Bir Peniye Düşen Kitap: Hayyam'ın İkinci Hayatı

Bölüm metni

Bir kitapçının kapı önüne koyduğu bir penilik kutuda, kimsenin almadığı ince bir kitap duruyordu. Üzerinde yazarın adı yoktu; çevirenin de. O kutudan çıkan kitap, sekiz yüz yıl önce ölmüş bir matematikçiyi dünyanın en çok okunan şairlerinden biri yapacaktı.

Nişabur, on birinci yüzyılın ortası. Horasan'ın bu büyük kervan şehrinde doğan çocuğun adı Ömer'dir; babasının mesleğinden gelen lakabı Hayyam, yani çadırcı. 1048'de doğduğu kabul edilir. Büyüdüğünde onu tanıyanların hiçbiri, sekiz yüz yıl sonra dünyanın onu bir şair olarak konuşacağını tahmin edemezdi. Çünkü tanıdıkları adam şair değildi. Matematikçiydi.

Yirmili yaşlarının sonunda, Semerkant'ta yazdığı cebir risalesi, üçüncü dereceden denklemleri sistematik biçimde sınıflandıran ve her birini konik kesitlerin kesişimiyle geometrik olarak çözen bir çalışmaydı. Bugünün diliyle söylersek: cebirle geometriyi birbirine bağlıyordu, hem de Descartes'tan yaklaşık 550 yıl önce. Risalenin bir yerinde, bu denklemlerin sayılarla ifade edilebilecek bir çözümünü bulamadığını açıkça yazar; bulamadığını yazmak, bulduğunu yazmak kadar zordur ve bunu yapan az insan vardır.

Ünü Isfahan'a ulaştı. Selçuklu sultanı Melikşah ve veziri Nizamülmülk onu başkente çağırdılar. 1074'te Isfahan'da kurulan rasathanenin başına geçti ve hayatının en görünür işini orada yaptı: takvim reformu. Kullanılan ay takvimi mevsimlerden sürekli kayıyor, vergi toplama zamanı hasat zamanından uzaklaşıyordu. Hayyam'ın yönettiği ekip güneş yılını yeniden ölçtü ve 1079'da yürürlüğe giren yeni takvimi, sultanın adına atfen Celâlî takvimini kurdu. Bu takvimin yıl uzunluğu, bizim bugün kullandığımız Gregoryen takvimden daha isabetliydi. Avrupa'nın aynı düzeltmeyi yapması için 500 yıldan fazla beklemesi gerekecekti.

Onu şahsen tanıyanların bıraktığı portre de bu adamındır. Çocukluğunda Hayyam'ı gören ve sonradan filozofların hayatlarını yazan Beyhakî, ondan "hakkın delili" diye söz eder, olağanüstü hafızasından bahseder, huysuzluğundan ve ders vermeye pek gönüllü olmamasından da. Öldüğü günü de kaydeder: Hayyam, İbn Sînâ'nın büyük eseri Şifâ'yı okuyormuş, "bir ve çok" bahsine gelmiş, kitabı kapatmış, vasiyetini söylemiş, namazını kılmış ve ölmüş. 1131 yılıydı.

Ölümünden birkaç yıl sonra Nişabur'a gelen Nizâmî-i Arûzî, Dört Makale adlı kitabında mezarını ziyaret ettiğini yazar. Yıllar önce Belh'te Hayyam'ın, mezarının her bahar üstüne çiçek dökülen bir yerde olacağını söylediğini duymuştur. Mezarı bulur: bir bahçe duvarının dibinde, armut ve kayısı ağaçlarının altında, taşın üstü dökülen çiçeklerle örtülmüştür. Bu, Hayyam hakkında yazılmış en şiirsel sahnedir. Ve tam da bu yüzden dikkat çekicidir: sahneyi anlatan adam, Hayyam'ın şiir yazdığından tek kelimeyle söz etmez. Onu bir müneccim, bir bilge olarak anar.

Dönemin biyografi yazarları, filozof listeleri, bilim tarihçileri onu hep aynı raflara koyar: matematik, astronomi, felsefe, bazen tıp. Şairler tezkirelerinde yoktur. Sarayda şiir yazıp maaş alan, kaside sunan, divan derleyen bir adam değildir. Zaten yazdığı kabul edilen dörtlükler de o dönemin edebî sisteminde "eser" sayılmazdı; rubai, iki dakikada söylenip bir mecliste bırakılan, bir mektubun kenarına iliştirilen, kimin olduğu çoğu zaman kaydedilmeyen küçük bir biçimdi. Dört mısra, üçü birbiriyle kafiyeli. Bir fikri kurmaya değil, bir fikri çakmaya yarar.

Onun adına dörtlükler ilk kez ölümünden sonra kâğıda geçmeye başlar. Üstelik hayranlıkla değil. Ölümünün üzerinden yaklaşık otuz yıl geçmişken, dönemin büyük din âlimi Fahreddin Râzî, bir risalesinde Hayyam'a ait bir dörtlüğü anar. Yaklaşık bir asır sonra, mutasavvıf Necmeddin Râzî, Mirsâdü'l-ibâd adlı kitabında iki dörtlüğü daha aktarır ve açıkça kınar: ona göre bunları yazan adam, kâinatın anlamı konusunda yolunu şaşırmış bir filozoftur. İlk alıntıların bir suçlamanın kanıtı olarak yapıldığını fark etmek önemlidir. Yani Hayyam'ın şairliği, tarihe önce bir suç dosyası gibi girmiştir.

Ortada dolaşan şeyin doğası da buydu. Şarabı, geçiciliği, cennet vaadine duyulan şüpheyi, kaderin sessizliğini konu eden kısa, keskin, tehlikeli dörtlükler. Bunları söylemek riskliydi; bunları söyleyip altına imza atmak daha da riskliydi. Ama ölmüş, ünlü, tartışmalı ve sorgulanamayacak kadar itibarlı bir matematikçinin adı, böyle dörtlükler için mükemmel bir sığınaktı. Adı, yavaş yavaş, bir mıknatısa dönüştü.

Yüzyıllar boyunca bu mıknatıs çalıştı. Elyazmaları çoğaldı, her yeni nüsha bir öncekinden kalın çıktı. Hayyam İran'da hiçbir zaman Firdevsî, Sadî ya da Hafız ayarında bir şair sayılmadı; ders kitaplarına girmedi, şerhleri yazılmadı, taklit edilmedi. Adı, kanonun kenarında, tuhaf ve rahatsız edici bir yerde durdu. Sekiz yüzyıl boyunca da orada duracaktı. Onu oradan çıkaran şey, bir İran şehrinden değil, İngiltere'nin Suffolk kırsalından geldi.

Edward FitzGerald, 1809'da zengin bir ailede doğmuş, Cambridge'de okumuş, Tennyson ve Thackeray gibi isimlerle arkadaş olmuş, sonra bütün bu edebiyat çevresinden çekilip taşraya yerleşmiş bir adamdı. Çalışmasını gerektirecek kadar parası yoktu diye anlatmak yanlış olur; parası vardı, hırsı yoktu. Yıllarını Woodbridge civarında, mektup yazarak, kitap okuyarak, denize açılarak geçirdi. Evliliği birkaç ay sürdü ve kötü bitti. Kendi deyimiyle küçük işlerle uğraşan, kendini önemsemeyen bir adamdı.

1850'lerin başında, genç Doğu bilimcisi Edward Cowell ona Farsça öğretmeye başladı. Bu, orta yaşlı bir adamın zaman geçirmek için tuttuğu bir uğraştı; ta ki 1856'da Cowell, Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'nde bir elyazması bulana kadar. 1460 tarihli, İran'da istinsah edilmiş bu nüshada Hayyam'a atfedilen 158 dörtlük vardı. Cowell metni FitzGerald için kopyaladı. Aynı yıl Hindistan'a gitti ve oradan çok daha kalın bir nüshanın, 516 dörtlük içeren Kalküta metninin kopyasını da gönderdi.

FitzGerald bu dörtlüklere kapıldı. Ama yaptığı şeyin ne olduğu bugün hâlâ tartışılır. Kelimesi kelimesine çevirmedi. Dağınık dörtlükleri aldı, aralarından seçti, iki üç tanesini birleştirip tek bir kıtaya sıkıştırdı, sırayı tamamen değiştirdi ve ortaya bir şey çıkardı: şafakla başlayıp geceyle biten, tek bir günün içinde geçen bütünlüklü bir şiir. Farsça rubainin kafiye düzenini İngilizceye taşıdı; dört mısranın üçü kafiyeli, üçüncüsü serbest. Cowell'a yazdığı mektuplarda yöntemini savunurken kullandığı ifade meşhurdur: doldurulmuş bir kartaldansa canlı bir serçe yeğdir. Şiirin yaşaması için aslına sadakatten vazgeçmeye hazırdı. Aynı mektuplarda, bu Farslarla istediği gibi oynayabildiğini söyleyen, bugün okununca rahatsız edici gelen satırlar da vardır.

1858 başında 35 dörtlüğü, dönemin saygın yayınlarından Fraser's Magazine'e, yani Fraser Dergisi'ne gönderdi. Dergi metni bir yıl boyunca bekletti, basmadı, hakkında tek kelime etmedi. FitzGerald sonunda şiirlerini geri istedi. Sayıyı 75'e çıkardı ve kendi cebinden ödeyerek, kitapçı Bernard Quaritch'e ince bir kitapçık bastırdı. 1859'un baharıydı. Baskı 250 adetti. Fiyatı bir şilindi. Kapakta Hayyam'ın adı vardı, çevirenin adı yoktu. FitzGerald imzasını ölene kadar hiçbir baskıya koymadı.

Kitap satmadı. Tek bir eleştiri yazısı çıkmadı. Aylar geçti, yığın olduğu yerde durdu ve Quaritch sonunda kalan nüshaları dükkânın önündeki kutuya attı. O kutu, satılmayan kitapların tanesi bir peniye bırakıldığı kutuydu. Bir şilinlik kitap, on iki kat ucuzlamıştı. İngiliz şiirinin en çok basılacak metinlerinden biri, Leicester Meydanı yakınındaki bir kaldırımda, kimsenin bakmadığı bir sandıkta bekliyordu.

1861'de, Kelt dilleri üzerine çalışan genç bir bilgin olan Whitley Stokes o kutudan bir tane aldı. Okudu, çarpıldı, ikinci bir tane alıp ressam ve şair Dante Gabriel Rossetti'ye verdi. Rossetti da çarpıldı ve Swinburne'e gösterdi. Swinburne'ün sonradan anlattığına göre ikisi hemen kutuya koşup birkaç tane daha aldılar; kısa süre sonra tekrar gittiklerinde Quaritch, ani talebi fark edip fiyatı iki peniye çıkarmıştı. Kitap böyle yayıldı: bir satış kampanyasıyla değil, elden ele. Burne-Jones'a, William Morris'e, oradan Ruskin'e ulaştı.

Ruskin, 1863'te, adını bilmediği çevirmene hitaben bir not yazdı; hayatında bu kadar görkemli bir şey okumadığını söylüyordu. Ama notu kime göndereceğini bilmiyordu. Kâğıt yıllarca elden ele dolaştı ve FitzGerald'a ancak 1872'de, yazılmasından 9 yıl sonra ulaştı. 1869'da Amerika'da, Kuzey Amerika Dergisi'nde çıkan uzun ve övgü dolu bir yazı kitabı Atlantik'in öbür yakasında tanıttı; o yazıyı yazan Charles Eliot Norton da metni bir arkadaşının eline tutuşturduğu nüsha sayesinde tanımıştı.

FitzGerald ömrünün kalanında metni üç kez daha elden geçirdi; ikinci baskıda dörtlük sayısını 110'a çıkardı, sonra 101'e indirdi ve orada bıraktı. Ünün büyüdüğünü uzaktan, hafif bir şaşkınlıkla izledi. Londra'ya inmedi, kulüplere girmedi, röportaj vermedi. 1883'te, bir dostunun evinde, uykusunda öldü. Öldüğünde kitabın kapağında hâlâ onun adı yazmıyordu.

Asıl patlama bundan sonra oldu. Yüzyılın son çeyreğinde kitap İngilizce konuşulan dünyanın her yerine yayıldı; sayısız baskı yapıldı, yüzlerce ressam resimledi, Londra'da 1892'de bu şiire adanmış bir kulüp kuruldu. Hayranlığın nereye vardığını gösteren tek bir örnek yeter: Londralı bir ciltçi atölyesi, iki yıl çalışarak deriye, altına ve 1050 değerli taşa gömülü efsanevi bir nüsha hazırladı. Cilt 1912'de açık artırmada satıldı, Amerika'ya götürülmek üzere Titanic'e yüklendi ve gemiyle birlikte battı.

Peki insanların bu kadar sarıldığı sesin sahibi kimdi? Sorunun cevabı hiç de göründüğü kadar kolay değildi, çünkü Hayyam'a atfedilen dörtlüklerin sayısı yüzyıllar içinde şişmişti. Ölümünden yaklaşık iki yüz yıl sonra derlenen bir şiir antolojisinde onun adıyla kayıtlı dörtlük sayısı 13'tür. Sonraki nüshalar bu sayıyı yüzlere, on dokuzuncu yüzyıl derlemeleri ise binin üzerine çıkardı. Bir şairin eserleri ölümünden sonra kendi kendine çoğalmaz. Olan şuydu: anonim, sahipsiz ya da sahibi tehlikeli dörtlükler, yüzyıllar boyunca en uygun adrese, Hayyam'ın adına yazıldı. İran edebiyatı araştırmacıları bunlara "gezgin dörtlükler" adını verir; aynı kıta, farklı elyazmalarında farklı şairlerin adıyla karşımıza çıkar.

Yirminci yüzyıl bu yığını eleme yüzyılı oldu. Araştırmacılar dili, vezni, erken tanıklıkları ölçüt alarak sayıyı aşağı çekti. İranlı yazar Sâdık Hidâyet 1934'te yayımladığı derlemede 143 dörtlüğü Hayyam'a yakıştırdı; birkaç on yıl sonra Ali Deştî, kesin diyebileceği dörtlük sayısını 36'ya kadar indirdi. Yani sekiz yüz yılda binin üzerine çıkan bir külliyat, titiz bir eleştiriden geçince bir avuç kalıyordu. Üstelik bugün bile o bir avucun sınırları üzerinde tam bir uzlaşma yok.

FitzGerald'ın metni de aynı terazide tartıldı. Yüzyılın sonunda Edward Heron-Allen, İngilizce kıtaların her birini Farsça kaynaklarla tek tek karşılaştırdı ve tabloyu ortaya koydu: kıtaların kabaca yarısı tek bir Farsça dörtlüğün sadık karşılığıydı, geri kalanların çoğu iki ya da daha fazla dörtlüğün birleşiminden doğmuştu, birkaçının ise Hayyam'la hiçbir bağı yoktu; onlar başka Fars şairlerinden gelmiş ya da doğrudan FitzGerald'ın kendi eklemesiydi. Yani ortada üst üste binmiş iki kimlik sorusu vardı: dörtlüklerin kaçı Hayyam'ın, ve İngilizce şiirin ne kadarı çeviri.

Bu belirsizliğin nasıl bir boşluk yarattığını 1967'de yaşanan olay gösterdi. Şair Robert Graves ile Ömer Ali Şah, yüzyıllardır bir ailede saklandığını söyledikleri çok eski bir elyazmasına dayanarak yeni bir çeviri yayımladılar ve FitzGerald'ın metnini asılsız olmakla suçladılar. Ama sözü edilen elyazması bir türlü ortaya çıkmadı. İran edebiyatı uzmanı Laurence Elwell-Sutton, yeni çevirinin Farsça bir kaynaktan değil, Heron-Allen'ın yıllar önce yayımladığı İngilizce karşılaştırma çalışmasından türetildiğini gösterdi. Hayyam'ın adı, sekiz yüz yıl sonra bile aynı işi görüyordu: söyleneni taşıyacak bir omuz.

Bu ikinci hayatın en şaşırtıcı tarafı ise dönüş yolunda yaşandı. Hayyam, Batı'da gördüğü ilgiyle birlikte İran'da da yeniden keşfedildi; kanonun kenarındaki tuhaf filozof, yirminci yüzyılda ulusal bir simgeye dönüştü. 1963'te Nişabur'daki mezarının üzerine, birbirine geçen dörtlük mısraları gibi açılan modern bir anıt inşa edildi. Bugün oraya gidenler, bir matematikçinin mezarını değil, bir şairin türbesini ziyaret ettiklerini düşünerek gidiyorlar.

Türkçede de yankı güçlü oldu. Abdullah Cevdet 1914'te dörtlükleri derleyip Türkçeye aktardı; 1922'de Hüseyin Daniş ile Rıza Tevfik daha kapsamlı bir derleme hazırladı. Ama Türkçedeki en kalıcı iz, Yahya Kemal'in yaptığıdır. Onun Hayyam dörtlüklerine verdiği ad başlı başına bir yöntem bildirisidir: çeviri değil, "Türkçe söyleyiş". Kelimenin peşinden gitmek yerine şiirin kendi dilinde yeniden doğmasını istemiştir. Sabahattin Eyüboğlu'nun 1960'larda yayımladığı yalın, konuşma tadındaki dörtlükler ise Hayyam'ı Türkiye'de geniş bir okur kitlesinin gündelik diline soktu.

Geriye sorunun kendisi kalıyor. Nişabur'da ölen adam bu dizeleri yazdı mı, kaçını yazdı, bilmiyoruz ve muhtemelen hiçbir zaman kesin olarak bilemeyeceğiz. Elimizde olan şey başka bir şey: bir adın etrafında, sekiz yüz yıl boyunca, yüzlerce isimsiz insanın biriktirdiği ortak bir ses. Şarabı, geçiciliği, cevapsız kalan soruları söyleyen o ses, kendine sığınacak bir isim bulduğu için bugüne ulaştı. Ve bir kaldırım kenarındaki peni kutusundan bir daha çıktı.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.