Dönerse Yakılacaktı: Dante'nin Duvardaki Kemikleri

Bölüm metni

Bir ustanın çekici, Ravenna'da eski bir manastır duvarında tahta bir sandığa çarptı. Üzerinde Latince iki kelime yazıyordu: "Dante'nin kemikleri." Beş yüz yıl boyunca kimse o kemiklerin nerede olduğunu bilmiyordu — çünkü bir şehir onları geri istiyordu, başka bir şehir vermemek için saklamıştı.

1302 yılının 10 Mart günü Floransa'da bir karar metni okundu. Şehrin dışarıdan getirilmiş baş yargıcı Cante de' Gabrielli'nin imzasını taşıyan belgede birkaç isim sıralanıyordu ve bu isimlerden biri, o sırada şehirden yüzlerce kilometre uzakta olan 36 yaşındaki bir şairin adıydı. Karar kısaydı ve tartışmaya yer bırakmıyordu: adı geçenler, eğer herhangi bir zamanda komünün eline düşerlerse, ölünceye kadar ateşte yakılacaklardı. Malları müsadere edilecek, evleri yıkılacaktı. Dante Alighieri'nin memleketiyle arasındaki hesap böyle kapandı. Bir daha hiç açılmadı.

Bu kararın öncesinde Floransa'nın kendi içinde çürüyen bir yılı vardı. Şehir zengindi, kalabalıktı, Avrupa'nın en büyük para piyasalarından birini işletiyordu; ama yönetimi elinde tutan Guelf partisi ikiye yarılmıştı. Bir yanda papalığın şehir siyasetine doğrudan karışmasını isteyen Siyahlar, öte yanda Floransa'nın kendi işine karışılmasını istemeyen Beyazlar vardı. Dante Beyazların safındaydı. Siyaseti bir meslek olarak yapmıyordu; ailesi küçük soyluluktan geliyordu, kamu görevi alabilmek için eczacılar loncasına yazılmıştı ve 1300 yılının yazında iki ay boyunca şehrin altı yöneticisinden biri oldu. O iki ayda aldığı kararlardan biri, kavgayı büyüten adamların her iki taraftan da şehirden uzaklaştırılmasıydı. Sürgüne yollananlar arasında en yakın dostu, şair Guido Cavalcanti de vardı; Cavalcanti sürgün yerinde hastalanıp öldü. Sürgün cezasını imzalayan el, iki yıl sonra aynı cezayı kendi adının karşısında okuyacaktı.

1301 sonbaharında Fransa kralının kardeşi Charles de Valois, sözde barış getirmek üzere ordusuyla Toskana'ya yürüdü. Kasım ayında Floransa'ya girdi ve şehrin kontrolü hızla Siyahların eline geçti. Sokaklarda hesap sorma, yağma ve tutuklama başladı. Dante o günlerde şehirde değildi; Beyazların elçisi olarak Roma'da, Papa VIII. Bonifacius'un sarayında bulunuyordu. Tam olarak, kendisini mahkûm edecek gücün yanı başındaydı. Floransa'ya dönemedi, çünkü dönerse tutuklanacağını biliyordu. Ocak 1302'de gıyabında verilen ilk karar onu görevdeyken yolsuzluk yapmakla suçluyordu: 5 bin florin para cezası, iki yıl şehirden uzaklık, kamu görevlerinden ömür boyu men. Dante mahkemeye gitmedi, savunma yapmadı; gelmemesi suçun kabulü sayıldı. Ve iki ay sonra ceza ateşe yükseltildi.

Suçlama, bugünün diliyle rüşvet ve kamu malını kötüye kullanmaktı. Dante bu suçu hiçbir zaman kabul etmedi. Ne yazık ki hesap defterleri, tanık ifadeleri, dosyalar korunmadı; elimizde kalan, bir iktidar değişiminin hemen ardından, kaybeden tarafın adamlarına karşı toplu halde çıkarılmış bir dizi karardan biri. Kararın siyasi olduğu, aradan yedi yüzyıl geçtikten sonra bile Floransa'nın kendi belediye meclisinde tartışılacak kadar açıktır.

Bundan sonrası bir adamın kapı kapı dolaşmasıdır. Önce Verona'ya gitti, della Scala ailesinin konuğu oldu. Bologna'da bir süre kaldı. Lunigiana'da Malaspina beylerinin yanında, Casentino'nun dağ kalelerinde, sonra yeniden Verona'da. Kâtiplik yaptı, elçilik yaptı, mektup yazdı, ders verdi; her seferinde başka bir masada, başka birinin ekmeğiyle. Sürgünden kurtulmak için silahlı dönüş girişimlerine katılan öteki Beyazlarla da yolunu ayırdı; onların beceriksizliğinden ve hırsından bıkmıştı.

1315'te bir kapı açıldı. Floransa, sürgünlere genel bir af çıkardı. Şartlar vardı: para cezasını ödemek ve suçunu kabul eden bir tövbe töreninden geçmek. Affedilen kişi, üzerinde ceza elbisesi, elinde mum, kalabalığın önünde kiliseye yürüyecek, diz çökecek ve şehirden bağışlanma dileyecekti. Dante bunu reddetti. Floransa'daki bir dostuna yazdığı mektupta, on beş yıllık sürgünden sonra eve dönüşün yolu buysa dönmeyeceğini söyledi; bir zindandan çıkar gibi değil, adı ve onuru yerinde dönerdi, yoksa hiç dönmezdi. Güneşi ve yıldızları her yerde görebiliyordu; hakikat üzerine düşünmek için Floransa'ya girmesi şart değildi. Şehrin cevabı gecikmedi. Yeni bir ölüm kararı çıkarıldı, bu kez yakma değil kafa kesmeydi ve ceza artık oğulları Pietro ile Jacopo'yu da kapsıyordu.

Sürgün onun hayatını mahvetti ve edebiyat tarihinin en büyük kitabını yazdırdı. Eğer Dante 1302'de Floransa'da kalsa, muhtemelen orta hâlli bir şair, iyi bir hatip ve yorgun bir belediye görevlisi olarak ölecekti. Oysa yurdundan koparıldıktan sonra, elinde hiçbir şey kalmamışken, üç dünyayı baştan sona gezen bir yolculuk kurdu.

İlk ve en cesur kararı dildi. 14. yüzyılın başında ciddi bir eser Latince yazılırdı. Latince kalıcıydı, saygındı, İtalya'nın her yerinde ve Avrupa'nın bütün kiliselerinde okunuyordu. Halkın konuştuğu dil ise pazarın, kavganın, aşk şarkısının diliydi; bölgeden bölgeye değişiyordu ve eğitimli adamların gözünde kaba sayılıyordu. Dante bu dilin bir düşünce dili olabileceğini savundu, hatta savunmasını Latince kaleme aldı. Sonra dev şiirini Toskana halk diliyle yazdı. Kendi seçtiği ad yalnızca Komedya'ydı; çünkü dönemin edebiyat anlayışında komedya, karanlıkta başlayıp iyi biten anlatı demekti. Eserin bugün bildiğimiz adı, Divina Commedia, yani İlahi Komedya, ölümünden sonra takılmış bir sıfattır; Boccaccio'nun hayranlığından doğmuş, başlığa ise 1555'te Venedik'te yapılan bir baskıyla girmiştir.

İlahi Komedya'nın mimarisi bir katedral gibi hesaplıdır. Üç bölüm: Cehennem, Araf, Cennet. Toplam 100 kanto; ilk bölümde 34, diğer ikisinde 33'er. Yaklaşık 14 bin 233 dize. Her üçlük, ortadaki dizeyle bir sonraki üçlüğe kenetlenir; öyle bir kafiye zinciri ki şiirden bir dize çıkarmak ya da sonradan araya bir dize sıkıştırmak neredeyse imkânsızdır. Metin, kendi bütünlüğünü koruyacak biçimde tasarlanmıştır.

Hikâyenin geçtiği zaman, 1300 yılının Paskalya haftasıdır. Bu tarih tesadüf değil. Dante, anlatıcı olarak kendisini sürgünden önceki Floransa'ya, henüz her şeyin mümkün olduğu ana yerleştirir. Böylece ölülerin dünyasında karşılaştığı ruhlar ona geleceği, yani kendi yıkımını haber verebilir. Şiirin en dokunaklı yerlerinden biri budur: atası Cacciaguida ona en çok sevdiği her şeyi geride bırakacağını, başkasının ekmeğinin ne kadar tuzlu, başkasının merdiveninin çıkmasının ne kadar zor olduğunu öğreneceğini söyler. Bunu yazan adam, o merdivenleri yıllarca çıkmış biriydi.

Yolculukta ona ilk rehber, hayranlık duyduğu Romalı şair Vergilius'tur; aklı ve şiir sanatını temsil eder, ama Hristiyan olmadığı için cennete giremez, belli bir noktada geri döner. Onun yerini, gençliğinde uzaktan sevdiği ve 1290'da çok genç yaşta ölen Beatrice alır. Dante bu kadını daha önce Vita Nuova, yani Yeni Hayat adlı küçük kitabında anlatmıştı; şimdi onu kurtuluşun rehberi yapıyordu.

Ve şiiri asıl sarsıcı kılan şey şudur: Dante öteki dünyayı gerçek insanlarla doldurdu. Cehennemin katlarında papalar, kardinaller, Floransalı bankerler, komşuları, siyasi düşmanları, kendi partisinden adamlar vardır. Kilise mevkiini para karşılığı satanların cezalandırıldığı yerde, kendisini sürgüne götüren zincirin halkalarından biri olan VIII. Bonifacius'a ayrılmış bir yer olduğu haber verilir. Şair, mahkemenin kendisine reddettiği yargılama hakkını, kalemle geri almıştı. Ama bu bir intikam kitabı değildir; aynı şiirde, kendi hocası olduğu söylenen Brunetto Latini'ye duyduğu sevgiyi cehennemin ortasında dile getirir, günahkâr âşıklara acır, ihanetin her türüne kendi partisi de dahil olmak üzere aynı ölçüyle bakar.

Eseri Ravenna'da bitirdi. Son bölümün müsveddelerini tamamladıktan kısa süre sonra, Venedik'e gönderildiği bir elçilik dönüşünde bataklık sıtmasına yakalandı ve 14 Eylül 1321'de öldü. Cenazesini, koruyucusu Guido Novello da Polenta şair cübbesiyle ve başında defne tacıyla kaldırdı. Onu yakmaya karar veren şehir çok uzaktaydı; gömüldüğü yer, Ravenna'daki San Francesco, yani Aziz Francesco Kilisesi'nin yanı oldu.

Floransa'nın oğlunu geri isteme hikâyesi, cenazeden birkaç on yıl sonra başladı ve beş yüz yıl sürdü. Şehir, bir zamanlar yakmaya mahkûm ettiği adamın kemiklerinin en büyük hazinesi olduğunu anlamıştı. Ravenna hiçbir zaman vermedi.

En ciddi girişim 1519'da yapıldı. Papalık koltuğunda bir Floransalı, Medici ailesinden X. Leo oturuyordu. Medici Akademisi adıyla bilinen sanatçı ve aydın çevresi papaya dilekçe verdi: Dante'nin kalıntıları memleketine dönsün. Dilekçeyi imzalayanlar arasında Michelangelo da vardı ve şaire yakışır bir mezarı kendi elleriyle yapmayı teklif ediyordu. Papa onayladı, Floransa'nın heyeti Ravenna'ya gitti, tören yapıldı, lahdin kapağı kaldırıldı. İçi boştu. Birkaç kemik parçası ve kuru defne yaprağı dışında hiçbir şey yoktu.

Olan şey basitti. Ravenna'daki Fransisken rahipler, şehirlerinin elinden alınacağını sezdikleri an harekete geçmişti. Manastır avlusuyla mezarın arasındaki duvarı arkadan delmiş, lahdi içeriden boşaltmış ve kemikleri alıp kendi aralarında saklamışlardı. Michelangelo'nun yapacağı mezar hiç yapılmadı. Floransa, Kutsal Haç Kilisesi'nde Dante için görkemli bir anıt yükseltti; o anıtın altı bugün de boştur.

Kemikler yüzyıllarca rahiplerin elinde dolaştı. 1677'de Antonio Santi adlı bir rahip onları basit bir ahşap sandığa yerleştirdi ve kapağına kendi adını, tarihi ve içeriğini yazdı: Dante'nin kemikleri benim, Rahip Antonio Santi tarafından buraya kondu, 18 Ekim 1677. Bu yazı, iki yüz yıl sonra her şeyi çözecek anahtardı. 18. yüzyılın sonunda Ravenna mezarın üstüne bugün gördüğümüz küçük kubbeli anıtı yaptırdı; mimarı Camillo Morigia'dır. Kentin yıllarca ziyaret ettiği, çiçek bıraktığı o zarif yapının içinde ise şairin kemikleri yoktu. 1810'da Napolyon yönetimi manastırları kapattığında, rahipler sandığı yanlarına alamadılar; onu, kilisenin yanındaki ve adı Güçlü Kol anlamına gelen Braccioforte avlusunda örülmüş bir kapı boşluğuna gizlediler. Sonra bu bilgiyi taşıyan son ağız da sustu.

27 Mayıs 1865. Ravenna, Dante'nin doğumunun 600. yılını kutlamaya hazırlanıyor, eski manastır binasında onarım yapılıyordu. Pio Feletti ve Angelo Dradi adlı iki duvarcı, bir duvarı açtıklarında içinden ahşap bir sandık çıktı. Kapağındaki yazı okunduğunda şehirde bir uğultu başladı. Sandığın içinde neredeyse eksiksiz bir iskelet vardı; yalnızca birkaç küçük parça yoktu ve onlar da 1519'da açılan boş lahdin dibinde kalmış olanlarla eşleşiyordu. Kemikler bilim adamlarının önünde ölçüldü, sayıldı, kaydedildi. Sonra kristal bir vitrine yerleştirilip halka açıldı. 26 Haziran'a kadar binlerce insan, bir zamanlar Floransa'nın ateşe mahkûm ettiği adamın karşısından tek tek geçti. Ardından kemikler mezara, bu kez gerçekten, yerleştirildi. 1921'de antropolog Fabio Frassetto ölçümleri yeniledi; bu çalışmalardan, şairin yüzünün bilinen resimlerden bağımsız bir yeniden kurgusu doğdu.

Kemiklerin son yolculuğu 20. yüzyıldaydı. İkinci Dünya Savaşı'nda Ravenna bombalanma tehlikesi altına girince, sandık mezardan çıkarıldı ve bahçedeki toprağa gömüldü. Bugün orada duran taş, tarihleri de yazar: kemikler 23 Mart 1944 ile 19 Aralık 1945 arasında o höyüğün altında güvenle yattı. Savaş bitti, şair yerine döndü.

Bu hikâyenin en kalıcı ayrıntısı ise bir kandildir. Mezarın içinde asılı duran kandil Floransa'nın armağanıdır ve her yıl eylül ayında, şairin ölüm yıldönümünde, Floransa Toskana zeytinliklerinden gelen yağı Ravenna'ya gönderir; kandil o yağla yanar. Yakmaya mahkûm ettiği adam için, her yıl, bir alevin masrafını karşılıyor. 2008'de Floransa belediye meclisi bir adım daha attı ve 19'a karşı 5 oyla, 1302 kararının artık geçersiz olduğunu ilan eden metni kabul etti. Kimi üyeler buna karşı çıktı; gerekçeleri, tarihin geriye dönük olarak temizlenemeyeceğiydi. Onlar da bir bakıma haklıydı, çünkü karar hiçbir zaman uygulanmadı ama etkisini fazlasıyla gösterdi: Floransa şairini kaybetti, şair de memleketini.

Geriye kalan denklem şu. Bir şehir bir adamı yakmaya karar verdi; o adam sürgünde, ödünç masalarda, kendi yurdunun ağzıyla konuşan bir şiir yazdı ve o şiirin dili bir ulusun ortak dili oldu. Kemikleri geri istendiğinde rahipler duvarı deldi, sandıklarda taşıdı, kapı boşluklarına sakladı, bahçeye gömdü. Beş yüz yıl boyunca bir toplumun bir şairi bu kadar ısrarla saklaması ve bir başkasının bu kadar ısrarla istemesi, edebiyat tarihinde eşine az rastlanır bir sahiplenme kavgasıdır. Mahkeme kararının zaman aşımına uğradığı yer ise bellidir: Ravenna'da küçük, sessiz bir odada, içinde hâlâ bir Floransa alevi yanan kandilin altında.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.