Vatan Yahut Silistre: Bir Gecede Magosa'ya

Bölüm metni

Bir tiyatro oyunu düşünün: perde kapanıyor, seyirci alkışla yetinmeyip gecenin köründe sokaklara dökülüyor, yazarının adını bağırarak yürüyor. Dört gün sonra aynı yazar, gazetesi kapatılmış hâlde, gece yarısı kalkan bir vapurda Kıbrıs'a götürülüyor. Bir oyunun bu kadar tehlikeli sayıldığı o gecede tam olarak ne oldu?

1873 yılının 1 Nisan akşamı, İstanbul'un Gedikpaşa semtindeki ahşap tiyatro binasının önü daha perde açılmadan tıklım tıklımdı. Bina aslında tiyatro olsun diye yapılmamıştı; sonradan dönüştürülmüş, içine sıra sıra tahta koltuklar yerleştirilmiş, duvarlarına gaz lambaları asılmış bir salondu. Sahnede oynayan topluluk, üç yıl önce İstanbul'da Türkçe temsil verme imtiyazını almış olan Güllü Agop'un, yani Agop Vartovyan'ın Osmanlı Tiyatrosu'ydu. O akşam salonu dolduranlar arasında Tıbbiye'nin, Harbiye'nin öğrencileri, medrese talebeleri, Babıâli'nin genç kâtipleri, gazete okuyan, gazete tartışan bir kuşak vardı. Afişte yeni bir oyun yazıyordu: Vatan yahut Silistre. Yazarı, o sırada otuz iki yaşında, adı gazete sayfalarından tanıdık bir isimdi: Namık Kemal.

Kemal o oyunu İstanbul'da, rahat bir çalışma odasında yazmamıştı. Bir yıl önce, 9 Ağustos 1872'de Midhat Paşa tarafından Gelibolu mutasarrıflığına tayin edilmişti. Bu tayin bir ödül gibi görünse de aslında başkentten uzaklaştırma anlamına geliyordu; kalemi hükûmeti rahatsız eden bir gazeteciyi taşraya göndermenin kibar yoluydu. Kemal 26 Eylül'de İstanbul'dan yola çıktı, Gelibolu'ya vardı, birkaç ay orada kaldı ve 11 Aralık 1872'de görevinden azledildi. Dört perdelik oyununu işte o görevin son günlerinde, azledilmeyi beklerken tamamladı. Sonra oyunu koltuğunun altına alıp İstanbul'a döndü ve Gedikpaşa'daki sahneye götürdü.

Oyunun geçtiği yer, seyircinin hafızasında hâlâ taze bir yerdi. Silistre, Tuna boyunda, bugün Bulgaristan sınırları içinde kalan bir kale şehridir. 1854'te, Kırım Savaşı sırasında Rus ordusu Tuna'yı geçip bu kaleyi kuşattı. Kuşatma haftalarca sürdü, kale komutanı Musa Hulusi Paşa bir top mermisiyle hayatını kaybetti, ama savunma kırılmadı ve Ruslar haziran ayında kuşatmayı kaldırıp çekildiler. Namık Kemal o sırada on dört yaşında bir çocuktu. Silistre savunması, onun kuşağı için yakın tarihin ender parlak sayfalarından biriydi; yenilgilerle, toprak kayıplarıyla, borçlarla anılan bir dönemde direnip ayakta kalmış bir kale.

Kemal bu kuşatmayı bir tarih dersi gibi değil, bir aşk ve fedakârlık hikâyesi olarak kurdu. Sahnede İslam Bey adında genç bir adam var; Silistre'nin savunmasına gönüllü yazılıyor. Zekiye adında genç bir kadın onu seviyor ve arkasında kalmaya razı olmuyor; saçını kesip erkek kılığına giriyor, bir er gibi cepheye gidiyor. Kalede Abdullah Çavuş var: yaşını başını almış, savaşı bilen, ağzı laf yapan, oyunun hem mizahını hem sağduyusunu taşıyan bir asker. Bir de Sıtkı Bey var; kumandan, ölçülü, mesafeli, geçmişini kimseye anlatmayan bir adam. Oyun ilerledikçe düğüm çözülüyor: Sıtkı Bey, yıllar önce kaybolmuş olan, Zekiye'nin öldü bilinen babasıdır. Doruk noktasında İslam Bey ile Abdullah Çavuş bir gece baskınına çıkıp düşmanın cephaneliğini havaya uçurma görevini üstlenirler. Geri dönmeyeceklerine kanaat getirilir, yas tutulur, sonra dönerler. Kale kurtulur.

Bugünün gözüyle bakıldığında olay örgüsü basit, hatta melodramatiktir; tesadüfler fazla, duygular yüksek perdedendir. Ama 1873'te bu salonda oturan insanlar için oyunun edebî inceliği ikinci meseleydi. Onları yerinden kaldıran şey, sahnede yüksek sesle söylenen bir kelimeydi: vatan. O kelime Türkçede yeni değildi, ama o güne kadar daha çok "doğulan yer", "memleket", "sıla" anlamında kullanılırdı. İnsanın köyü, kasabası, doğduğu toprak. Namık Kemal o kelimeyi sahnede bambaşka bir anlamla, uğruna ölünen, yurttaşı yurttaşa bağlayan, padişahtan da hükûmetten de ayrı düşünülebilen bir ortaklık olarak kullandı. Bir kadın karakterin ağzından, bir çavuşun şakasının içinden, bir gencin yeminiyle tekrar tekrar aynı kelime geldi.

Perde kapandığında salonda alkıştan fazlası oldu. Seyirci ayağa kalktı, "Yaşasın vatan!" diye bağırdı, yazarı sahnede görmek için ısrar etti. Namık Kemal salonda bulunamayınca kalabalık dışarı taştı. Gece yarısına doğru Gedikpaşa'dan çıkan insan seli, Babıâli yönünde yürüyerek Kemal'in çıkardığı gazetenin idarehanesine kadar gitti. Onu orada da bulamayınca bir teşekkür mektubu yazıp bıraktılar. Bir tiyatro gecesi, kendiliğinden, kimsenin planlamadığı bir sokak gösterisine dönüşmüştü.

Ertesi sabah İstanbul'da iki ayrı hikâye dolaşmaya başladı. Birincisi, halkın anlattığı hikâyeydi: yeni bir oyun, genç bir yazar, coşkulu bir gece. İkincisi, sarayın duyduğu hikâyeydi: geceleyin sokağa çıkmış, slogan atarak yürüyen, bir gazete binasının önünde toplanan bir kalabalık.

Namık Kemal'in gazetesinin adı İbret'ti. İbret, o yılların en çok okunan, en çok tartışılan yayınlarından biriydi; hükûmet politikalarını eleştiren, meşveret ve hürriyet kavramlarını yazı diline sokan bir kadroya sahipti. Ebüzziya Tevfik, Ahmet Mithat Efendi, Nuri ve Bereketzade İsmail Hakkı gibi isimler bu çevrenin içindeydi. Gazete daha önce de birkaç kez kapatılmış, sonra tekrar açılmıştı; yani Babıâli ile arası zaten iyi değildi.

1 Nisan gecesinin haberini, o tezahüratı, kalabalığın yürüyüşünü ve bırakılan mektubu ayrıntılı biçimde yazan da İbret oldu. Bu, hükûmetin gözünde olayı bildirmek değil, olayı çoğaltmaktı. Oyun 3 Nisan'da ikinci kez sahnelendi ve ilgi azalmadı; salon yine doldu.

Bu noktada, oyunun metnindeki tek bir mısra meselenin rengini değiştirdi. Oyunda geçen "Milleti eyler misiniz nâ-murad?" sorusu, sıradan bir retorik soru olarak yazılmıştı: milleti muradına erdirmeyecek misiniz, umutsuz mu bırakacaksınız. Ama saray kulağı o mısrada başka bir şey duydu. "Nâ-murad" kelimesinin içindeki Murad, o tarihte tahtın veliahdı olan Murad Efendi'ye işaret ediyor gibi okundu. Yani millet, muradına, yani Murad'a kavuşmak istiyor. Sultan Abdülaziz'in tahtta olduğu, tahttan indirilme dedikodularının sarayın koridorlarında dolaştığı bir dönemde bu, en hafif tabirle tehlikeli bir okumaydı.

Böyle bir yorumun metinde gerçekten bir niyet karşılığı olup olmadığı bugün de tartışılır. Ama tartışmanın hükmü zaten o günlerde verilmişti. Bir oyunun bir cümlesi, bir gazetenin haberi ve bir gecelik sokak coşkusu üst üste konunca ortaya hükûmetin görmek istediği tablo çıktı: sahnede hazırlanan, gazetede yayılan, sokakta gövde bulan bir muhalefet.

Karar hızlı geldi. 5 Nisan 1873'te padişah iradesiyle İbret bir daha çıkmamak üzere kapatıldı. Kapatılan yalnızca İbret değildi; Hadîka, Sirâc ve Sirâc-ı Edebî de aynı kararla susturuldu. Bu, tek bir gazeteye verilmiş bir ceza değil, bütün bir yayın çevresinin tasfiyesiydi.

Ertesi gün sıra insanlara geldi. 6 Nisan 1873'te Namık Kemal tevkif edildi. Aynı günlerde Ebüzziya Tevfik, Nuri, Bereketzade İsmail Hakkı ve Ahmet Mithat Efendi de tutuklandı. Üç gün sonra, 9 Nisan 1873'te çıkan padişah fermanıyla hepsinin akıbeti belirlendi: kalebentlik. Kalebent olmak, hapishaneye konmak değildi; uzak bir kalede, o kalenin sınırları içinde, süresiz biçimde tutulmak demekti. Duvarlar hapishane duvarı değildi, ama coğrafya hapishaneydi.

Sürgün yerleri imparatorluğun birbirinden uzak uçlarına dağıtıldı. Gazetenin kadrosu bilerek parçalandı; kimi Rodos'a, kimi Akkâ'ya gönderildi. Aynı yazı masasını paylaşan insanlar bir daha yıllarca yan yana gelemeyeceklerdi. Namık Kemal'e düşen yer ise Kıbrıs'ın doğu kıyısındaki Magosa oldu.

Yola çıkış sessiz oldu. Beş gün önce yüzlerce kişinin adını bağırarak aradığı adam, hiçbir kalabalığın uğurlamadığı bir vapurla İstanbul'dan ayrıldı. Ege'yi geçti, Akdeniz'e açıldı, günler sonra karşısında Kıbrıs'ın kavrulmuş kıyı şeridi belirdi. Magosa'nın limanına yanaştığında gördüğü şey, yüzyıllar önce Venedikliler tarafından yapılmış, sonra Osmanlı eline geçmiş, kalın burçlu, geniş hendekli bir kaleydi. İçerideki şehir ise büyük ölçüde boşalmıştı; taş yığınları, yıkık kiliseler, birkaç dar sokak. Bir tiyatro salonunun uğultusundan çıkıp bu sessizliğin içine girmek, ceza olarak tasarlanmış ne varsa hepsini tek bir manzarada topluyordu.

Magosa, 19. yüzyılın ikinci yarısında sürgün için özellikle seçilen yerlerdendi ve bunun sebebi yalnızca uzaklık değildi. Şehrin çevresindeki bataklıklar sıtmayı kalıcı bir ev sahibi hâline getirmişti. Yazlar uzun ve boğucu, içme suyu kötü, doktor yoktu denecek kadar azdı. İstanbul'dan gelen mektup haftalar sonra ulaşıyor, cevabı haftalar sonra geri dönüyordu. Ceza, demir parmaklıktan çok bu yavaşlıkla, bu havayla, bu unutulmuşlukla veriliyordu.

Namık Kemal'in kalede kaldığı yer, bugün Gazimağusa'da ziyaret edilebilen taş bir yapıdır. İlk aylarda gözetim sıkıydı; zamanla, adadaki yöneticilerin tutumuna bağlı olarak kısmen gevşedi. Kendisine kitap ve kâğıt getirtebildi, arkadaşlarıyla mektuplaşabildi, zaman zaman kale dışına çıkabildi. Sağlığı bu üç yılda ciddi biçimde bozuldu; sıtma nöbetleri, ateş ve göz rahatsızlıkları onu defalarca yatağa düşürdü.

Ama Magosa'da olan asıl şey şudur: Namık Kemal orada, hayatının en verimli yazı dönemini geçirdi. Gazetesi elinden alınmıştı, sahneye erişimi yoktu, İstanbul'daki tartışmalara doğrudan katılamıyordu. Geriye tek bir şey kalmıştı, o da yazmak. Âkif Bey'i orada yazdı. Kara Belâ'yı orada yazdı. En hacimli oyunu olan Celâleddin Hârizmşah'ın büyük bölümünü orada kurdu. Türk romanının kurucu metinlerinden sayılan İntibah'a son biçimini orada verdi; ölümünden sonra da okunmaya devam edecek olan Cezmi'nin ilk bölümlerini orada yazmaya başladı. Ziya Paşa'nın Harâbât adlı antolojisine karşı yazdığı sert eleştiri metinleri Tahrîb-i Harâbât ve Ta'kîb de bu yılların ürünüdür. Bunlara, edebiyat tarihçilerinin Magosa mektupları diye andığı, sürgündeki bir yazarın ruh hâlini birinci elden gösteren geniş bir yazışma külliyatı eklenir. Sürgün, onu susturmak için tasarlanmıştı; sonuç olarak onu yazı masasına zincirledi.

Bu hâl 38 ay sürdü. Kurtuluş, Magosa'dan değil İstanbul'dan geldi. 1876 yılının mayıs ayında Sultan Abdülaziz tahttan indirildi ve yerine, adı beş yıl önce bir mısraın içinde arandığı için bunca şeyin yaşandığı Murad geçti. Yeni dönemin ilk işlerinden biri siyasî sürgünlerin affı oldu. Namık Kemal 14 Haziran 1876 günü Kıbrıs'tan ayrıldı ve 19 Haziran 1876'da İstanbul limanına ulaştı. Dönüşünden aylar sonra, Midhat Paşa'nın çevresinde toplanan heyetin içinde, Osmanlı'nın ilk anayasası olan Kanûn-ı Esâsî'nin hazırlık çalışmalarında yer aldı.

Rahatı uzun sürmedi. Sonraki yıllarda önce Midilli'ye, ardından Rodos'a, en son Sakız adasına gönderildi; buralarda mutasarrıflık görevleriyle, yani yine idarî bir kılıf altında başkentten uzakta tutuldu. 2 Aralık 1888'de Sakız'da öldü. Mezarı, yıllar önce mutasarrıf olarak gittiği ve Vatan yahut Silistre'yi yazdığı Gelibolu'nun yakınında, Bolayır'dadır.

Oyunun kendi kaderi de yazarınınkine benzedi. Magosa sürgününden sonra Vatan yahut Silistre uzun süre Osmanlı sahnelerinden uzak tutuldu; II. Abdülhamid döneminde oynanması fiilen imkânsızdı. Buna karşılık metin olarak dolaşmayı sürdürdü: 1873 ile 1972 arasında onu aşkın baskı yaptı, Almanca, Arapça ve Rusçaya çevrildi. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte sahneye döndü ve hürriyet kutlamalarının repertuvarındaki ilk oyunlardan biri oldu. Sonraki kuşaklar onu okul sahnelerinde, asker ocaklarında, halkevlerinde tekrar tekrar oynadı.

Edebî değeri üzerine bugün rahatlıkla itiraz edilebilir. Karakterler tek boyutludur, tesadüfler zorlamadır, diyaloglar sık sık nutka dönüşür. Namık Kemal'in kendisi de tiyatroyu, kendi deyimiyle en yaygın ve en etkili eğlence aracı olarak, yani bir edebiyat türünden çok bir terbiye ve fikir aracı olarak düşünüyordu. Amacı kusursuz bir oyun yazmak değil, bir salon dolusu insana bir fikri aynı anda duyurmaktı. Bu ölçüyle bakıldığında oyun tam olarak amacına ulaştı; hem de yazarının hesaplamadığı bir şiddetle.

Bir gecede olan şey buydu: bir kelime, kitaptan çıkıp sahneye, sahneden sokağa geçti. Vatan artık insanın doğduğu köyün adı değil, uğruna toplanılan, bağırılan, hesabı sorulan bir şeydi. Hükûmet bunu ilk fark edenlerdendi; nitekim tepkisi de bir edebiyat eleştirisi değil, bir polis tedbiri oldu. Gazeteler kapatıldı, yazarlar dağıtıldı, salon boşaltıldı. Ama kelime salonda kalmadı.

Magosa'daki o taş odayı bugün ziyaret edenler, duvarda bir portre ve birkaç yazma sayfası görüyor. Aynı şehrin meydanı Namık Kemal'in adını taşıyor. Cezanın geriye bıraktığı tek fizikî iz odur: bir yazarı susturmak için seçilmiş bir oda, şimdi onun yazdıklarının adresi olarak korunuyor.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.