Okunmamak: Tanpınar'ın Ölümünden Sonra Açılan Defteri

Bölüm metni

Bir yazar düşünün: kitapları satmıyor, adı hep başkasının öğrencisi diye anılıyor ve geceleri defterine "okunmamak bir muharrir için en üzücü şey" diye yazıyor. O defteri ölümünden kırk beş yıl sonra açtıklarında, artık herkes onu okuyordu.

1919 sonbaharında İstanbul'da, Darülfünun'un edebiyat şubesine on sekiz yaşında bir genç yazılır. Adı Ahmet Hamdi'dir. Bir kadının oğludur; çocukluğu babasının tayinleriyle Ergani'den Sinop'a, Siirt'ten Kerkük'e, oradan Antalya'ya savrularak geçmiştir. Annesini 14 yaşındayken kaybetmiştir. Şehir değiştirmeye alışkın, ama hiçbir şehre tam yerleşememiş bir çocukluk. O yıl derslerine girdiği hocalardan biri, o sırada henüz tek bir kitabı bile olmayan bir şairdir: Yahya Kemal.

Bu karşılaşma, Türk edebiyatının en uzun süreli ve en karmaşık usta-çırak ilişkilerinden birini başlatır. Tanpınar hocasından yalnızca vezin ve dil öğrenmez. Ondan bir bakış açısı devralır: Osmanlı şiirinin, Osmanlı musikisinin, İstanbul'un taşının ve suyunun modern bir Türkiye'de nasıl yaşamaya devam edebileceği sorusu. Bu soru Tanpınar'ın ömrünün sonuna kadar peşini bırakmaz. Ama hocasından devraldığı bir şey daha vardır ve bu, bir bakıma bir lanettir: yazdığını yayımlamama alışkanlığı.

Yahya Kemal, Türkçenin en çok ezberlenen şairlerinden biri olmasına rağmen hayattayken tek bir şiir kitabı çıkarmamıştır. Şiirleri dergilerde, gazetelerde, ağızdan ağıza dolaşmıştır. Kitapları ancak 1958'deki ölümünden sonra, arkadaşları ve öğrencileri tarafından derlenerek basılmıştır. Talebesi de benzer bir yavaşlıkla, benzer bir titizlikle, benzer bir erteleme huyuyla yaşayacaktır.

Tanpınar'ın ilk şiiri 1920'de yayımlanır. 1921'de Dergâh mecmuasında görünmeye başlar. Yani genç yaşta edebiyat hayatına girmiştir; gecikmiş bir başlangıç değildir bu. Gecikme, kitaplarda olacaktır.

1923 Şubatında mezun olur ve Anadolu'ya öğretmen olarak gönderilir. Erzurum Lisesi'nde iki yıl, Konya Lisesi'nde iki yıl, Ankara Erkek Lisesi'nde beş yıl. 1932'de İstanbul'a, Kadıköy Lisesi'ne döner. Ertesi yıl Güzel Sanatlar Akademisi'nde estetik ve mitoloji dersleri vermeye başlar. 15 Kasım 1939'da Edebiyat Fakültesi'ndeki 19. asır Türk edebiyatı kürsüsüne profesör olarak atanır. 1943'ten 1946'ya kadar Maraş milletvekilliği yapar. Kâğıt üzerinde son derece düzenli, saygın, kurumsal bir hayat.

Ama bu hayatın içinde bir yazar, yazdıklarını kendinden saklayarak yaşamaktadır.

İlk kitabı 1937'de çıkar. 36 yaşındadır ve kitap kendi edebiyatı değildir; Tevfik Fikret üzerine bir incelemedir. 1942'de bir Namık Kemal antolojisi hazırlar. Yani 40'lı yaşlarının başında iki kitabı vardır ve ikisi de başka şairler hakkındadır. Kendi hikâyelerini bir araya getiren ilk kitabı, Abdullah Efendi'nin Rüyaları, 1943'te yayımlanır. İlk şiirinin çıkışından 23 yıl sonra.

Bu yavaşlığın sebebi tembellik değildir. Tanpınar, metinlerini bitmek bilmez biçimde yeniden yazan bir adamdır. Bir cümleyi yıllarca taşır, bir romanı tefrika edip sonra kitaba girerken baştan elden geçirir, bir şiiri onlarca kez değiştirir. Hayatı boyunca yayımladığı tek şiir kitabı 1961'de, yani ölümünden bir yıl önce çıkacaktır ve içinde onlarca yıllık bir emeğin ancak seçilmiş bir kısmı yer alacaktır. Geri kalanı defterlerde, müsveddelerde, mektupların arasında kalır.

1946'da Beş Şehir yayımlanır; Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul üzerine, yaşadığı şehirlerin hafızasını kuran denemeler. 1949'da iki kitabı birden çıkar: ilk romanı Huzur ve akademik ömrünün en ağır eseri olan 19. asır Türk edebiyatı tarihi. Tanpınar o sırada 48 yaşındadır. Çağdaşlarının çoğu bu yaşta dört beş romanını çoktan bitirmiştir.

Burada, sonradan hayatının en acı meselesi haline gelecek bir denklem kurulur. Geç yazan, geç yayımlayan, üstelik hiçbir zaman kolay okunan bir yazar olmayan bir adam. Cümleleri uzundur, imgeleri yoğundur, romanlarında olay örgüsünden çok bilinç akışı, musiki, rüya ve zaman vardır. Böyle bir yazarın okurunu bulması zaman ister. Tanpınar'ın ise, kendisinin de bilmediği üzere, çok az zamanı kalmıştır.

Hocası Yahya Kemal bu sessizliği bir tür aristokratik tavırla taşımıştı; şöhreti zaten kitapsız da gelmişti ona. Talebesi aynı şansa sahip değildi. Çünkü Tanpınar'ın yazdığı şey şiirden ibaret değildi; romandı, ve roman okur ister.

Huzur, 22 Şubat 1948'de Cumhuriyet gazetesinde tefrika edilmeye başlanır ve 2 Haziran'da tamamlanır. Ertesi yıl Remzi Kitabevi tarafından kitap olarak basılır. Roman, İkinci Dünya Savaşı'nın eşiğindeki İstanbul'da geçer; Mümtaz adlı genç bir akademisyenin Nuran'a duyduğu aşkın etrafında, bir medeniyetin kendi geçmişiyle hesaplaşmasını anlatır. İçinde musiki vardır, Boğaz vardır, ölüm korkusu vardır, savaşın yaklaşan gölgesi vardır.

Kitap edebiyat çevrelerinde konuşulur. Karakterleri tartışılır. Ama satmaz.

Bu, Tanpınar'ın hayatının geri kalanını belirleyecek olan yaradır. Türk edebiyatında o yıllarda hâkim damar toplumcu gerçekçiliktir; köy romanı, toplumsal mesele, açık siyasi duruş beklenmektedir. Tanpınar ise Osmanlı musikisinden, Bergson'un zaman anlayışından, Boğaziçi'nin ışığından söz eden bir romancıdır. Sağdaki okur onu fazla Batılı, soldaki okur fazla geçmişe dönük bulur. İki tarafa da tam yerleşemez. Kendisinin ve dostlarının yıllar içinde kullanacağı bir tabir vardır bu durum için: sükût suikastı. Yani hakkında kötü şey yazılması değil, hiçbir şey yazılmaması.

1953'te bir defter tutmaya başlar. Kimseye göstermeyeceği, yayımlamayı düşünmediği notlar. Bu defter tam da hayatının bu noktasında açılır; elli iki yaşında, saygın bir profesör, yayımlanmış romanı olan bir yazar ve derin bir karşılıksızlık duygusu içinde.

20 Haziran 1954'te Yeni İstanbul gazetesinde yeni romanı tefrika edilmeye başlar: Saatleri Ayarlama Enstitüsü. 30 Eylül'de tefrika biter. Roman, Hayri İrdal adlı bir adamın ağzından, Abdülhamid devrinden Cumhuriyet'e uzanan bir ömrü anlatır; ülkedeki bütün saatleri Batı saatine ayarlamak gibi gülünç bir amaçla kurulan bir kurumun hikâyesi üzerinden bürokrasiyi, modernleşme hevesini ve kurumsal saçmalığı mizahla yarar. Bugün yirminci yüzyıl Türk romanının en önemli eserlerinden biri sayılır.

Tefrika bittikten sonra roman yedi yıl kitap olmayı bekler.

Yedi yıl. Bir gazete sayfasında tamamlanmış, okunmuş, bitmiş bir metin, cilt haline gelmek için 1961'i bekler. Bu gecikmede Tanpınar'ın kendi titizliği de vardır; metni yeniden elden geçirir, değiştirir. Ama esas mesele şudur: bir yayıncı için Tanpınar basmaya değer bir isim değildir. Huzur'un satış rakamları ortadadır. Kitapları küçük baskılarla çıkar ve o baskılar tükenmez.

Bu yıllarda Tanpınar'ın hayatı dışarıdan bakıldığında saygındır, içeriden bakıldığında dardır. Hiç evlenmemiştir. Çocuğu yoktur. Kiralık odalarda yaşar. Üniversite maaşıyla geçinir, para sıkıntısı defterlerinin sabit temalarından biridir. Kendi çağdaşlarının, kendinden daha az yetenekli bulduğu isimlerin okunmasını, konuşulmasını, satmasını izler. Defterine yazdığı bir cümle bu duyguyu bütün çıplaklığıyla taşır: okunmamak, bir yazar için en üzücü şeydir.

Bu cümlenin ağırlığı, kimin kaleminden çıktığında saklıdır. Bunu yazan adam, Türk edebiyatının en kapsamlı 19. yüzyıl tarihini kaleme almış bir profesördür. Yani unutulmanın, geç anlaşılmanın, itibarın yüzyıllar içinde nasıl kaydığının teknik olarak en iyi bildiği alanı budur. Başka yazarların ölümünden sonra nasıl keşfedildiğini o anlatmıştır. Kendi sırasının geleceğini ise göremeyecektir.

1961 tuhaf bir yıl olur. Tanpınar'ın iki kitabı birden çıkar: hayatındaki tek şiir kitabı ve yedi yıldır bekleyen Saatleri Ayarlama Enstitüsü. 60 yaşındadır. Uzun bir aradan sonra bir kıpırdanma, belki bir dönüş işareti.

24 Ocak 1962'de, kalp rahatsızlığı sonucu İstanbul'da ölür. Romanının kitap olarak raflara çıkmasının üzerinden aylar geçmiştir. Defterine son notunu ölümünden 13 gün önce düşmüştür.

Geriye çekmeceler dolusu kâğıt kalır. Tamamlanmamış romanlar, dağınık makaleler, mektuplar, şiirler ve dokuz yıl boyunca tutulmuş o defter.

Ölümünden sonra olanlar, Türk edebiyatında benzeri az görülen bir yeniden doğuş hikâyesidir ve bu hikâye yavaş yavaş, on yıllara yayılarak gerçekleşir.

Öldüğü yıl, hocası üzerine yıllardır üzerinde çalıştığı kitap yayımlanır. 1969'da edebiyat üzerine makaleleri, 1970'te denemeleri bir araya getirilir. 1973'te Sahnenin Dışındakiler kitap olur; 1950'de gazetede tefrika edilmiş, sonra unutulmuş bir romandır bu. 1975'te Mahur Beste basılır; 1944'te bir dergide tefrika edilmiş, tamamlanmamış bir metin. 1987'de Aydaki Kadın çıkar: müsveddeler arasından çıkarılmış, boşlukları olan, bitmemiş son romanı.

Yani Tanpınar'ın külliyatının önemli bir kısmı, ölümünden sonraki 25 yıl içinde, başkalarının emeğiyle raflara taşınır. Yaşarken yayımlayamadığı her şey, yayımlanır.

En son da defter açılır.

2007'nin sonunda, Dergâh Yayınları, İnci Enginün ile Zeynep Kerman'ın hazırladığı bir kitap yayımlar: Günlüklerin Işığında Tanpınar'la Baş Başa. 1953'te başlayıp ölümünden 13 gün öncesine kadar süren o notların tamamı. Ölümünün üzerinden 45 yıl geçmiştir.

Kitabın yarattığı etki beklenmediktir. Çünkü içinden çıkan adam, okurun tanıdığı Tanpınar değildir. Romanlarındaki o zarif, dengeli, medeniyet meseleleri üzerine düşünen ses yoktur burada. Onun yerine kıskanan, kırılan, para derdine düşen, çağdaşları hakkında sert konuşan, kendine acımasızca yüklenen, yalnızlıktan yakınan bir insan vardır. Yahya Kemal hakkında yazdıkları bile çift yönlüdür: hayranlık ile kırgınlık aynı sayfada yan yana durur.

Kitap yayımlandığında bir tartışma başlar. Bir kesim, yazarın kimseye göstermeyi düşünmediği notların basılmasını doğru bulmaz; bunun Tanpınar'ın itibarına zarar verdiğini söyler. Bir başka kesim ise tam tersini savunur: defter, mermer bir heykeli alıp yerine nefes alan bir insan koymuştur ve bu, eserleri daha iyi anlamayı sağlamaktadır. Bugün bu günlükler, Tanpınar üzerine yapılan çalışmaların vazgeçilmez kaynaklarından biridir.

Asıl çarpıcı olan ise şudur. O defterlerin en sık dönen şikâyeti okunmamaktır. Ve o defterler, tam da bu şikâyetin ilk kez geniş bir kitleye ulaştığı metin olmuştur. Yazarın hiçbir okur düşünmeden, hiçbir üslup kaygısı gütmeden, sadece kendisi için yazdığı sayfalar, sonunda en çok konuşulan sayfaları haline gelmiştir.

Bu arada romanları da kendi yolculuğunu tamamlar. Yedi yıl kitap olamayan Saatleri Ayarlama Enstitüsü, İngiliz yayınevi Penguin'in klasikler dizisinde, yani Penguin Klasikleri'nde 2013'te Maureen Freely ve Alexander Dawe'ın çevirisiyle yayımlanır; kitaba önsözü yazar Pankaj Mishra yazar. Türkçede ilk basılışının üzerinden yarım yüzyıldan fazla geçmiştir. Roman, yirminci yüzyılın gözden kaçmış büyük eserlerinden biri olarak tanıtılır. Orhan Pamuk, Nobel'i aldıktan sonra Tanpınar'ı kendi edebiyatının kurucu isimlerinden biri olarak defalarca anar ve bu, Tanpınar'ın dünya edebiyatı sahnesine açılan kapısı olur. Bugün eserleri onlarca dile çevrilmiş, üniversitelerde okutulan, üzerine yüzlerce tez yazılmış bir külliyattır.

Tanpınar, Rumelihisarı'ndaki Aşiyan Mezarlığı'na, hocası Yahya Kemal'in yanı başına gömüldü. Mezar taşında kendi şiirinden iki dize yazılıdır: ne içindeyim zamanın, ne de büsbütün dışında.

Bu iki dize, bir yazarın kendi kaderi hakkında farkında olmadan yazdığı en doğru cümle olabilir. Tanpınar kendi zamanının içinde değildi; 1950'lerin Türkiye'sinin ondan beklediği edebiyatı yazmadı, o yüzden okunmadı. Ama zamanın büsbütün dışında da değildi; sadece okuru henüz doğmamıştı. Yazdığı metinler, kendilerini anlayacak kuşağı beklemek üzere çekmecelerde durdu ve o kuşak, kırk yıl, elli yıl sonra geldi.

Edebiyat tarihinde okunmak, çoğu zaman bir buluşma meselesidir; ve buluşmanın saati her zaman yazarın ömrüne ayarlı değildir. Bütün saatleri ayarlamak üzere kurulmuş gülünç bir kurumu anlatan adam için, bunda hüzünlü bir ironi kadar bir teselli de vardır: kendi saati geç çalmış olabilir, ama çalmıştır.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.