden almıştır: Hasankale, bugünkü adıyla Pasinler. 16. yüzyılın son çeyreğinde, kabaca 1572 yılında, bu kasabada Ömer adında bir çocuk dünyaya geldi. Doğduğu ev yoksul bir ev değildi. Dedesi Mirza Ali, Pasinler sancak beyiydi; babası Mehmed Bey, bugün Sarıkamış yakınlarında kalan Mıcıngerd sancağının beyliğini yapmıştı. Soy, kaynaklarda Dulkadiroğulları'na kadar götürülür. Yani kâğıt üzerinde bu çocuk, taşranın idare eden sınıfına, kılıç ve mühür tutan ailelerinden birine aitti.

Kâğıt üzerinde. Çünkü Mehmed Bey, bir noktada çocuklarını ve karısını Pasin ovasında bırakıp Kırım'a gitti. Orada Kırım Hanı'nın nedimi oldu; hanın meclisinde şiir söyleyen, sohbetine katılan, rahat ve itibarlı bir hayat kurdu. Geride kalan aileye ne para ne haber gönderdi. Ömer, babasının gittiği yöne bakarak büyüdü. Yıllar sonra, elinde İstanbul'un en keskin kalemi varken, bu adamı da şiirinin hedefleri arasına koyacak ve onun için "Peder değil bu belâ-yı siyâhdır başıma" diyecekti; yani bu adam bana baba değil, başıma inmiş siyah bir belâdır. Osmanlı şiirinde kendi babasını hicveden bir şair aramak zordur. O cümlenin nereden geldiğini anlamak için Pasin ovasındaki o terk edilmiş haneyi hatırlamak gerekir.

İlk eğitimini kasabasında aldı, sonra Erzurum'a indi. Arapça ve özellikle Farsça öğrendi; Fars şiirini kaynağından okudu ve bu dilde kendisi de şiir yazabilecek kadar ileri gitti. Gençliğinin bu yıllarında mahlası, yani şiirde kullandığı imza adı, "Darrî" idi. Darrî, zarar veren, dokunan demektir. Delikanlının diline bakan birinin uygun bulacağı bir seçim. Derken 1580'lerin ortasında Erzurum'a, defterdarlık göreviyle, devrin en huysuz ve en bilgili kalemlerinden biri geldi: Gelibolulu Mustafa Âlî. Osmanlı tarih yazıcılığının büyük isimlerinden biriydi, aynı zamanda şairdi, hem de şiirden anlayan bir şair. Genç Ömer'in şiirlerini okudu, beğendi ve ona mahlasını değiştirmesini söyledi. Rivayete göre söylediği şey basitçe şuydu: Şairin işi zarar vermek değil, fayda vermektir. Darrî'yi aldı, yerine tam zıddını koydu: Nef'î. Yani faydalı olan, yarar getiren.

Tarihin en ironik vaftizlerinden biridir bu. Zararlı demişler, faydalı yazmışlar; ve o ad, sahibi saray odunluğunda bir ipin ucunda ölene kadar, Osmanlı şiirinde hem en görkemli övgülerin hem de en yakıcı hakaretlerin altına imza olarak düşülecekti.

Nef'î, I. Ahmed'in saltanatının ilk yıllarında, 1603'ten sonra İstanbul'a geldi. Taşradan gelen bir şairin o şehirde tutunması için iki şey gerekiyordu: birini tanımak ve bir kaside yazmak. İkisi de oldu. Sadrazam onu padişaha tanıttı, o da kasidelerini sundu. Ömrünün kalan otuz yıla yakın kısmını bu şehirde geçirdi ve dört padişah gördü: I. Ahmed, I. Mustafa, II. Osman ve IV. Murad. Hepsine kaside yazdı.

Burada bir yanlış anlamayı düzeltmek gerekir. Nef'î, sarayın beslediği, sadece şiir yazmakla görevli bir adam değildi. Divân-ı Hümâyûn'da maden mukātaacılığı yaptı, mukātaa kâtipliğinde bulundu, İstanbul'da cizye muhasebeciliği görevini üstlendi. Yani vergi ve maden gelirlerinin defterini tutan, maaşlı, memur bir adamdı. Sabahları hesap tutuyor, akşamları Osmanlı Türkçesinin en gürültülü mısralarını kuruyordu. Devlet onun hem işvereni hem hamisi hem de izleyicisiydi; ve sonunda celladı olacaktı.

Şairliğinin asıl sahası kasideydi. Osmanlı şiirinde kaside, övgü şiiridir: bir padişahı, bir veziri, bir yapıyı, bir bayramı yücelten uzun, görkemli, kalıplı bir biçim. Nef'î bu biçimi devraldı ve sesini yükseltti. Divanında 62 kaside vardır; aynı divanda 134 gazel, mesnevi, kıt'alar, rubâîler de bulunur, ama onu Nef'î yapan kasidelerdir. Üslubunun belirleyici özelliği mübalağa, yani ölçüyü bilerek taşıran büyütmedir; buna bir de fahriye, kendini öğme bölümleri eklenir. Övdüğü padişahı göğe çıkarırken kendi şairliğini de aynı göğe çıkarır. Kelime oyununa, sırf süs olsun diye kurulan cambazlıklara ilgi duymadı; şiirin anlamını ve sesini önemsedi. Mısraları okunduğunda, Farsça tamlamalarla yüklü olsalar bile, bir yürüyüş ritmi duyulur.

Bunun en bilinen örneği baharı anlattığı kasidesidir. IV. Murad'ın Aynalıkavak Kasrı'nda şairi çağırıp yeni bir şiir istediği, Nef'î'nin de koynundan çıkardığı kâğıttan okumaya başladığı anlatılır: "Esdi nesîm-i nevbahâr açıldı güller subh-dem." Yeni baharın rüzgârı esti, güller sabah vaktinde açıldı. Dört buçuk asır sonra bile bu tek mısra, Türkçenin kulakta kalan ses dizilerinden biridir.

Ama aynı ağız, aynı yıllarda, bambaşka bir şey de yapıyordu.

Nef'î'nin hicivlerini topladığı yazmanın adı Sihâm-ı Kazâ'dır. Kazâ okları demek; kaderin, alın yazısının attığı oklar. Şair bu adı koyarken, muhtemelen hedeflerinin başına inen bir felâketi kastediyordu. Okların sonunda kime döndüğünü bilmiyordu.

Sihâm-ı Kazâ, bugün anladığımız anlamda yazarın hazırlayıp yayımladığı bir kitap değildi. Nef'î'nin kendi düzenlediği divanına bu şiirleri koymadı; hicivler ayrı bir deste olarak elden ele dolaştı, istinsah edildi, çoğaltıldı. İçindeki şiirlerin çoğu kıt'a, yani kısa dörtlüklerdir. Bu biçim seçimi tesadüf değildir: dörtlük ezberlenir. Bir kaside saray meclisinde okunur ve orada kalır; dört mısra bir kalem odasından çıkar, aynı gün bütün Divan koridorlarında dolaşır.

Hedefler küçük adamlar değildi. Devlet ricâlinden Gürcü Mehmed Paşa ve Kemankeş Ali Paşa gibi vezir rütbeli isimler, edebiyat dünyasından Nev'îzâde Atâî ve Kafzâde Fâizî gibi devrin tanınmış şairleri bu desteye girdi. Bir tarafta makam kavgası, bir tarafta edebî rekabet; ikisi de aynı dille yürütülüyordu. Bu yüzden Nef'î'nin hicivlerini "şairin huysuzluğu" diye okumak eksik kalır. O dünyada itibar, nam, ırz birer siyasî sermayeydi. Bir adamın adı etrafında dolaşan dört mısra, onun makamını sarsabilirdi. Tersi de doğruydu: hedef aldığı adamların elinde onun ekmeğini kesecek yetki vardı. Gürcü Mehmed Paşa ile husumeti Nef'î'ye birden fazla kez görevinden alınmaya mal oldu. Hiciv yazdı, işsiz kaldı; hiciv yazdı, yeniden işsiz kaldı. Ve yazmaya devam etti.

Bu şiirlerin bir kısmı kaba sövgüdür, bunu gizlemenin anlamı yok; Sihâm-ı Kazâ'nın bazı sayfaları bir edebiyat metninden çok bir kavga tutanağı gibidir. Ama aynı destenin içinde, hiciv sanatının bugün ders kitaplarına giren örnekleri de durur. Nef'î'nin asıl tekniği hakaret etmek değil, karşısındakinin kendi sözünü alıp ona çevirmekti.

En bilineni şudur. Devrin ileri gelenlerinden Tâhir Efendi, Nef'î'ye "kelb", yani köpek demiştir. Nef'î'nin cevabı bir dörtlüktür: "Bize kelb demiş Tâhir Efendi / İltifâtı bu sözüyle zâhirdir / Mâlikî'dir benim mezhebim zîrâ / İtikādımca kelb, tâhirdir." Burada olan şey şudur: Nef'î hakareti reddetmez, kabul eder ve iltifata çevirir. Mâlikî fıkhında köpeğin necis sayılmadığını, temiz kabul edildiğini hatırlatır. "Tâhir" kelimesi ise hem adamın adıdır hem de Arapçada temiz demektir. Yani "benim inancımca köpek temizdir" cümlesi, aynı anda "köpek Tâhir'dir" diye de okunur. Dört mısrada hem kendini aklar hem rakibini kendi adıyla vurur, hem de bunu fıkıh bilgisiyle süsleyerek yapar.

İkinci ünlü atışma, devrin şeyhülislamı ve kendisi de iyi bir şair olan Yahyâ Efendi iledir. Yahyâ Efendi, bir beytinde Nef'î'yi kâfirlikle imâ etmiştir. Dinî otoritenin en tepesindeki adamdan gelen böyle bir söz, 17. yüzyıl İstanbul'unda şaka değildi; bir insanın canını ilgilendirebilecek bir ithamdı. Nef'î'nin cevabı, yine bir dörtlük: "Bize kâfir demiş müfti efendi / Tutalım ben ona diyem müselman / Varıldıkta yarın rûz-ı cezâya / İkimiz de çıkarız anda yalan." Yani: bana kâfir dedi; diyelim ki ben de ona Müslüman dedim; yarın hesap günü varıldığında ikimiz de yalancı çıkarız. Cevabın dehşeti, suçlamayı inkâr etmemesindedir. Nef'î kendini savunmaz; karşılıklı iki yargıyı mahşer gününe taşır ve orada ikisini birlikte çürütür. Şeyhülislamın elindeki en ağır silahı alıp, ikisini aynı teraziye koyar.

Bu zekânın bedeli vardı. Nef'î, dilini bir silah gibi kullanmayı biliyordu, ama silahın sahibinin kim olduğunu hesap etmiyordu. Çünkü o destedeki şiirler artık yalnız kalem odalarında dolaşmıyordu. Sihâm-ı Kazâ, padişahın eline geçti.

Tarihçi Naîmâ'nın aktardığı sahne Osmanlı edebiyat tarihinin en çok anlatılan anlarından biridir. IV. Murad sarayda Sihâm-ı Kazâ'yı okurken, bulunduğu yerin pek yakınına yıldırım düşer. Genç padişah, yirmili yaşlarında, sert, batıl inanca kapalı olmayan bir adamdır; bu gürültüyü tesadüf saymaz. Elindeki kitabı bir uğursuzluk kaynağı olarak görür. Nef'î'ye bir daha hiciv yazmamasını emreder ve görevinden alır.

Bu, bir padişahın şairine verdiği son uyarıdır ve aslında onu kurtarma teşebbüsüdür. Nef'î söz verir. Bir süre sessiz kalır. İstanbul'dan uzaklaşır, Edirne'de Muradiye mütevelliliği görevini üstlenir; vakıf işleri, hesap defterleri, taşra sessizliği. Hüsrev Paşa'nın Bağdat seferinin ardından, 1634'te IV. Murad Edirne'ye geldiğinde Nef'î yeniden kasideleriyle görünür ve padişahın gözüne yeniden girer. İstanbul'a döner. Hikâyenin burada bitmesi için her şey hazırdır: affedilmiş şair, makamına kavuşmuş, yaşlanmış, susmuş.

Susmaz. Nef'î, kendisini bir kez kurtarmış olan sessizliği koruyamaz ve bu kez okunu sarayın en korunaklı yerine çevirir: Bayram Paşa'ya. Bayram Paşa, padişahın kız kardeşiyle evlidir, yani saraya damattır; o sırada kaymakamlık makamında, yani devletin merkezindeki en yetkili adamlardan biridir. Hicvin metni dolaşmaya başladığında Nef'î'nin arkasında artık duracak kimse kalmamıştır; şikâyet eden adamın kendisi, karar mekanizmasının içindedir.

Kâtib Çelebi'nin ve Naîmâ'nın anlattığına göre son şöyle oldu. 1044 yılının Şâban ayında, yani 1635 Ocak'ında, Nef'î çavuşbaşı Boynueğri Mehmed Ağa'ya teslim edildi. Sarayın odunluğuna götürüldü ve orada bir iple boğularak öldürüldü. Cesedi denize atıldı. İdam değildi tam olarak; tören yoktu, kalabalık yoktu, teşhir yoktu. Odun yığınlarının arasında, kimsenin görmediği bir yerde, sessizce halledilen bir iş. Dört padişaha kaside yazmış, Türkçenin en gür sesli şiirlerini kurmuş adamın bir mezarı bile yoktur. Övgüyle yaşayan bir şairin sonunda hiçbir kitâbesi olmaması, bu hayatın en acı simetrisidir.

Ölümünün ardından devrin şairleri arasında bir beyit dolaşmaya başladı: "Gökten nazîre indi Sihâm-ı Kazâ'sına / Nef'î diliyle uğradı Hakk'ın belâsına." Yani Kazâ Okları'na gökten bir karşı şiir indi; Nef'î kendi diliyle belâsını buldu. Beytin kime ait olduğu kesin bilinmez. Dikkat çekici olan, bunun yalnızca bir yorum değil, aynı zamanda bir tarih beyti olmasıdır: harflerin ebced hesabıyla sayı değerleri toplandığında şairin ölüm yılını verir. Osmanlı şiiri, kendi en keskin dilini gömerken bile ona bir şiir biçimiyle veda etti; hem suçlamayı hem tarihi aynı iki mısraya sığdırdı.

Geriye kalan şey, onu öldüren kitabın susmaması oldu. Sihâm-ı Kazâ yazar denetiminden çıkmış bir metin olduğu için, ölümünden sonra çoğaltılan nüshalara Nef'î'nin yazmadığı hicivler de karıştı. Kime kızdıysa Nef'î'nin ağzından konuşturan, kendi düşmanını onun diliyle vuran isimsiz kalemler oldu. Böylece tuhaf bir şey gerçekleşti: şair öldükten sonra da hiciv yazmaya devam etti, hatta artık yazmadığı şeylerden de sorumlu tutuldu. Bu yüzden bugün o metnin hangi parçası gerçekten ona aittir sorusu, hâlâ araştırmacıların uğraştığı bir konudur. Türkçe divanının güvenilir metni ancak modern filoloji çalışmalarıyla, Metin Akkuş'un 1993'te yayımladığı neşirle sağlam zemine oturdu; Farsça divanı ise Mehmet Atalay'ın 2000 yılındaki çalışmasıyla okunabilir hale geldi. O Farsça divanda, hiciv yazan adamın pek tanınmayan başka bir yüzü durur: 171 rubâîsiyle, tasavvufî aşkı anlatan sakin bir ses.

Asıl mirası ise üsluptur. Nef'î'den sonra Osmanlı şiirinde "Nef'îyâne" diye bir sıfat oluştu: gür sesli, mübalağalı, kendinden emin, tok söyleyiş. Nedîm onu okudu, Haşmet onu okudu; 19. yüzyılda Ziyâ Paşa ve Namık Kemal gibi, şiiri siyasetin aracı yapan isimler de onu okudu. Osmanlı'da hiciv, Nef'î'den sonra artık bir kişisel hınç biçimi değil, iktidarın karşısına dikilebilecek bir tür olarak düşünülmeye başlandı. Tanzimat sonrası muhalif kalemin nereden öğrendiği sorulduğunda, cevaplardan biri hep Pasin ovasından gelen o adamdır.

Nef'î'nin hikâyesi, bir şairin diline sahip çıkmakla canına sahip çıkmak arasında seçim yapmaya zorlanmasının hikâyesidir. İki sesi vardı ve ikisi de gerçekti: biri padişahı göğe çıkaran kaside, öteki vezirin itibarını yere indiren dörtlük. Osmanlı düzeni ilk sesi ödüllendirdi, ikincisini odunlukta boğdu. Ama o düzenin bütün defterleri, sayfaları, mühürleri tozlanırken, sabah vaktinde açılan güllerden söz eden o tek mısra hâlâ ayakta. Mezarı olmayan şairin kitâbesi, Türkçenin kendisi oldu.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.