İki Yüz Yıl Sonra Çıkan Üçüncü Nüsha: Dede Korkut

Bölüm metni

Bir halkın bütün destan kitabı, dünyada tek bir defterin içinde saklıydı — ve o defteri bulan kişi Türk bile değildi. İki yüz yıl boyunca herkes hikâyenin tamamının elimizde olduğunu sandı. Sonra 2018'de İran'da bir kâğıt tomarı açıldı ve Dede Korkut'un hiç duyulmamış bir boyu ortaya çıktı.

1815 yılında, Berlin'de yaşayan yaşlı bir adam, yıllar önce eline geçen bir metnin peşine düşmüştü. Adı Heinrich Friedrich von Diez'di; Prusya'nın İstanbul'daki elçisi olarak 1780'li yıllarda Osmanlı başkentinde geçirdiği altı yıl, onu hayatının geri kalanında bırakmayacak bir merakla döndürmüştü memleketine. Doğu dillerine, özellikle Türkçeye tutkundu. Emekli olduktan sonra kendini tamamen bu işe verdi: Almanya'nın kütüphanelerinde tozlanmış Doğu yazmalarını tarıyor, kimsenin okumadığı defterleri açıyor, Avrupa'nın Doğu hakkında ne kadar az şey bildiğini öfkeli bir dille anlatan kitaplar yazıyordu.

Saksonya'nın başkenti Dresden'deki kraliyet kütüphanesinin Doğu yazmaları bölümünde, raflardan birinde, kimsenin uzun zamandır açmadığı bir defter duruyordu. Kalın değildi. Arap harfleriyle, Türkçe yazılmıştı. Başında şöyle bir kayıt vardı: Kitâb-ı Dedem Korkud alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân. Yani, Oğuz boyunun diliyle Dedem Korkut'un Kitabı. Bu defterin kütüphaneye ne zaman ve hangi yolla girdiği bugün bile tam olarak bilinmiyor; muhtemelen Osmanlı topraklarından Avrupa'ya taşınan yüzlerce yazmadan biri olarak, kimsenin ne olduğunu anlamadığı bir paketin içinde gelmişti. Katalogda bir satırlık bir yeri vardı, o kadar.

Diez o defteri açtığında ne bulduğunu hemen anladı. Karşısında bir hikâye derlemesi vardı, ama sıradan bir derleme değildi. On iki ayrı anlatı ve bunların önüne konmuş bir giriş bölümü. Anlatıların hepsi aynı dünyayı paylaşıyordu: at sırtında yaşayan, çadırda doğup çadırda ölen, kılıcını ve sözünü aynı ciddiyetle kullanan bir halkın dünyasını. Ve hepsinin kenarında, bazen anlatan bazen anlatılan, bir ihtiyar duruyordu. Dede Korkut.

Diez, elindeki metnin bir kopyasını kendi eliyle çıkardı. Bugün Berlin'de duran ve araştırmacıların Berlin nüshası dediği şey aslında ayrı bir yazma değil, Diez'in bu kopyasıdır. Sonra bulduklarını Asya'ya dair topladığı notlardan oluşan büyük kitabına, kısaca Asya Notları diyebileceğimiz esere yerleştirdi. Bir bölümü Oğuz'un atasözlerine ayırdı; metnin girişindeki özlü sözlerden 200 kadarını Almancaya çevirdi. Ama asıl heyecanlandığı şey başkaydı.

On iki hikâyeden biri, Basat adlı bir yiğidin, Tepegöz denen tek gözlü canavarı öldürüşünü anlatıyordu. Tepegöz bir peri kızıyla bir çobanın birleşmesinden doğmuş, bir ette yumru gibi büyümüş, alnının ortasında tek bir gözle dünyaya gelmişti. Oğuz'un çocuklarını yiyordu. Basat onu, tam da Odysseus'un Polyphemos'a yaptığı gibi, gözünü kör ederek ve mağaradan hayvan postuna sarılıp kaçarak yenmişti. Diez, kitabının bir bölümünü baştan sona bu karşılaştırmaya ayırdı. Homeros'un tek gözlü devi ile Oğuz'un tek gözlü devi arasındaki benzerliğin tesadüf olamayacağını savundu; hatta daha ileri gidip Anadolu'daki anlatının Yunan anlatısından daha eski bir katmandan gelebileceğini ileri sürdü. Bu iddia dönemin Avrupası için provokatifti ve Diez'in zaten sivri olan üslubu tartışmayı büyüttü.

Diez'in bu çalışmaları yalnız akademik çevrelerde kalmadı. Berlin'deki bu yaşlı Doğu meraklısıyla Weimar'daki Goethe arasında bir mektuplaşma vardı; Goethe, Doğu şiiriyle hesaplaştığı Batı-Doğu Divanı'nı yazarken Diez'in çevirilerinden ve notlarından yararlandı, onun adını kitabında andı. Yani Dresden'deki o ince defter, bilinmeden önce bile Alman edebiyatının en önemli şiir kitaplarından birinin arka odasına girmişti.

Metnin Türkiye'deki yolculuğu ise çok daha geç başladı. Diez'in tanıtmasından tam 101 yıl sonra, 1916'da, Kilisli Rifat Bilge, Berlin'deki kopyadan yararlanarak metnin tamamını ilk kez Arap harfleriyle İstanbul'da yayımladı. 1938'de Orhan Şaik Gökyay ilk Latin harfli baskıyı hazırladı. 1958'de Muharrem Ergin, bugün hâlâ ders kitaplarının dayandığı büyük tenkitli metni çıkardı. Böylece Dresden'in raflarında yüzyıllarca sessiz duran defter, bir milletin edebiyat kanonunun tam ortasına yerleşti.

Peki bu defterde adı geçen Dede Korkut kimdi?

Metnin kendisi onu tanıtmakla işe başlıyor. Resul aleyhisselam zamanına yakın bir vakitte, Bayat boyundan bir adam çıktı, diyor; adı Korkut Ata idi. Oğuz'un bilicisiydi; ne söylese olurdu, gaipten türlü haber söylerdi. Bu birkaç cümle, aslında bir mesleğin tarifidir. Korkut Ata ne bir hükümdardır ne bir komutan. O, boyların arasında dolaşan, düğünde ve savaş dönüşünde çağrılan, kopuzunu omzunda taşıyan bir ozandır. Ama işlevi bugünün sanatçısından çok daha geniştir. Ad koyar, öğüt verir, çatışmaları yatıştırır, ölüyle pazarlık eder, geleceği söyler. Toplumun hafızası ve vicdanı aynı kişide toplanmıştır.

Kitabın her hikâyesi bir boydur. Boy, hem Oğuz'un akrabalık birimini hem de o birime ait anlatıyı karşılayan bir kelimedir; ozanın yaptığı iş de "boy boylamak, soy soylamak" diye tarif edilir. Yani hikâyeyi anlatmak ve şiiri söylemek. Metnin en çarpıcı özelliği burada gizlidir: Dede Korkut Kitabı ne tam düzyazıdır ne tam şiir. Anlatı ilerlerken, duygunun yükseldiği yerde cümle kendiliğinden ritme kayar, kafiyeler sıralanır, sonra yine düzyazıya döner. Bu, yazı masasında icat edilmiş bir biçim değil; canlı bir sözlü anlatımın kâğıda geçirilmiş halidir. Kitap okunmak için değil, dinlenmek için kurulmuştur.

Hikâyelerin dünyası dardır ve tam da bu yüzden derindir. Bir baba, on beş yaşına gelmiş oğluna bir türlü ad koyamaz, çünkü Oğuz'da ad kazanılır; çocuk bir boğayı alt edince Dede Korkut gelir ve ona Boğaç adını verir. Bir yiğit, ölüm meleğiyle karşılaşır, canını verecek birini bulursa yaşayacağını öğrenir; anası ve babası reddeder, karısı kabul eder. Bir başkası, nişanlısının yanından tutsak alınır, 16 yıl sonra döndüğünde kendi düğününün değil, sevdiğinin başkasıyla evlendirilmek üzere olduğu düğünün ortasına düşer. Bu anlatılarda ihanet, tutsaklık, oğul kaybı, kardeş kavgası, yaşlanmak ve utanç vardır. Mutlu sonlar bile kolay gelmez.

Kadınlar bu dünyada dekoratif değildir. Burla Hatun tutsak düştüğünde oğlunun etinden yemektense ölmeyi seçer. Banu Çiçek, kendisini isteyen adamla güreşir ve ata binmekte, ok atmakta onu zorlar. Selcen Hatun, kocasını kurtarmak için kılıcını kuşanıp düşmanın içine dalar. Bu sahneler, göçebe Oğuz toplumunda kadının konumu hakkında, herhangi bir tarih kitabının verebileceğinden daha canlı bir tanıklık sunar.

Metnin arkasında birden fazla zaman katmanı vardır. En altta, Oğuzların Orta Asya'dan batıya yürüdüğü, henüz Müslüman olmadıkları yüzyıllardan kalma çok eski bir kat bulunur; Tepegöz gibi, ölümle pazarlık gibi motifler oradan gelir. Onun üstüne, Anadolu'ya ve Kafkasya'ya yerleşmiş, Hıristiyan komşularıyla hem savaşan hem kız alıp veren bir toplumun hayatı binmiştir. Coğrafya çoğu boyda Doğu Anadolu ve Kafkasya'dır; Trabzon'un adı geçer, Bayburt'un kalesi geçer, Gürcistan geçer. Araştırmacıların büyük kısmı bu anlatıların bugünkü biçimine 15. yüzyılın ikinci yarısında, muhtemelen Akkoyunlu çevresinde kavuştuğu görüşünde. Yani elimizdeki metin, yüzyıllarca ağızdan ağıza dolaşmış bir geleneğin belli bir andaki fotoğrafıdır. Fotoğrafı çeken kişiyi tanımıyoruz.

Uzun süre bu fotoğrafın tek bir kopyası olduğu sanıldı. 1950'de bu değişti.

İtalyan Türkolog Ettore Rossi, Vatikan Kütüphanesi'nin Türkçe yazmalar bölümünde çalışırken 102 numarada kayıtlı bir defterle karşılaştı. Başlığı farklıydı; Kazan Bey ve başkaları hakkında bir Oğuznâme olduğunu söylüyordu. İçinde Dresden'dekiyle aynı giriş ve 6 boy vardı. Rossi bulduğunu 1950'de duyurdu, 1952'de tıpkıbasımı ve İtalyanca çevirisiyle yayımladı. Bu nüsha eksikti, ama Rossi'nin dikkat çektiği bir özelliği vardı: yazısı Dresden'inkinden daha eski görünüyordu ve müstensih, yani kopyayı çıkaran kâtip, ne yazdığını anlayan biriydi. Dresden nüshasındaki bazı bozuk yerler Vatikan nüshası sayesinde düzeltilebildi. İki nüsha yan yana konunca, metnin arkasında ikisinden de daha eski, kayıp bir kaynağın durduğu anlaşıldı.

Sonra 66 yıl daha bir şey olmadı. Ta ki 12 Aralık 2018 gününe kadar.

O gün Tahran'da, Tahran Üniversitesi'nin karşısındaki İnkılap kitap pazarında, İran'ın kuzeyindeki Türkmen Sahra bölgesinden gelen bir mühendis dolaşıyordu. Adı Veli Muhammed Hoca'ydı; Günbed-i Kâvus şehrinde yaşıyor, yıllardır eski yazma toplayan bir koleksiyoncuydu. Alışverişini bitirmiş, çantalarını yazma alıp satan bir tanıdığının dükkânına bırakmıştı. Şehirden ayrılmadan önce su içmek için dükkâna uğradığında, içeri elinde bir kitapla biri girdi ve satmak istediğini söyledi.

Veli Muhammed Hoca defteri açtı. İçindekini tanıdı.

Satıcı, kendisinin Kaçar hanedanından geldiğini, defterin hanedanın kurucusu Ağa Muhammed Han Kaçar'ın kitaplığından kaldığını söylüyordu. Doğruluğu kesinleşmiş bir bilgi değil, ama yazmanın İran'da, Türkçe konuşan bir çevrede yüzyıllarca el değiştirdiği kesin. 31 yapraklık, yani ince bir defterdi. Ve içinde daha önce hiç görülmemiş bir metin vardı.

Yazmanın büyük kısmını soylamalar oluşturuyordu; bunlar, kitabın bilinen boylarındaki manzum parçalara benzeyen, kendi başına duran şiirlerdi ve sayıları 24 kadardı. Ama asıl sarsıcı olan, defterin sonuna doğru başlayan anlatıydı: Salur Kazan'ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi. Bilinen 12 boyun hiçbirinde bulunmayan, tamamen yeni bir hikâye. Dede Korkut Kitabı'nın 13. boyu.

Metin ilim dünyasına 2019'da tanıtıldı. Metin Ekici, yazmanın soylamalarını ve 13. boyu tıpkıbasım, çeviri yazı ve bugünkü Türkçeye aktarımıyla birlikte kitaplaştırdı. Aynı yıl, uzun yıllar Türkmen edebiyatı üzerine çalışmış olan Yusuf Azmun da kendi okumasını yayımladı ve metinde bir değil iki yeni boy bulunduğunu savundu. Kısa sürede yazma üzerine onlarca makale yazıldı; Sadettin Özçelik gibi araştırmacılar okumaları tek tek tartıştı. Nüshaya Günbed yazması, Türkmen Sahra nüshası ya da içeriğine bakarak Kazan Bey Oğuznâmesi deniyor. Ne zaman istinsah edildiği hâlâ tartışmalı; kimi araştırmacı 17 ya da 18. yüzyıla koyuyor, kimi daha eski bir tarihe çekiyor.

Bu keşfin değeri yalnızca "yeni bir hikâye bulundu" cümlesinde değil. Üç şeyi birden değiştirdi.

Birincisi, Dede Korkut Kitabı'nın kapalı bir metin olmadığını gösterdi. İki yüz yıl boyunca elimizde 12 boy vardı ve bu sayı, sanki eserin doğal sınırıymış gibi konuşuluyordu. Şimdi biliyoruz ki bu 12 boy, çok daha geniş bir Oğuznâme geleneğinden kâğıda düşmüş bir bölüktür. Kaç boy daha vardı, bilmiyoruz.

İkincisi, coğrafyayı genişletti. Dresden ve Vatikan nüshaları Anadolu ve Kafkasya kokar. Günbed yazması ise Hazar'ın doğusundan, Türkmen Sahra'dan çıktı ve dilinde Türkmence ile Azerbaycan Türkçesinin belirgin izleri var. Bu, Dede Korkut geleneğinin Anadolu'yla sınırlı olmadığını, Oğuzların ayrıldığı bütün kollarda yaşamaya devam ettiğini elle tutulur biçimde kanıtladı. Zaten Kazakistan bozkırında Korkut Ata anlatıları, Türkmenistan'da Gorkut Ata adı hiç unutulmamıştı; ama eldeki yazmalar bu kollara değmiyordu. Şimdi değiyor.

Üçüncüsü, zamanlaması neredeyse şiirseldi. Yazmanın Tahran'da el değiştirdiği 2018 yılının aralık ayında, bir başka toplantıda, Dede Korkut mirası UNESCO'nun somut olmayan kültürel miras listesine alınıyordu; başvuruyu Türkiye, Azerbaycan ve Kazakistan birlikte yapmıştı. Aynı haftalarda, biri resmî salonlarda, diğeri bir kitapçı dükkânının kapısında, aynı mirasın iki farklı kaydı yapılıyordu.

Dresden'deki rafta unutulmuş defterden Tahran'daki kitap pazarına uzanan bu iki yüzyıllık çizgide asıl dikkat çekici olan şudur: metin hep başkalarının ilgisizliği sayesinde hayatta kaldı. Kimse onu korumadı, kimse ona değer biçmedi, kimse özel bir kasaya koymadı. Bir Prusya diplomatı merak ettiği için, bir İtalyan Türkolog katalog taradığı için, bir Türkmen mühendis dükkâna su içmeye uğradığı için elimizde. Üç nüshanın üçü de tesadüfle bulundu. Bu, dördüncüsünün bir yerlerde beklediğini düşünmek için yeterince iyi bir sebep.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.