Altı Ayda Yazılan İddia: Hüsn ü Aşk

Bölüm metni

Bir sohbet meclisinde birileri, yüz yıl önce yazılmış bir mesnevinin eşi benzeri yazılamaz diyor. Sofranın ucundaki yirmi altı yaşındaki genç adam itiraz ediyor: yazılır, hem de ben yazarım. Altı ay sonra elinde Türk şiirinin en tuhaf, en çetin kitabı vardır — ve sonunda kendi çaldığını kendi itiraf edecektir.

İstanbul, 1782. Kışın erken indiği bir akşam, şehrin okumuş yazmış takımının toplandığı meclislerden birinde söz şiire gelmiş. O yüzyılın Osmanlı meclislerinde şiir konuşmak, bugün bir ülkenin geleceğini konuşmaya benzer; herkesin bir kanaati, herkesin savunduğu bir isim vardır. O akşam savunulan isim Nâbî'dir. Nâbî öleli 70 yıl olmuştur ama gölgesi hâlâ odanın içindedir. Şiiri akılla, hikmetle, öğütle dokumuş; Halep'te geçirdiği uzun yılların sonunda, 1705'te Hayrabad adlı mesnevisini tamamlamış ve bu eser onun ardından gelen herkes için bir ölçü hâline gelmiştir. Mecliste konuşanlardan biri, o gece, ölçüyü sınıra çeker: Hayrabad'ın bir benzerinin artık yazılamayacağını söyler. Sadece bugün yazılamayacağını değil; bundan sonra da yazılamayacağını.

Odada 25 yaşını yeni geçmiş bir genç oturmaktadır. Adı Mehmed Esad. Yenikapı Mevlevîhânesi'nin yakınındaki bir evde doğmuş, babası Mustafa Reşid Efendi de dedesi de Mevlevî, ilk dersini babasından almış, Farsçayı Hoca Neş'et'ten öğrenmiş bir gençtir. Şiire "Esad" mahlasıyla başlamış, sonra "Galib" demeye başlamıştır kendine; kelimenin anlamı da ortadadır, galip gelen. 24 yaşındayken divanını tertip edecek kadar erken olgunlaşmış, ama henüz kimsenin "büyük şair" diye anmadığı biridir. Edebiyat tarihinin onu Şeyh Galib diye anması için daha yıllar vardır.

Galib, o iddiaya itiraz eder. Hem de ihtiyatlı, kaçamaklı bir itiraz değil; doğrudan, gencin haddini aşması diye anılacak türden bir itiraz. Hayrabad'ın kusurları olduğunu söyler. Söylediklerinin özü şudur: Nâbî'nin anlattığı hikâye Nâbî'nin değildir. Feridüddin Attar'ın İlahiname adlı eserindeki bir anlatıdan alınmış, Türkçeye aktarılmış, süslenmiştir. Hikâyenin kahramanının davranışları da Galib'in gözünde bir mesneviye yaraşır ağırlıkta değildir. Yani ortada bir ustalık vardır ama, Galib'e göre, ödünç alınmış bir zemin üzerinde kurulmuş bir ustalıktır.

Bunu söylemenin ne demek olduğunu anlamak için o meclisin havasını hatırlamak gerekir. Nâbî, Osmanlı şiirinde bir kişi değil bir okuldur; ardından gelen kuşaklar "Nâbî yolu" diye bir yoldan yürümektedir. Otoritesine itiraz eden, sadece bir şaire değil, odadaki herkesin zevkine, beğenisine, yıllardır ezberlediği beyitlere itiraz etmiş olur. Nitekim meclisin cevabı gecikmez. Konuşmayı iddiadan ispata çeviren o cümle söylenir: madem böyle düşünüyorsun, sen yaz.

Bu, bir edebiyat tarihi anekdotu olarak anlatıldığında zarif görünür. Yaşandığı anda zarif olmadığı kesindir. Çünkü ortada, geri alınamayacak bir söz vardır ve karşılığında istenen şey imkânsıza yakındır: yüzyılların biriktirdiği bir türde, herkesin ezbere bildiği kalıpların içinden, kimsenin daha önce yazmadığı bir mesnevi çıkarmak. Üstelik genç bir şairin bunu yapması için önünde uzun bir ömür de yoktur; olacağını da bilmemektedir.

Galib yazmaya başlar. Ve bitirdiğinde tarih 1783'tür. Aradan geçen süre 6 aydır.

Bu rakamı bugün dahi tuhaf bulmamak zordur. 6 ayda tamamlanan şey, 2041 beyitlik bir mesnevidir; aralara serpiştirilen ve her biri altışar kıtadan oluşan 4 tardiyyeyle birlikte toplam 2101 beyte ulaşan bir metin. Bu, sadece bir hacim meselesi de değildir. Aruzun zor bir kalıbında, baştan sona kendi kurduğu bir hikâye üzerinde, kendi icat ettiği isimlerle ilerleyen bir eserdir. Yani Galib meclise verdiği cevabı yalnızca "yazarak" vermemiş, tam da eleştirdiği noktadan vermiştir: ödünç alınmamış bir hikâye.

Kendi iddiasını eserin içine de yazar. Mesnevilerin başında, yazarın kitabı neden yazdığını anlattığı bir bölüm vardır; Galib orada o gece olanları kendi ağzından anlatır ve ardından, Türk şiirinin en cüretkâr beyitlerinden birini söyler. Kendinden öncekilerin tarzını geçtiğini, başka bir dil konuştuğunu söyleyen o beyit, bir şairin kendi eseri hakkında verebileceği en riskli hükümdür. Çünkü böyle bir cümleyi kurmak, metni ebediyen o cümlenin yanında tartılmaya mahkûm eder.

Geriye tek bir soru kalır. 26 yaşındaki bir gencin 6 ayda yazdığı bu kitapta, gerçekten öyle bir şey var mıdır?

Hüsn ü Aşk, ilk bakışta bir aşk hikâyesidir. İkinci bakışta hiç öyle değildir.

Anlatı, Benî Mahabbet yani Sevgi Oğulları adlı bir Arap kabilesinde başlar. Aynı gece iki çocuk doğar: kızın adı Hüsn'dür, güzellik demektir; oğlanın adı Aşk'tır. Kabilenin büyükleri daha beşikteyken ikisini birbirine nişanlar. Büyürler, Edep Mektebi denen bir okulda okurlar; hocaları, adı delilik anlamına gelen Molla-yı Cünûn'dur. Ders aralarında Mana bahçesinde gezer, Feyz ırmağının kıyısında otururlar. Buraya kadar her isim bir kavramdır; Galib hikâyesini insanlarla değil, insan hâlleriyle kurar.

Ama kavuşamazlar. Araya Hayret girer. Hayret, bir düşman değildir; şaşkınlık demektir, insanın karşısındakini anlamaya çalışırken donup kaldığı o an. Aşk, Hüsn'ü istemeye gittiğinde kabilenin büyükleri bir şart koşarlar: Kalp ülkesine gidip oradan kimyayı getirecektir. Yani sevdiğine kavuşmak için, önce kendi kalbinin ülkesine yolculuk edecektir.

Bundan sonrası bir yol hikâyesidir ve Galib bu yolu hiç yumuşatmaz. Aşk'ın yanında, adı çabalamak anlamına gelen Gayret vardır. Yolda bir kuyuya düşer, kuyuda bir cadının eline geçer, zincire vurulur. Onu kurtaran, hikâye boyunca kılıktan kılığa giren Sühan'dır; adının anlamı sözdür. Sühan bazen bir ihtiyar, bazen bir yolcu, bazen bir ses olarak belirir ve her defasında Aşk'ı bir adım ileri taşır. Ona Aşkar adlı bir at verir. Aşk devlerle çarpışır, ateşten bir denizi geçer, akıl çelen anlamına gelen Hûşrübâ adlı bir büyücünün kalesine düşer. O kalenin adı Suretler Kalesi'dir ve orada Aşk'ın karşısına çıkarılan şey işkence değil, tam tersidir: Hüsn'e benzeyen suretler. Yani kahraman, en çok arzuladığı şeyin taklidiyle sınanır.

Burada Galib'in ne yaptığı görünür hâle gelir. Divan şiirinin klasik mesnevilerinde kahraman, dış engellerle savaşır; rakiple, babayla, kaderle. Hüsn ü Aşk'ta bütün engeller kahramanın içinden çıkar. Cadı da, dev de, ateş denizi de, kaleyi dolduran sahte güzellikler de insanın kendi nefsinin haritasıdır. Bu yüzden eser, soyut kavramların kişileştirilmesiyle kurulmuş, Türk edebiyatında benzeri az bulunan metinlerden biri sayılır.

Sonu ise, bir aşk hikâyesinden beklenecek şey değildir. Aşk, bütün sınavları geçip Kalp ülkesine vardığında, aradığı kimyayı bir hazine sandığında bulmaz. Sühan ona asıl gerçeği söyler: Hüsn ile Aşk aynı şeydir. Arayan ile aranan ikiye ayrılmış değildir; ayrılık, yolun kendisi için kurulmuş bir sahnedir. Yolculuk bir araç değildir, varılacak yerin ta kendisidir. Tasavvufun varlığın birliği fikrini, Galib bir vaaz cümlesiyle değil, 2101 beyit süren bir macerayı tersine çevirerek anlatır.

Biçim tarafında da aynı cüret vardır. Galib, eserini Leylâ ile Mecnûn anlatılarının kullanıldığı kısa ve hızlı akan vezinde yazar; uzun tasvire imkân tanımayan, şairi her beyitte sıkıştıran bir kalıptır bu. Anlatının temposu düştüğünde araya tardiyyeleri sokar, metin hikâyeden şarkıya geçer, sonra yine hikâyeye döner. Dili ise dönemin alışkanlıklarına meydan okur: ağır Farsça terkiplerle İstanbul sokağının gündelik deyişleri aynı sayfada yan yana durur. Hint üslubu denen, karmaşık ve zihni zorlayan hayal kurma biçiminin Osmanlı şiirindeki en olgun örneği olarak anılmasının sebebi de budur.

Galib, Mevlânâ'ya olan borcunu da saklamaz. Eserin sırlarını Mesnevî'den aldığını, çaldıysa da devlet malı çaldığını söyler ve okuyucusuna şunu ekler: sen de o cevheri bul da çal. Bu, bir itiraf değil, bir davettir. Kaynağı gizlemek yerine ortaya koyup, asıl meselenin kaynakta değil, onunla ne yapıldığında olduğunu söyler. Mecliste Nâbî'ye yönelttiği eleştirinin cevabını da böylece kendisi vermiş olur.

Hüsn ü Aşk bittiğinde Galib henüz dervişlik yoluna girmemişti bile. Kitabı yazdıktan bir yıl sonra, 1784'te Konya'ya gidip Mevlânâ Dergâhı'nda çileye soyundu. Babası onu Konya'da bırakmadı, İstanbul'a döndürdü; çilesini 1787'de Yenikapı Mevlevîhânesi'nde tamamlayıp dede oldu. Yani şiirin zirvesini, tarikatın o uzun ve sabırlı eğitiminden önce vermişti. Sonrasında yazdıkları, o zirveye çıkan bir yol değil, oradan bakan bir adamın notlarıdır.

1791 Haziran'ında, 34 yaşındayken Galata Mevlevîhânesi şeyhliği ona verildi. Bugün Beyoğlu'nda, İstiklal Caddesi'nin girişinde duran o yapıdır. Şeyhliğiyle birlikte hayatı da değişti; III. Selim'in yakın çevresine girdi. Padişah harap hâldeki tekkeyi 1792'de tamir ettirdi, Galib'e Mesnevî'nin değerli bir yazma nüshasını hediye etti, divanını ciltletip tezhiplettirdi, 1794'te mesnevîhanlık görevinin ona verilmesini sağladı. Bir şairin devletin en tepesiyle kurabileceği en yakın ilişkilerden biriydi bu ve Galib bunu isteyerek değil, işini yaparak elde etmişti.

Ama Galata yılları yalnızca itibar getirmedi. 1796'da, müridi ve dostu Esrar Dede öldü. Esrar Dede, aynı tekkenin içinde yaşayan, şiirden anlayan, Galib'in yanında yetişmiş bir dervişti. Onun ölümü Galib'i çok derinden sarstı; ardından yazdığı mersiye, Türkçedeki en içten dostluk şiirlerinden biri olarak okunur. Şeyh Galib, kendisinden sonra gelen kuşağı yetiştirmesi beklenen adamdı; öğrencisini gömen adam oldu.

Üç yıl sonra sıra kendisine geldi. 1799'un ilk günlerinde, Galata'daki tekkesinde hastalanıp öldü. Hicrî takvimle 42 yaşındaydı. Şeyhliği 8 yıl sürmüştü. Mezarı, ömrünün son yıllarını geçirdiği mevlevîhânenin bahçesindedir; bugün de oradadır, şehrin en kalabalık caddesinin birkaç adım ötesinde. Geride 5500 beyte varan bir divan, Mesnevî üzerine bir şerh, Arapça bir risâleye yazılmış notlar ve 26 yaşında 6 ayda yazdığı o kitap kaldı.

Edebiyat tarihinin onun ölümüne yüklediği anlam, kendi ömrünün ötesindedir. Klasik Türk şiirinin son büyük sesi olarak anılır; ondan sonra aynı gelenek içinde onun ayarında bir isim çıkmadığı kabul edilir. Ahmet Hamdi Tanpınar, Galib'i bu geleneğin kapanış noktası sayar ve Hüsn ü Aşk'ın sembol dünyasında, yüz yıl sonra Avrupa'da yazılacak şiirin habercisini görür. Abdülbaki Gölpınarlı'nın hazırladığı neşirler eseri modern okura açtı. Amerikalı araştırmacı Victoria Holbrook, uzun yıllar üzerinde çalıştıktan sonra 2005'te Hüsn ü Aşk'ı İngilizceye kazandırdı. Orhan Pamuk'un Kara Kitap'ı, Galib'in dünyasını çağdaş bir romanın içine taşıdı. Yani 1783'te kapanan defter, aslında hiç kapanmadı.

Peki meclisteki o iddia ne oldu? Bunu bir galibiyet hikâyesine çevirmek kolay ama haksızlık olur. Nâbî hâlâ Türk şiirinin büyük ustalarından biridir; hikmetli, düşünen, öğreten şiirinin kendi gücü vardır ve Galib'in itirazı da zaten Nâbî'nin şairliğine değil, bir hikâyenin nereden alındığınaydı. Olan şey şudur: 1782'de bir odada, bir türün sınırına gelindiği, daha ileri gidilemeyeceği söylendi. Ve o sınırın var olmadığını, sadece kimsenin denememiş olduğunu, 25 yaşında biri kanıtladı.

Hüsn ü Aşk'ın bugün hâlâ okunmasının sebebi de belki budur. Kitap, kendi konusunu kendi yazılış hikâyesiyle doğrular. İçinde, sevdiğine kavuşmak için imkânsız bir yola çıkan ve yolun sonunda aradığının kendisi olduğunu öğrenen bir genç anlatılır. Onu yazan da, bir odada kendini imkânsız bir söze mecbur bırakan ve o sözü tutmak için 6 ay boyunca yazan bir gençti.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.