Yanlış Yarısı Postalandı: Yüzyıllık Yalnızlık

Bölüm metni

Ağustos 1966'da Mexico City'de bir postane tezgâhında iki kişi elyazmasını ortadan ikiye ayırıyor; çünkü ceplerindeki para paketin ancak yarısını yollamaya yetiyor. Yanlışlıkla romanın ikinci yarısını gönderiyorlar — yani Buenos Aires'e giden pakette kitabın başı yok, sonu var. Dünyanın en çok okunan romanlarından biri, yolculuğuna tersten başlıyor.

1965'in bir gününde, Meksiko'dan Acapulco'ya inen yolda beyaz bir Opel gidiyordu. Direksiyonda 38 yaşında bir Kolombiyalı vardı: gazetecilikten reklam metin yazarlığına, oradan sinema senaryolarına savrulmuş, dört kitap yayımlamış ama hiçbiriyle karnını doyuramamış bir adam. Arka koltukta iki küçük oğlu Rodrigo ve Gonzalo, yanında karısı Mercedes Barcha oturuyordu. Plan basitti: birkaç gün deniz, birkaç gün kum, sonra şehre dönüp aynı işlere devam etmek.

Şehirden çıkalı bir saat kadar olmuştu ki, adamın zihninde bir cümle belirdi. Kurmaya çalıştığı bir cümle değildi bu; hazır, tamam, noktası bile yerinde bir cümleydi. Yıllar sonra, kurşuna dizilmek üzere manganın karşısına çıkarıldığında, bir albayın babasının onu buzu görmeye götürdüğü o uzak öğle sonrasını hatırlayacağını söylüyordu. Tek başına hiçbir şey ifade etmeyen, ama arkasında bütün bir romanın ağırlığını taşıyan bir cümle. Gabriel García Márquez arabayı yolun kenarına çekti, sonra çevirdi ve Acapulco'yu bir daha görmeden Meksiko'ya geri döndü.

O cümlenin neden tam o anda geldiğini anlamak için on yedi yıl geriye gitmek gerekiyor. García Márquez yirmili yaşlarının başında, henüz hukuk öğrencisiyken, doğduğu kasabayı anlatan büyük bir roman yazmaya kalkışmıştı. Adını Ev koymuştu. Yüzlerce sayfa yazıp bıraktı; içinden yalnızca ince bir anlatı kurtarabildi, o da 1955'te Yaprak Fırtınası olarak çıktı. Sonraki on yıl boyunca aynı kasaba peşini bırakmadı. Malzeme elindeydi: Kolombiya'nın Karayip kıyısındaki Aracataca. Büyükbabası Albay Nicolás Márquez'in evi, o evin duvarlarındaki iç savaş hikâyeleri, kasabaya muz için gelip bir imparatorluk gibi yerleşen ve 1928'de grev kırımıyla anılan Birleşik Meyve Şirketi, yani United Fruit Company. Trenler, sıcak, sivrisinek, unutulmuş savaş gazileri. Hepsi hazırdı. Eksik olan tek şey, bunları anlatacak sesti.

O sesi, arabayı çevirdiği gün buldu. Çocukluğunda büyükannesi Tranquilina Iguarán Cotes, evde hayaletlerin dolaştığını, ölülerin geri geldiğini, bazı akşamlarda odada birinin oturduğunu, yüzünde tek bir kas oynamadan anlatırdı. Sanki hava durumundan söz ediyordu. İnanılmaz olanı, bu kadar doğal, bu kadar kayıtsız bir yüzle söylemek. García Márquez'in yıllarca aradığı teknik buydu: olağanüstü olayı tartışmaya açmadan, savunmaya kalkmadan, okurun kulağına bir gerçeklik olarak fısıldamak. Uçan bir kadın varsa, o kadın uçar; anlatıcı bunu sıradan bir haber gibi verir.

Eve döndüğünde Mercedes'e söylediği şey kısa oldu. Yazacağı romanı bulmuştu, oturup yazması gerekiyordu, ne kadar süreceğini bilmiyordu ve bu süre boyunca eve para getiremeyecekti. Bunun ne anlama geldiğini iki taraf da biliyordu. Elde tek satılabilir mülk vardı: yolda geri döndükleri araba. García Márquez arabayı sattı, eline geçen parayı Mercedes'e verdi ve evin arkasındaki küçük odaya çekildi.

Oda dar bir hücreydi. Bir masa, bir daktilo, bir elektrikli ısıtıcı, bir de tavana asılı ampul. Arkadaşları bu odaya la cueva de la mafia, yani Mafya Mağarası adını takmıştı. García Márquez sabah çocuklar okula gidince oraya giriyor, akşamüstüne kadar çıkmıyordu. Kurallar katıydı: kapı kapalı, telefon yok, misafir yok. Yazdığı bölümlerin haritasını duvara iğneledi; Buendía ailesinin soy ağacını, aynı adı taşıyan kuşakları, kimin hangi yılda ne yaptığını takip etmek için. Çünkü yüz yıl anlatacaktı ve bu yüz yılda neredeyse herkesin adı Aureliano ya da Arcadio olacaktı.

İlk haftalarda işin yürüdüğünü görmek bile sevindiriciydi. Ama aylar eklendikçe, o dar odada yapılan şeyin bedelini ödeyen, odanın dışında kalan üç kişiydi.

Arabanın parası, tahmin edildiği gibi, altı ay kadar dayandı. Sonrasında Mercedes Barcha'nın on sekiz aya yayılan asıl işi başladı: bir yazarı, hiçbir geliri olmadan, ayakta tutmak.

Yöntem iki koldan yürüdü. Birinci kol rehinciydi. Evde satılabilir ne varsa sırayla yola çıktı: saç kurutma makinesi, elektrikli ısıtıcı, mutfak robotu, radyo, televizyon, Mercedes'in takıları. Her seferinde birkaç haftalık yemek parası, her seferinde evden eksilen bir eşya. İkinci kol ise inandırma sanatıydı. Mercedes kasapla konuştu ve eti veresiye almaya başladı. Bakkalla konuştu, fırıncıyla konuştu, ev sahibiyle konuştu; kiranın aylarca ertelenmesini sağladı. Telefon kesildi, ödenmedi. Borç, mahalledeki neredeyse her dükkâna dağılmış bir ağa dönüştü. Mercedes hiçbirine romanı açıklamadı, çünkü açıklanabilir bir şey değildi. Yalnızca bir gün ödeneceğini söyledi.

O sırada mağaradaki adam günde sekiz saat, kimi zaman daha fazla çalışıyordu. Sonradan kendi hesabını şöyle verdi: kitap ona 18 ay, 30 bin sigara ve 120 bin peso tutmuştu. Bu üçüncü rakam sembolikti; parayı harcamamıştı, borçlanmıştı. Sigara rakamı ise abartı değildi. Odadan çıktığında gözleri kızarmış oluyor, yazdığı bölümü Mercedes'e anlatıyor, bazen akşam gelen dostlarına okuyordu.

Çünkü tam bir tecrit de değildi. Meksiko'daki Kolombiyalı dostu Álvaro Mutis, biten bölümleri elden alıp götürüyordu. Carlos Fuentes eline geçen parçaları okudu ve daha kitap basılmadan hakkında coşkulu yazılar yazdı. Paris'te ve Bogotá'da çıkan dergilerde, henüz yayımlanmamış romandan bölümler yayımlandı. 1966 boyunca Latin Amerika'nın edebiyat çevrelerinde tuhaf bir söylenti dolaştı: Meksiko'da bir Kolombiyalı, kimsenin daha önce yazmadığı bir şey yazıyor. Söylentinin kaynağındaki adamın evinde ise televizyon yoktu, çünkü rehinciye gitmişti.

Metin büyüdükçe teknik bir zorunluluk doğdu: daktiloya temiz çekilmesi gerekiyordu. Bu iş, Meksiko'nun edebiyat dünyasında herkesin tanıdığı bir daktilocuya verildi: Esperanza Araiza. Kendisine kısaca Pera diyorlardı. Carlos Fuentes'in ve Juan Rulfo'nun kitaplarını, Luis Buñuel'in senaryolarını o temize çekmişti. Şimdi de bir Buendía ailesi geçti elinden.

Ve romanın hikâyesindeki ilk büyük kaza burada oldu. Pera, düzeltilmiş sayfaları eve götürürken, bardaktan boşanırcasına yağan yağmurun altında otobüsten inerken ayağı kaydı. Sayfalar sokağın çamurlu suyuna dağıldı. Tek nüshaydı; yani o an, on sekiz ayın tamamı asfaltın üzerinde yüzüyordu. Diğer yolcular yardım etti, sayfalar tek tek toplandı, ıslak ve yer yer okunmaz halde eve getirildi. Pera o gece sayfaları ütüyle, birer birer kurutup düzleştirdi. Roman böylece kurtuldu ve nihayet temiz nüsha ortaya çıktı: daktiloyla yazılmış 590 sayfa, yanında birkaç karbon kopya.

1966'nın sonbaharına yaklaşırken iş bitmişti. García Márquez son sayfayı çekti, daktilodan kaldırdı ve odadan çıktı. Ama biten şey yalnızca yazmaktı. Elinde 590 sayfalık bir tomar, üzerinde bir borç dağı ve bir evde artık neredeyse hiç eşya vardı. Roman, Buenos Aires'e ulaşmadıkça hiçbir şey değildi ve Buenos Aires çok uzaktı.

1966 Ağustosunda García Márquez ile Mercedes, Meksiko'nun San Ángel semtindeki postaneye gittiler. Yanlarında kahverengi kâğıda sarılıp sicimle bağlanmış 590 sayfa vardı. Gidecek adres belliydi: Buenos Aires'in köklü yayınevi Editorial Sudamericana, yani Güney Amerika Yayınevi. Orada bir editör, romanı görmek istediğini çoktan bildirmişti; adı Francisco Porrúa'ydı, dostları ona Paco diyordu.

Memur paketi teraziye koydu ve fiyatı söyledi: 82 peso. Cebindeki bütün para 53 pesoydu. García Márquez'in çözümü pratik oldu: paketi ikiye ayırdı, bugün yarısını gönderelim, gerisi sonra. Memur ipi çözdü, tomarı böldü, yarısını tarttı, pulunu yaptı ve kabul etti. Çift eve döndü.

Evde, paketin hangi yarısını gönderdiklerini anladılar. Buenos Aires'e yola çıkan sayfalar romanın ilk yarısı değildi. İkinci yarısıydı. Yani bir editörün masasına, başlangıcı olmayan, kim olduğunu bilmediği insanların ortasından başlayan, yüz yıllık bir hikâyenin son elli yılı düşecekti. Mercedes Barcha'nın bu noktada söylediği söz, kitabın efsanesine onun ilk cümlesi kadar yerleşmiştir: şimdi bir de roman kötü çıkmasın, o eksik.

Olan şu oldu. Porrúa eline geçen o başsız yarıyı okudu. Neyi okuduğunu anlamak için başlangıcına ihtiyacı yoktu. Yayınevinden Meksiko'ya para yollandı, García Márquez ile Mercedes birkaç eşya daha rehine bırakıp kalan yarıyı da postaya verdi. Romanın ilk yarısı, ikinci yarısından sonra Buenos Aires'e vardı. Porrúa sözleşmeyi hazırladı.

Kitap 30 Mayıs 1967'de basıldı ve haziranın ilk günlerinde Arjantin'deki kitapçıların raflarına çıktı: 351 sayfa, Yüzyıllık Yalnızlık, özgün adıyla Cien años de soledad. İlk baskı 8 bin adetti; bu, yayınevinin başlangıçta düşündüğü sayının çok üzerindeydi ve yine de yetmedi. Haftalar içinde tükendi. İkinci baskı 10 bin yapıldı, o da eridi.

García Márquez o haziranda Buenos Aires'e gitti. Başka bir etkinlik için davetliydi; General San Martín Tiyatrosu'nda salon ayağa kalkıp onu alkışladı, biri kitabı havaya kaldırdı. Ama kendisinin en çok anlattığı sahne tiyatroda değil, sokakta geçer: file çantasının içinde domates ve marulun yanında Yüzyıllık Yalnızlık taşıyan bir kadın görmüştü. Rehincilere taşınan eşyaların ülkesinden, romanın bakkal poşetine girdiği ülkeye geçiş tam olarak o an tamamlanmış oldu.

Sonrası edebiyat tarihinin en hızlı genişleyen halkalarından biridir. Yüzyıllık Yalnızlık, Latin Amerika romanının dünyaya açıldığı o kuşağın en çok okunan kitabı oldu; Julio Cortázar, Carlos Fuentes ve Mario Vargas Llosa'nın adlarıyla birlikte anılan bir dalganın tepe noktası. 1970'te İngilizceye çevrildi; García Márquez o çeviriyi kendi metnine tercih ettiğini söyleyecek kadar beğendi. 1982'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Kitap bugüne kadar 46 dile çevrildi ve 50 milyondan fazla sattı; İspanyolca yazılmış eserler arasında Don Kişot'tan sonra en çok çevrilen kitap sayılıyor.

Peki o yarıya bölünen tomar ne oldu? Postaneden geçen nüshalar yayınevinde dizgiye girdi ve dizgiye giren kâğıtların çoğu, matbaaların olağan kaderiyle kayboldu. Geriye Pera Araiza'nın çıkardığı kopyalardan birkaçı kaldı. García Márquez 17 Nisan 2014'te Meksiko'da öldü; aynı yılın kasım ayında arşivi, Teksas Üniversitesi'ndeki Harry Ransom Center, yani Ransom Merkezi tarafından satın alındı. Bedel 2,2 milyon dolardı ve üniversite bu rakamı ancak mahkeme baskısıyla açıkladı. Daktilolarından ve mektuplarından oluşan o arşivde, romanın daktilo nüshası da var. 82 pesoya taşınamayan kâğıtlar, yarım yüzyıl sonra milyonlarca dolarlık bir koleksiyonun merkezinde duruyor.

Mercedes Barcha 15 Ağustos 2020'de öldü. Kitabın ilk sayfasında adı yazmaz, künyesinde geçmez, hiçbir ödül töreninde anılmadı; ama on sekiz ay boyunca kasabı, bakkalı, ev sahibini ve rehinciyi idare eden kişi olmasa o 590 sayfa hiç yazılmayacaktı. 2024 yılının aralık ayında roman, Kolombiya'da, İspanyolca, uzun bir dizi olarak ilk kez ekrana taşındı; Aracataca'nın hayaletleri nihayet görüntüye döndü.

Ve hikâyenin en inatçı ayrıntısı hâlâ o postanede duruyor. Bir editörün masasına romanın yanlış yarısı düştü; sonu başından önce okundu. Yüz yıllık bir döngüyü, kuşakların aynı adları ve aynı hataları tekrarladığı bir aileyi anlatan kitabın, dünyaya tersten girmiş olması tuhaf bir tutarlılık taşıyor. Zamanın düz bir çizgi olmadığını iddia eden bir romanın kendi hayatı da düz bir çizgi izlemedi.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.