Bütün Kâğıtlarımı Yak: Kafka'nın Sözünü Tutmayan Dostu

Bölüm metni

Ölmek üzere olan bir adam, dostuna iki kısa not bırakıyor: elinde ne varsa okumadan yakılacak. Dost, notları alıyor, katlıyor, cebine koyuyor — ve tam tersini yapıyor. Bugün Kafka diye bildiğimiz her şey, tutulmayan o sözün içinden çıktı.

3 Haziran 1924 sabahı, Viyana'nın kuzeyindeki Kierling köyünde, küçük bir sanatoryumun odasında kırk yaşında bir adam öldü. Kırk birinci doğum gününe bir ay vardı. Hastalığın adı gırtlak veremiydi ve hastalık, bir yazarın başına gelebilecek en acımasız biçimi seçmişti: son haftalarında ne konuşabiliyor ne de yutkunabiliyordu. Yanındakilerle küçük kâğıt parçalarına yazarak anlaştı. Su isterken yazdı, pencerenin açılmasını isterken yazdı, arkadaşlarına teşekkür ederken yazdı. Ölümünden birkaç gün önce de, elinden düşürmediği o kalemle, son hikâyesinin matbaa provalarını düzeltti. Hikâyenin adı Açlık Sanatçısı'ydı ve kafeste oturup hiçbir şey yemeyen, sonunda kimsenin umursamadığı bir adamı anlatıyordu. Yakınındakiler, düzeltmeleri bitirdiğinde gözlerinden yaşlar süzüldüğünü anlatmıştır.

Cenazesi Prag'a getirildi, ailesinin şehrindeki Yahudi mezarlığına gömüldü. Mezarın başında yüz kadar insan vardı. Ölüm ilanlarını yazan birkaç gazeteci dışında, Avrupa'nın edebiyat dünyası bu ölümü fark etmedi bile. Fark etmesi için bir sebep de yoktu. Ölen adam, Prag'daki İşçi Kaza Sigortası Kurumu'nda on dört yıl çalışmış, fabrikalardaki uzuv kayıplarına ilişkin raporlar hazırlamış, hastalığı yüzünden 1922'de emekliye ayrılmış bir hukuk doktoruydu. Yazdıklarından yayımlanmış olanlar yedi ince kitaptan ibaretti. Toplasanız bir masanın köşesini zor kaplardı.

Ama yayımlanmamış olanlar başka bir şeydi. Ölümünden sonra Prag'daki yazı masası açıldığında, orada üç bitmemiş roman, onlarca defter, yıllara yayılan günlükler ve binlerce sayfa mektup duruyordu. Bir de katlanmış bir kâğıt.

O kâğıdı bulan kişi Max Brod'du. Kâğıtta kurşun kalemle şunlar yazılıydı: Sevgili Max, son ricam; geride bıraktığım her şey, günlükler, elyazmaları, mektuplar, karalamalar, hepsi okunmadan yakılsın. Kâğıtların arasından ikinci bir not daha çıktı. 29 Kasım 1922 tarihliydi, mürekkeple yazılmıştı ve daha ayrıntılıydı. Kafka bu notta, yazdıkları içinde yalnızca altı metnin ayakta kalabileceğini söylüyordu: Yargı, Ateşçi, Dönüşüm, Ceza Sömürgesinde, Taşra Hekimi ve Açlık Sanatçısı. Sonra ekliyordu: bunların geçerli olduğunu söylemem, yeniden basılmalarını ve gelecek kuşaklara aktarılmalarını istediğim anlamına gelmez; tersine, büsbütün ortadan kaybolurlarsa bu benim dileğime uygun olur.

Bu, ölüm döşeğinde söylenmiş bir söz değildi. Bir alışkanlığın yazıya dökülmüş hâliydi. Kafka hayatı boyunca kendi yazdıklarını yok etmişti. Berlin'de birlikte yaşadığı Dora Diamant, onun defterleri sobada yaktığını, kendisinin de bu ateşin başında durduğunu anlatmıştır. Araştırmacılar, Kafka'nın kaleme aldığı metinlerin büyük bölümünü kendi eliyle imha ettiğini düşünüyor. Yani masadan çıkan o iki not, bir yazarın alçakgönüllülük gösterisi ya da onay dilenen bir nazlanma değildi. Yıllardır yaptığı şeyi, artık yapamayacağı için bir başkasından istemesiydi.

Ve istediği kişi, tam olarak bu işi yapmayacak kişiydi.

Kafka ile Brod 1902'de, henüz üniversite öğrencisiyken tanışmıştı. Brod bir yıl küçüktü, bir konferans vermişti, konuşmasında Nietzsche için sert bir laf etmişti; eve dönerken Kafka buna itiraz etti ve tartışma kırk yıla yakın sürecek bir dostluğa dönüştü. İkisinin edebiyat dünyasındaki yerleri de baştan bellidir. Brod üretken, girişken, adı duyulmuş bir yazardı; romanları basılıyor, dergilerde yazıları çıkıyor, Prag'ın kültür çevresinde sözü geçiyordu. Kafka ise yazdığını kimseye göstermeyen, gösterdiğinde de beğenmeyen, bir hikâyeyi yıllarca çekmecede tutabilen adamdı. Sağlığında yayımlanan o yedi ince kitabın neredeyse hepsi Brod'un ısrarı sayesinde vardır. Yayıncıları o buldu, elyazmalarını o taşıdı, Kafka'yı masadan o kaldırdı.

Şimdi aynı adamdan, yirmi yıl boyunca kurtarmaya çalıştığı her şeyi ateşe atması isteniyordu.

Brod bu isteği yerine getirmedi. Ama işin en çok tartışılan yanı şudur: getirmeyeceğini Kafka daha ölmeden söylemişti.

1921'de Kafka, ona kendisini edebî vasisi olarak atadığını ve her şeyin yakılmasını istediğini bildirdiğinde, Brod cevabı yüzüne karşı vermişti. Böyle bir şeyi asla yapmayacağını söyledi. Kafka bunu duydu. Ve başka bir vasi atamadı. Üç yıl daha yaşadı, bu süre içinde notları yerinde bıraktı, masasını yeniden düzenlemedi, kimseye başka bir talimat vermedi. Brod, 1925'te yayımladığı Dava'nın sonuna koyduğu kısa açıklamada tam olarak bu noktaya tutundu: eğer Kafka bu isteğin gerçekten uygulanmasını istiyor olsaydı, işi yapacak başka birini bulurdu.

Bu savunma bugün hâlâ tartışılıyor. Kimileri onu kusursuz bir mantık sayar, kimileri kendine hizmet eden bir yorum. Ama tartışmanın sonucunu değiştiren şey, Brod'un ondan sonra yaptıklarıdır.

Dosyaları topladı, dağınık sayfaları sıraya dizdi, okunaksız el yazısını çözdü ve yayımlamaya başladı. 1925'te Dava, 1926'da Şato, 1927'de Amerika çıktı. Üçü de yarım kalmış metinlerdi; Brod'un bir araya getirdiği sayfalar olmasa ortada roman diye okunabilecek bir şey yoktu. 1931'de bir hikâye derlemesi geldi. Bu kitaplar çıktıkça Avrupa'da tuhaf bir ad dolaşmaya başladı; savaş öncesi yıllarda küçük ama inatçı bir okur çevresi oluştu.

Sonra zaman daraldı. Almanya'da 1933'ten itibaren Yahudi yazarların kitapları toplatıldı ve yakıldı. Kafka'nın kitapları da bu listelerdeydi. Brod'un elinde, dünyada başka kopyası olmayan bir kâğıt yığını vardı ve yaşadığı şehir, her geçen ay daha da yaklaşan bir ordunun yolu üstündeydi.

14 Mart 1939 gecesi Prag Garı'ndan bir tren kalktı. Brod ve eşi o trendeydi. Yanlarında taşıdıkları bavullardan biri kıyafet değil, kâğıt doluydu: Kafka'nın defterleri, günlükleri, seyahat notları, mektupları, karalamaları ve İbranice alıştırmalarını yaptığı siyah kaplı ince defterler. Tren gece boyunca yol aldı. 15 Mart sabahı Alman birlikleri Prag'a girdi ve sınırlar kapandı. Brod, ülkeden çıkan son trendeydi. Yolculuk Romanya üzerinden denize, oradan gemiyle Filistin'e ulaştı. Bavul Tel Aviv'e vardı.

O bavulun kaçırdığı şeyin büyüklüğünü anlamak için, kaçamayanlara bakmak yeterli. Kafka'nın son yıllarını paylaştığı Dora Diamant'ın elinde ona yazılmış 35 mektup ve son dönemine ait 20 defter vardı. Bu kâğıtlar 1933'te Berlin'deki evinde Gestapo tarafından el konuldu. Brod onları aramaya çalıştı, bulamadı; arama sonraki kuşaklar boyunca sürdü, bugüne kadar da hiçbiri ortaya çıkmadı. Kafka'nın en sevdiği kız kardeşi Ottla, 1943'te Theresienstadt'tan, yani Prag yakınlarındaki toplama kampından, çocuklara refakat etmek için gönüllü olarak ayrıldı ve Auschwitz'e giden trene bindi; geri dönmedi. Diğer iki kız kardeşi de kamplarda öldü. Mektuplaştığı gazeteci Milena Jesenská 1944'te Ravensbrück kampında hayatını kaybetti.

Kafka'nın "hepsini yakın" dileği, o yıllarda Avrupa'da birilerinin seve seve yerine getireceği bir dilekti. Onu yerine getirmeyen tek kişi, getirmesi istenen kişi oldu.

Brod 1968'de Tel Aviv'de öldü. Kâğıtların hikâyesi orada bitmedi; asıl uzun bölümü yeni başlıyordu.

Miras aslında ikiye ayrılmıştı. 1961'de Oxford'dan genç bir akademisyen, Malcolm Pasley, elyazmalarının hukuken Brod'a değil, Kafka'nın sağ kalan yeğenlerine ait olduğunu fark etti. Yeğenlerin onayıyla Zürih'teki bir banka kasasından aldığı sayfaları arabasıyla İsviçre'den İngiltere'ye taşıdı ve Oxford Üniversitesi'nin büyük kütüphanesi Bodleian'a emanet etti. Şato'nun, Amerika'nın ve pek çok defterin özgün sayfaları bugün hâlâ Oxford'dadır. Ama her şey bu yolu izlemedi. Brod'un kendi arşivi, Kafka'nın ona yazdığı mektuplar, bazı defterler ve Dava'nın elyazması onun elinde kaldı.

Brod, 7 Haziran 1961 tarihli vasiyetinde bu arşivi uzun yıllar sekreterliğini yapan Esther Hoffe'ye bıraktı. Vasiyet, kâğıtların Kudüs'teki İbrani Üniversitesi kütüphanesine, Tel Aviv Belediye Kütüphanesi'ne ya da başka bir kamu arşivine yerleştirilmesini öngörüyordu. Esther Hoffe bunu hiç yapmadı. Kâğıtları Tel Aviv'deki evinde ve banka kasalarında tuttu. 1988'de, elindeki en değerli parçayı, Dava'nın elyazmasını Londra'da düzenlenen bir açık artırmaya çıkardı. El yazması 1 milyon sterline satıldı; bu, o güne kadar modern bir edebiyat elyazmasına ödenmiş en yüksek fiyattı. Sayfalar Almanya'ya, Marbach kasabasındaki Alman Edebiyat Arşivi'ne gitti.

Esther Hoffe 2007'de, 101 yaşında öldü. Kâğıtlar kızlarına kaldı; bir kısmı Tel Aviv'de Spinoza Sokağı'ndaki, düzinelerce kedinin yaşadığı bir dairede, bir kısmı Tel Aviv ve Zürih'teki banka kasalarındaydı. İsrail Milli Kütüphanesi, Brod'un vasiyetini gerekçe göstererek dava açtı. Karşı tarafın iddiası, kâğıtların Brod tarafından Esther Hoffe'ye hediye edildiği, dolayısıyla özel mülk olduğuydu. Dava yıllarca sürdü. Davanın içinde bir de kültürel aidiyet tartışması vardı: Almanca yazmış bir yazarın kâğıtları Almanya'ya mı aittir, yoksa Nazilerden kaçırılmış bir Yahudi mirası olarak İsrail'e mi? Duruşmalarda taraflar, yazdıklarının yakılmasını isteyen bir adamın bu sahneyi nasıl karşılayacağı üzerine de konuştu.

Ağustos 2016'da İsrail Yüksek Mahkemesi kararı verdi: koleksiyonun tamamı Milli Kütüphane'ye devredilecekti. 2019'da Zürih'teki kasalar İsviçre mahkemesinin kararıyla açıldı ve içindekiler Kudüs'e taşındı. Kutulardan Kafka'nın çizimleri, İbranice alıştırma defterleri, mektuplar ve Brod'un kendi günlükleri çıktı. Kütüphane bu malzemeyi tarayıp internete koydu. Yani "okunmadan yakılsın" denen kâğıtlar, bugün dünyanın her yerinden herkesin bedava bakabileceği bir hâldedir.

Bu hikâyenin sonu bir zafer sahnesi değil, bir soru işaretidir. Çünkü Brod'un kurtardığı şey, Kafka'nın bıraktığı şeyle tam olarak aynı değildi. Bitmemiş romanların bölümlerini o sıraya koydu, başlıklarını o verdi; Kafka'nın dosyasında yalnızca dağınık sayfalar vardı. Yıllarca bir mistik, bir azize, bir inanç arayıcısı portresi çizdi ve bu portre Kafka okumalarını on yıllarca yönlendirdi. 1982'den itibaren yayımlanan eleştirel basımlar, Pasley ve meslektaşlarının çalışmasıyla bu müdahalelerin çoğunu geri aldı; metinler bugün Brod'un düzenlediğinden farklı okunuyor. Milan Kundera gibi yazarlar ise daha ağır bir itiraz getirdi: Brod yalnızca romanları değil, mektupları, günlükleri, en özel notları da yayımlayarak bir yazarın mahremiyetini kamuya açtı ve onu bir efsaneye dönüştürdü.

İşin garip tarafı şu: Brod, kendi zamanında Kafka'dan çok daha tanınmış bir yazardı. Onlarca kitap yazdı, tiyatroda çalıştı, besteler yaptı. Bugün o kitapların hiçbiri okunmuyor. Max Brod adı, edebiyat tarihinde tek bir cümleyle kaldı: sözünü tutmayan dost. Ölümsüzlüğü, kendi yazdıklarından değil, yakmayı reddettiği kâğıtlardan geldi.

Bu kâğıtlara bakan herkes de aslında aynı yerde duruyor. Dava'yı, Şato'yu ya da Kafka'nın günlüklerinden bir sayfayı açan okur, bir yazarın açıkça yazdığı isteğin çiğnenmesinden doğan bir metni elinde tutuyor. Kitabı kapatmak bunu geri almıyor, okumak da onaylamak anlamına geliyor. Dünya edebiyatının en bilinen sayfalarının bir kısmı, var olmamaları gerektiği söylendiği hâlde var olan sayfalardır. Kafka son isteğini yazılı olarak bıraktı, ama o isteği emanet edeceği kişiyi seçerken bile bir seçim yapmış oldu.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.