Hangi Şiir Senin: Yunus'un Karışan Sesi

Bölüm metni

Türkçenin en çok sevilen şiirlerinin şairi hakkında elimizde tek bir satır var: bir yazmanın kenarına düşülmüş "vefat-ı Yunus Emre, ömür 82, sene 720". Kendi eliyle yazdığı tek kâğıt bile kalmadı. Ve bugün ondan bildiğimizi sandığımız şiirlerin bir kısmı, aslında yüz yıl sonra yaşamış başka bir adamın.

1950 yılında, İstanbul'da, Beyazıt Devlet Kütüphanesi'nin raflarında duran 7912 numaralı bir mecmua açıldı. Mecmua dediğimiz şey, bir tür derleme defteridir; sahibi eline ne geçmişse, hangi şiiri, hangi duayı, hangi hesap kaydını beğenmişse oraya kaydeder. Ciddi bir eser değildir, bir insanın dağınık hafızasıdır. O mecmuanın 38b varağında, sayfanın kenarında, metnin akışına ait olmayan bir satır vardı. Tarihçi Adnan Sadık Erzi o satırı okudu ve aynı yıl Belleten dergisinde yayımladı. Satır şunu söylüyordu: Yunus Emre vefat etti, sene 720, ömrünün süresi 82.

Bu kadar. Türkçenin en çok sevilen şairi hakkında elimizdeki en sağlam belge, bir defterin kenarına iliştirilmiş, adını bilmediğimiz birinin düştüğü tek satırlık bir nottur. O satır sayesinde bugün Yunus Emre'nin 638 yılında, yani miladi takvimle 1240 ya da 1241'de doğduğunu, 82 yıl yaşadığını ve 1320 yılında öldüğünü söyleyebiliyoruz.

O satır bulunmadan önce durum nasıldı, onu anlatmak gerekiyor; çünkü ancak o zaman bu küçük notun ağırlığı anlaşılır. 20. yüzyılın başında Yunus Emre'nin ne zaman yaşadığı gerçekten bilinmiyordu. Onu 15. yüzyıla yerleştiren araştırmacılar vardı. Bir başkası 14. yüzyılın ortasında görüyordu. Mehmed Fuad Köprülü 1918'de yayımladığı ve Türk edebiyatı tarihçiliğini kuran çalışmasında meseleyi ele almış, Yunus'u Anadolu'daki Türkçe şiirin başlangıcına yerleştirmişti; ama tarihler konusunda kesin konuşabilecek belge yoktu. Erzi'nin notu yayımlandıktan sonra Köprülü de 1320 tarihini kabul etti. Yani bir milletin en tanıdık şairinin takvimdeki yeri, ancak bir kütüphane kenarında, tesadüfe yakın bir dikkatle yerine oturdu.

Elimizde bir tek bu yoktur. İkinci bir çıpa daha var ve bu ikincisini bize Yunus'un kendisi bırakmıştır. Risâletü'n-Nushiyye adlı eserinin sonunda, eski şairlerin sık başvurduğu bir ustalıkla, yazdığı tarihi mısranın içine gizlemiştir: söze tarih yedi yüz yedi idi, der. Hicri 707, yani 1307 ya da 1308. Bir adamın kendi elyazısıyla değil ama kendi sözüyle bıraktığı bu tarih, o adamın 1307 yılında hayatta, yazan, üreten, kalemi elinde bir insan olduğunu kanıtlar.

İki nokta. Bir doğum, bir ölüm ve arada, 1307'de, mutlaka yaşadığı bir an. Yunus Emre hakkında tarih biliminin kesinlikle söyleyebildiği şey aşağı yukarı bundan ibarettir.

Geri kalan her şey rivayettir. Nerede doğdu, bilmiyoruz. Ailesi kimdi, bilmiyoruz. Medrese gördü mü, Arapça ve Farsça biliyor muydu, bir mesleği var mıydı, evli miydi, çocuğu oldu mu, hiçbirini bilmiyoruz. Şiirlerinden çıkarabildiğimiz izler var; Kur'an'a, hadise, tasavvuf kavramlarına hâkim olduğu, dolayısıyla tamamen okumamış bir köylü olmadığı anlaşılıyor. Ama bu bile çıkarımdır, belge değil.

Onun hayatı diye bildiğimiz o güzel hikâye, hocası Taptuk Emre'nin dergâhına yıllarca odun taşıması, hiç eğri odun getirmemesi, kapıdan kovulup yıllar sonra dönmesi, bu hikâye bir menkıbedir. Kaynağı, Hacı Bektaş Velî'nin hayatını anlatan ve 15. yüzyılın sonlarında derlenen menâkıbnâmedir. Yani Yunus öldükten yaklaşık 150 yıl sonra yazıya geçmiştir. O metinde Yunus, kıtlık yılında buğday istemeye gelen, kendisine buğday yerine nefes teklif edilince buğdayı seçen, sonra pişman olan bir adamdır. Bu, tarih değildir; bir topluluğun sevdiği şaire biçtiği anlamdır, bir tür sonradan yazılmış doğum belgesidir.

Ve burada hüzün verici olan şey şudur: Yunus Emre, hakkında en az şey bildiğimiz insanlardan biri olmasına rağmen, Türkçede kendini en çok anlatmış insanlardan biridir. Binlerce mısra bırakmıştır, hepsi birinci ağızdandır, hepsi "ben" der. Ölümden, yalnızlıktan, özlemden, öfkeden, teslimiyetten konuşur. Bir garip ölmüş diyeler, üç günden sonra duyalar, diye yazan adamı tanıyoruz sanıyoruz. Oysa tanıdığımız şey sestir, adam değil. Adam, bir defterin kenarında, iki rakamın arasında duruyor.

Peki bu adam ne yaptı da adı 700 yıl dayandı? Cevap, şiirlerinin güzelliğinden önce, o şiirlerin hangi dilde yazıldığında saklı.

Yunus'un yaşadığı Anadolu, dağılmakta olan bir yerdi. 1243'te Kösedağ'da Selçuklu ordusu Moğol kuvvetleri karşısında bozguna uğramış, Anadolu Selçuklu Devleti fiilen İlhanlı denetimine girmişti. Merkezî otorite çözülürken beylikler ortaya çıktı, göçler arttı, kıtlık ve isyan sıradanlaştı. Yunus'un doğduğu yıllar, tam olarak bu çözülmenin başladığı yıllardır.

Bu karışıklığın içinde, yazı dili meselesi bugünden bakınca şaşırtıcı görünen bir tabloya sahipti. İlim ve din dili Arapçaydı. Edebiyat ve saray dili Farsçaydı. Türkçe, sokakta, çadırda, tarlada, pazarda konuşulan dildi; edebiyatın ciddi salonlarına kabul edilmiş bir dil değildi. Aynı coğrafyada, aynı yüzyılda yaşayan Mevlânâ Celâleddin Rûmî eserlerini Farsça vermiştir. Bu bir tercih değil, dönemin doğal düzeniydi. Dilin itibarı, o dilde ne kadar yazıldığına bağlıydı ve Anadolu Türkçesinde neredeyse hiç yazılmamıştı.

Meselenin siyasi tarafını gösteren bir olay da bu yıllara düşer: Karamanoğlu Mehmed Bey'in 1277'de Konya'da yayımlattığı, bundan sonra divanda, dergâhta, mecliste Türkçeden başka dil kullanılmasın diyen buyruğu. Bu buyruk, Türkçenin kendiliğinden gelmediğini, itilerek getirilmesi gerektiğini gösterir.

Yunus Emre ise buyrukla değil, şiirle geldi. Yaptığı iş, tasavvufun en soyut, en teknik meselelerini, o güne kadar yalnızca Arapça ve Farsça terimlerle konuşulmuş kavramları, hiçbir şeyi basitleştirmeden Türkçe söylemekti. Varlığın birliği fikrini, nefsin terbiyesini, ölümün anlamını, insanın Tanrı karşısındaki yerini; bunları bir köy meydanında duran adamın anlayacağı kelimelerle kurdu. Tanrı dedi, Çalap dedi, gönül dedi. Kelimeleri tercüme etmedi, yeniden düşündü.

Bunu yaparken iki ölçüyü birden kullandı. Halk şiirinin hece ölçüsüyle de yazdı, divan şiirinin aruz ölçüsüyle de. Eldeki tek uzun eseri olan Risâletü'n-Nushiyye, aruzla yazılmış, mesnevi biçiminde, yaklaşık 573 beyitlik didaktik bir metindir; nüshadan nüshaya bu sayı oynar. Konusu, insanın içindeki savaştır: akıl ile nefis, sabır ile öfke, cömertlik ile cimrilik kişileştirilir, birbirine ordular gibi yürür. Yani Yunus, Türkçenin soyut düşünceyi taşıyıp taşıyamayacağı sorusuna, Türkçeyle yazılmış bir felsefî alegoriyle cevap verdi.

Ama onu yaşatan bu eser olmadı. Onu yaşatan, kitaplaşmayan taraf oldu. İlahileri, dergâhlarda okundu, bestelendi, ezberlendi, düğünde ve cenazede söylendi. Bir metin olarak değil, bir ses olarak dolaştı. Bir dervişten diğerine, bir kasabadan diğerine, kâğıda uğramadan aktarıldı.

İşte bu, hem Türkçenin en büyük şansı hem de Yunus Emre'nin başına gelen en tuhaf şey oldu. Çünkü kâğıda emanet edilmemiş bir söz, onu söyleyene ait kalmaz. Onu söyleyen herkesin olur.

Sözlü gelenek bir şiiri korur, ama sahibini korumaz. Buna bir de şu eklendi: Yunus, Türkçe tasavvuf şiirinde o kadar belirleyici oldu ki ardından bir okul doğdu. Onun gibi söyleyen, onun ölçüsüyle, onun kelime dağarcığıyla yazan onlarca şair çıktı. Ve eski şiirde şairin adını mısraya koyma geleneği, yani mahlas kullanımı, bu durumda bir imza olmaktan çıkıp bir ortaklık işaretine dönüştü. Şiirin son bendinde "Yunus" adının geçmesi, o şiiri Yunus Emre'nin yazdığı anlamına gelmiyordu. Yunus'un yolundan gittiğini, ona bağlı olduğunu söyleyen biri de aynı adı kullanabiliyordu.

Sonuç şu: Yüzyıllar boyunca çeşitli yazmalarda ve basmalarda Yunus adıyla kaydedilmiş şiirlerin sayısı bini aşar. Uzmanların gerçek Yunus Emre'ye ait olduğunu düşündüğü şiir sayısı ise 300 ile 350 arasındadır. Yani elimizdeki dosyanın üçte ikisi başkalarına aittir.

Bu başkalarının en önemlisinin bir adı var: Âşık Yunus. Bursa'da yaşamış, Emir Sultan çevresine bağlı, Yunus Emre'den yaklaşık bir yüzyıl sonra, 15. yüzyılın başlarında ölmüş bir şair. Bursa'da ikinci bir Yunus'un varlığını ilk defa açık biçimde ortaya koyan isim, Faruk Kadri Timurtaş oldu. Daha sonra Mustafa Tatcı'nın hazırladığı tenkitli neşirler, hangi şiirin hangi Yunus'a ait olduğunu ayıklama işini bugünkü noktasına taşıdı.

Bu ayıklamanın ne demek olduğunu somutlaştıralım. Türkiye'de neredeyse herkesin bildiği, camide, radyoda, okul korosunda duyduğu bir ilahi vardır; cennetin ırmaklarını, o ırmakların Allah diyerek akışını anlatan ilahi. Yunus Emre'nin en tanınmış şiirlerinden biri sayılır. Araştırmaların ağırlıklı kanaati ise bunun Bursalı Âşık Yunus'a ait olduğu yönündedir. Yani milyonlarca insanın Yunus Emre diye sevdiği o şiirin sahibi, büyük ihtimalle başka bir adamdır; adını kimsenin bilmediği, kendi şiirinin şöhretini ödünç verdiği bir adam.

Karışıklık yalnızca şiirlerde de kalmadı. Bedene kadar uzandı.

Bugün Anadolu'da ve Azerbaycan'da, Yunus Emre'ye ait olduğu söylenen mezar ya da makam sayısı 11'i buluyor. Karaman'da bir mezar var. Aksaray'da bir mezar var. Erzurum'da, Isparta'da, Afyon çevresinde iddialar var. Her biri kendi belgesini, kendi rivayetini, kendi yaşlı tanığını gösterir. Bu bir sahtecilik yarışı değildir; bir sahiplenme yarışıdır. Herkes Yunus'u kendi toprağına gömmek istemiştir.

En çok kabul gören yer, Eskişehir'in Mihalıççık ilçesine bağlı Sarıköy'dür. Ve orada olanlar, bu hikâyenin en sarsıcı bölümüdür.

1944 yılında köylüler, yapılacak demiryolu hattının Yunus'un mezarının yakınından geçeceğini öğrendiler ve mezarın taşınması için yetkililere başvurdular. Eskişehir İl Özel İdaresi gerekli ödeneği ayırdı. 1946'da yeni bir mezar yeri hazırlandı. 6 Mayıs 1949 günü mezar açıldı. Bir heyetin gözetiminde, kemikler çıkarıldı ve bir sandığa yerleştirildi.

Türkçenin kurucu şairi sayılan adamın kemikleri, bir sandığın içinde, yıllarca yeni bir yer bekledi. Anıt mezarın inşasına 1964'te başlandı, 1970'te tamamlandı. Nakil töreni 24 Mayıs 1970 günü, küçük bir topluluğun katıldığı sade bir törenle yapıldı. Kemikler, çıkarıldıkları yerden yaklaşık 100 metre ötedeki tepeye, yeni türbesine kondu.

Bu manzarayı tam görmek gerekiyor. Bir yanda binden fazla şiir, hangisinin ona ait olduğu tartışmalı. Öbür yanda 11 mezar, hangisinin onu barındırdığı tartışmalı. Ve ortada, bir sandığa konmuş, yirmi yıldan uzun süre yeni evini bekleyen kemikler. Yunus Emre, hem sesi hem bedeni bakımından, sahibi belirsiz bir mirasa dönüşmüştür.

Ama bu hikâyeyi bir kayıp hikâyesi olarak bitirmek, meseleyi yanlış okumak olur.

Bir şairin eserinin karışması, onun silinmesinin değil, tam tersinin işaretidir. Kimse unutulmuş bir şairin adını ödünç almaz. Kimse kimsenin istemediği bir ölüyü kendi köyüne gömmek için mücadele etmez. Yunus'un divanının başkalarının şiirleriyle dolması, onun sesinin bir kişiye ait olmaktan çıkıp bir dile ait hale gelmesidir. Onunla başlayan söyleyiş biçimi, 700 yıl boyunca Türkçe yazan insanların ortak malı oldu; o kadar ortak oldu ki, sonradan gelenleri onun sesinden ayırt etmek için modern filolojiye ihtiyaç duyuldu.

Nitekim bu ortaklık, 20. yüzyılda kurumsal bir kabule de dönüştü. UNESCO 1991 yılını, doğumunun 750. yıl dönümü dolayısıyla Yunus Emre Sevgi Yılı olarak andı. 2021 yılı, ölümünün 700. yıl dönümünde, Yunus Emre ve Türkçe Yılı olarak ilan edildi. Adı bugün, Türkçenin yurt dışında öğretildiği kültür merkezlerinin tabelasında duruyor. Hakkında iki kesin tarihten başka bir şey bilmediğimiz adam, bir dilin uluslararası imzası haline geldi.

Hangi şiir senin, diye sormanın kesin bir cevabı yok. Uzmanlar bu sorunun cevabını daraltabiliyor, ayıklayabiliyor, ihtimalleri sıralayabiliyor; ama son noktayı koyamıyor ve büyük ihtimalle hiçbir zaman koyamayacak. Elimizde bir defterin kenarında iki rakam, bir mesnevinin sonunda bir tarih ve yüzlerce yıl boyunca ağızdan ağıza geçerken sahibini kaybetmiş bir ses var.

Belki de bu, bir şairin başına gelebilecek en tuhaf başarıdır. Kendi adını o kadar iyi kullanmıştır ki, adı artık yalnız kendisine yetmemektedir.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.