İmza Yerine Bir

Bölüm metni

Kitabın kapağında yazarın adı yok. Sadece iki kelime var: "Bir Kadın". O iki kelimenin arkasındaki insan, Osmanlı'nın en güçlü hukukçusunun kızıydı — ve Türkçede bir kadının yazdığı ilk romanı yazmak için önce kendi evinde izin koparması gerekti.

19. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul'da bir konak düşünün. Duvarları kitapla kaplı, koridorlarında mürekkep ve tütün kokusu olan, akşamları devlet adamlarının, hukukçuların, tarihçilerin toplandığı bir ev. Bu konağın sahibi, Osmanlı'nın son büyük âlimlerinden Ahmed Cevdet Paşa. Tarih yazıyor, hukuk yazıyor, imparatorluğun medeni kanunu sayılacak Mecelle'nin hazırlanmasına başkanlık ediyor. Böyle bir evde büyümek, kitabın sıradan bir eşya olduğu bir dünyada büyümek demek.

Ama o dünyanın kapıları herkese aynı genişlikte açılmıyor.

1862'de bu konakta bir kız çocuğu doğuyor. Adı Fatma Aliye. Babası onu seviyor, zekâsını fark ediyor, görev icabı gittiği yerlere, mesela Halep'e giderken ailesiyle birlikte götürüyor. Küçük kız orada Arapçayla tanışıyor, mürebbiyelerden ders alıyor, dönemin bir Osmanlı kızının alabileceği eğitimin en iyisini alıyor. Fakat o eğitimin de bir sınırı var ve o sınır çok net: Fransızca.

Fransızca o yıllarda sadece bir dil değil. Bir kapı. Avrupa'ya, romana, felsefeye, yeni fikirlere açılan bir kapı. Ve dönemin yaygın kanaatine göre o kapının arkasında bir kız çocuğu için tehlike var. Fransız romanları ahlakı bozar, genç kızların kafasını karıştırır, onları evlerinden soğutur. Erkek çocuklar öğrensin, onlar devlete lazım olacak. Kızlar öğrenmesin.

Fatma Aliye'nin ağabeyi Ali Sedat konakta özel hocalardan Fransızca dersi alıyordu. Ders saatlerinde küçük kız kardeş odanın bir köşesinde oturuyor, elinde bir işi varmış gibi yapıyor, kulağını hocaya veriyordu. Fiil çekimlerini, kelimeleri, telaffuzu oradan topladı. Ağabeyine sorular sordu, onun defterlerini karıştırdı, kimsenin kendisine öğretmediği bir dili kendi kendine parça parça kurdu. Yıllar sonra bunu anlatırken üzerinde durduğu şey, kendi zekâsından çok, o dersin yasak oluşuydu. Çünkü yasağın kendisi ona bir şey öğretmişti: bilgi istenirse alınabilirdi, ama izin verilmesini beklerseniz hiçbir zaman gelmeyebilirdi.

Sonunda babası, kızının bu ısrarını gördü ve ona ders verilmesine razı oldu. Fatma Aliye Fransızcayı düzgün biçimde öğrendi. Okumaya başladı. Ve tam bu noktada hayatı ikinci bir duvara çarptı.

1879'da, 17 yaşındayken evlendirildi. Eşi, sarayda görevli, padişahın yaverliğini yapmış bir asker olan Kolağası Faik Bey'di. İyi bir kısmet sayılırdı. Ne var ki Faik Bey, kayınpederinin sonunda razı olduğu şeye razı değildi. Karısının Fransızca kitap okumasını istemiyordu. Aynı gerekçe, bu kez bir koca ağzından tekrarlandı: o romanlar bir kadının aklını çeler.

Böylece Fatma Aliye, öğrenmek için yıllarını verdiği dilden bir kez daha koparıldı. Bu ayrılık kısa sürmedi; yaklaşık 10 yıl sürdü. O 10 yıl boyunca çocuklar doğdu, ev kuruldu, görevler değişti, İstanbul'un konakları arasında bir hayat aktı. Kütüphane oradaydı, kitaplar oradaydı, dil kafasının içindeydi; ama kapak açılmıyordu.

Bu sessiz yılları anlatırken abartmamak gerekir. Fatma Aliye dövülen, aç bırakılan, hapsedilen bir kadın değildi. Varlıklı, itibarlı, korunaklı bir hayatı vardı. Onun mahrumiyeti daha ince bir şeydi: kafasının içindeki bir yeteneğin kullanılmasına izin verilmemesi. Dışarıdan bakınca hiçbir şey eksik görünmüyordu. İçeriden bakınca en önemli şey eksikti.

Sonra, 1880'lerin sonuna doğru, Faik Bey yumuşadı. Sebebini kesin olarak bilmiyoruz; belki yılların getirdiği bir güven, belki karısının ısrarı, belki basitçe fikir değiştirmesi. Kitaplar yeniden açıldı. Fatma Aliye okumaya başladı. Ve okuduğu kitaplardan biri, Fransız yazar Georges Ohnet'nin bir romanıydı.

Onu sadece okumadı. Türkçeye çevirdi.

1889'da bu çeviri kitap olarak yayımlandı. Adı Meram'dı. Kapağında yazarın adı vardı, ama çevirenin adının olması gereken yerde bir isim yoktu. Orada üç kelimelik bir ifade duruyordu: Bir Kadın.

Bu, korkak bir seçim gibi görünebilir. Değildi. O dönemde bir Osmanlı hanımefendisinin, üstelik Ahmed Cevdet Paşa'nın kızının adının bir kitap kapağında görünmesi, ailesi için de kendisi için de ölçüsü bilinmeyen bir skandaldı. Ama imzasız da çıkabilirdi. Takma bir erkek adı da kullanabilirdi; edebiyat tarihinde bunun sayısız örneği vardır. O bunların hiçbirini yapmadı. Kendi adını gizlerken cinsiyetini ilan etti. Kapakta okuyucuya söylenen şey şuydu: bu işi kimin yaptığını bilmiyorsunuz, ama bir kadının yaptığını biliyorsunuz.

Kitap dikkat çekti. Özellikle bir kişinin dikkatini çekti: Ahmet Mithat Efendi. Dönemin en çok okunan, en üretken, en etkili yazarıydı; gazetesi Tercüman-ı Hakikat üzerinden okuryazar İstanbul'un gündemini belirliyordu. Ahmet Mithat çeviriyi övdü, gazetesinde üzerine yazdı ve bu imzasız çevirmeni manevi kızı ilan etti. Osmanlı edebiyat dünyasının en görünür adamı, adı bilinmeyen bir kadının arkasında durdu.

İkisi arasında uzun yıllar sürecek bir yazışma ve ustalık ilişkisi başladı. Öyle ki bir sonraki adımı birlikte attılar: ortak bir roman yazdılar. Hayal ve Hakikat adını taşıyan bu kitapta kadın kahramanın bölümlerini Fatma Aliye, erkek kahramanın bölümlerini Ahmet Mithat yazdı. Kapaktaki imza da buna göre düzenlendi: Bir Kadın ve Ahmet Mithat. Türk edebiyatının en tuhaf ve en anlamlı imzalarından biridir bu. Bir tarafta dönemin en tanınmış yazarının tam adı, öbür tarafta bir kadının sadece kadın oluşu.

Bu durum uzun sürmedi. 1892'de Muhâzarât yayımlandı. Bu, Fatma Aliye'nin ilk özgün romanıydı ve bu kez kapakta gerçek bir ad vardı. Bir kadının, kendi adıyla, kendi romanını yayımlaması Osmanlı edebiyatında bir ilkti. Muhâzarât'ın konusu da tesadüfi değildi: bir genç kızın, kendi iradesi hiç sorulmadan kurulan bir hayatın içinde kalma ve ayakta durma mücadelesi. Ahmet Mithat, bir yıl sonra bu yazarın hayatını anlatan müstakil bir kitap kaleme aldı; yani Fatma Aliye, daha kırkına gelmeden hakkında biyografi yazılan bir yazar oldu.

Ardından gelenler bir kadının yalnızca roman yazmakla yetinmeyeceğini gösterdi. Yine 1892'de Nisvân-ı İslâm çıktı. Bu bir roman değildi. Avrupalı kadınlar Osmanlı konaklarını ziyaret ediyor, gördüklerini yanlış anlıyor, sonra ülkelerine dönüp Müslüman kadın hakkında peşin hükümlerle dolu şeyler yazıyorlardı. Fatma Aliye bu kitapta, bir Osmanlı kadınıyla Avrupalı konukları arasında geçen konuşmalar biçiminde cevap verdi. Çok eşlilik, örtünme, kölelik, evlilik kurumu; hepsini tek tek ele aldı. Dikkat çekici olan şudur: aynı kalem, aynı yıllarda hem Avrupalılara Müslüman kadını savunuyor hem de kendi toplumunda çok eşliliğin karşısına dikiliyor, kadınların eğitim ve boşanma haklarını savunuyordu. İki cepheli bir duruştu bu ve her iki cephede de rahatsız ediciydi.

Nisvân-ı İslâm Fransızcaya ve Arapçaya çevrildi. Böylece Fatma Aliye, eserleri daha hayattayken yabancı dillere aktarılan ilk Osmanlı kadın yazarı oldu. 1893'te Amerika'nın Şikago şehrinde açılan Dünya Sergisi için hazırlanan kadın yazarlar kataloğunda adına ve kitaplarına yer verildi. İstanbul'da bir konakta ağabeyinin dersini kulak misafiri olarak dinleyen kız çocuğu, otuz yıl sonra okyanusun öbür yakasında bir kataloğa girmişti.

Sonraki yıllarda üretim hızlandı. Levâyih-i Hayât, kadınların birbirine yazdığı mektuplardan kurulu bir kitaptı; evlilik, akıl, eğitim ve iradenin kadın ağzından tartışıldığı bir metin. Ref'et, yoksul bir kızın öğretmen olarak kendi ayakları üzerinde durma çabasını anlatıyordu. 1899'da yayımlanan Udî ise en çok sevilen romanı oldu: udi bir kadının, kocasının ihanetinden sonra müziğiyle hayatını kurma hikâyesi. Bu romanların hepsinde tekrar eden bir fikir vardır; kadının kurtuluşu ne acımada ne evlilikte, bilgide ve emektedir.

Sonra beklenmedik bir yöne saptı. 1900 civarında Terâcim-i Ahvâl-i Felâsife'yi yayımladı; filozofların hayatlarını anlatan bir kitap. Felsefenin, dindar çevrelerde şüpheyle bakılan bir uğraş sayıldığı bir toplumda, bunu yazanın bir kadın olması iki kat sıra dışıydı.

Kalemi tek uğraşı da değildi. 1897'de, Osmanlı Yunan Savaşı'nda hayatını kaybeden ve yaralanan askerlerin ailelerine yardım için bir cemiyet kurdu. Osmanlı topraklarında bir kadın tarafından kurulan ilk resmî hayır cemiyetlerinden biriydi. Hilâl-i Ahmer'in ilk kadın üyesi oldu, padişah tarafından nişanla ödüllendirildi. Hanımlara Mahsus Gazete'de düzenli olarak yazdı. Yani hem yazıyordu, hem örgütlüyordu, hem de bunların mümkün olduğunu gösteriyordu.

Yüzyılın başında Fatma Aliye, imparatorluğun en tanınmış kadın yazarıydı. Kapaktaki o üç kelime, artık bir gizlenme değil, kazanılmış bir mevkinin hatırasıydı.

Bu tepe noktasından aşağısı uzun ve sessiz bir inişti.

1895'te babası öldü. Fatma Aliye için bu yalnızca bir evlat acısı değildi; onu koruyan, ona meşruiyet veren, hakkında söylenebilecek sözlerin önünde duran gölge ortadan kalkmıştı. Yıllar sonra, 1913'te, babasının hayatını ve dönemini anlatan bir kitap yazdı. Bir kızın babasına borcunu ödeme biçimiydi bu; aynı zamanda kaybolmakta olan bir dünyanın kaydını tutma çabası.

Çünkü o dünya gerçekten kayboluyordu. Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı, işgal, ardından imparatorluğun sonu. Fatma Aliye bu yılları da yazdı; 1915'te Kosova Zaferi ve Ankara Hezimeti adıyla, Osmanlı tarihinin iki dönüm noktasını ele alan bir kitap yayımladı. Ama artık okuyucu kitlesi dağılmıştı. Cumhuriyet kurulduğunda 61 yaşındaydı.

Ve 1928'de harf değişti. Yeni nesil Latin harfleriyle okumayı öğrendi. Fatma Aliye'nin bütün kitapları, romanları, tartışmaları, mektupları, kırk yıllık emeği bir gecede ulaşılmaz hale geldi. Kitapları yok edilmedi; sadece okunamaz oldu. Bir yazar için bundan daha sessiz bir yok oluş biçimi zor bulunur.

Yeni dönemin edebiyat tarihi de ona yer ayırmadı. Osmanlı bir paşanın kızıydı, dindardı, savunduğu kadın hakları İslam'ın içinden konuşuyordu. Ne eski rejimin ne yeni rejimin anlatısına tam oturuyordu. Kadın hakları tarihinde kendisinden sonra gelen isimler anılırken, onun adı kayıtlardan yavaşça düştü.

Bütün bunlar yaşanırken evinde çok daha ağır bir şey oldu.

Dört kızı vardı: Hatice, Ayşe, Nimet ve en küçükleri, 1901 doğumlu Zübeyde İsmet. İsmet, Fransız rahibelerin işlettiği bir okulda okumuştu. 1926'da evden ayrıldı. Geride, özgürce yaşamak için gittiğini söyleyen kısa bir not bıraktı ve bir daha dönmedi.

Anne ve baba onu aramaya başladı. Bu arama yıllar sürdü. Avrupa'ya haber saldılar, tanıdıklara mektup yazdılar, özel dedektif tuttular. Fatma Aliye bu arayışa elinde ne varsa harcadı; kitaplarından ve ailesinden kalan servet eridi. Yıllar sonra öğrendikleri şey şuydu: İsmet Katolik olmuş, Fransa'da bir manastıra girmiş ve Marguerite adını almıştı. Bir rahibeydi artık.

Onu bulamadılar. Ahmed Cevdet Paşa'nın torunu, ömrünü Müslüman kadını Avrupa'ya anlatmaya adamış bir yazarın kızı, Avrupa'da bir manastırda yaşıyordu ve annesi onun yüzünü bir daha görmedi. Bu hikâyenin hangi tarafında durursanız durun, ortada iki insanın ödediği çok ağır bir bedel vardır.

Son yılları yoksulluk ve unutulmuşluk içinde geçti. Bir zamanlar İstanbul'un en tanınan kalemlerinden biri olan kadın, yaşlılığında kızı Ayşe'nin yanında, dar bir hayatın içinde yaşadı. Camileri dolaştığı, tanıdığı kalmamış sokaklarda yürüdüğü anlatılır. 13 Temmuz 1936'da, 73 yaşında öldü. Feriköy Mezarlığı'na gömüldü. Ölümü gazetelerde büyük yer tutmadı. Kaybolan kızının adını son ana kadar andığı söylenir.

Sonrası, edebiyat tarihinin en yavaş işleyen adaletidir. Onlarca yıl sonra, üniversitelerdeki araştırmacılar eski harflerle basılmış o kitapları tek tek çevirmeye başladı. Muhâzarât, Udî, Ref'et, Nisvân-ı İslâm yeniden basıldı; bu kez okunabilir harflerle. Hakkında tezler yazıldı, sempozyumlar yapıldı. Türkiye'nin ilk kadın romancısı olarak adı yeniden dolaşıma girdi. 2009'da portresi 50 lirallık banknotun arka yüzüne basıldı; Türk parasında yüzü yer alan ilk kadın oldu.

Bugün cüzdanından o banknotu çıkaran birinin gördüğü şey, bir konağın köşesinde ağabeyinin dersini dinleyen çocuktur. Bir kocanın 10 yıl boyunca kapalı tuttuğu kütüphanedir. Kendi adını yazmaya cesaret edemeyip cinsiyetini yazan bir çevirmenin imzasıdır.

O imza, yazıldığı gün bir eksikti. Bir ismin olmayışıydı. Bugün ise tam tersini yapıyor: bir kadın yazdı diyor, ve bunun kimin tarafından yazıldığını herkes biliyor.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.