Aslana Akıl Veren Çakal: Kelile ve Dimne

Bölüm metni

Bir Sasani hekimi, ölüleri dirilten otu bulmak için Hindistan'a gönderilir. Yıllar süren aramanın sonunda öğrendiği şudur: aradığı ot bir bitki değil, bir kitaptır. O kitabı üç yüz yıl sonra Arapçaya çeviren adam ise, yazdığı tek bir cümle yüzünden bir valinin evine girip bir daha çıkamayacaktır.

Altıncı yüzyılın ortasında, Dicle kıyısındaki Medâin'de, Sâsânî sarayının hekimlerinden biri eski Hint kitaplarının üzerine eğilmiş, aynı satırı defalarca okuyordu. Satır şunu söylüyordu: Hindistan'ın dağlarında bir ot yetişir; o otun suyu bir ölünün üzerine damlatılırsa ölü dirilir.

Hekimin adı Burzûye'ydi. Genç yaşta tıp öğrenmiş, hızla yükselmiş, Şah I. Hüsrev'in, yani tarihe Nûşirevan adıyla geçen hükümdarın baş hekimi olmuştu. Sarayda her şeye sahipti. Ama kendi anlattığına göre yıllardır bir sıkıntı taşıyordu: Hastaları iyileştiriyordu, evet, ama iyileşenler de sonunda ölüyordu. Tıp ona geçici bir erteleme aracı gibi görünmeye başlamıştı. Ölüyü dirilten ot fikri, tam da bu yorgunluğun üstüne düştü.

Şaha gitti ve izin istedi. Nûşirevan, hem yol masrafını hem de Hint hükümdarlarına hitaben yazılmış mektupları verdi. Böylece bir imparatorluğun baş hekimi, resmî görevle, bir efsanenin peşinden yola çıktı.

Hindistan'da yıllar geçirdi. Anlatıya göre bölgenin bilginlerini topladı, dağ dağ dolaştı, ot topladı, kökleri kaynattı, elde ettiği suları getirdiği cesetlerin üzerine döktü. Hiçbiri işe yaramadı. Her başarısızlıkta itibarı biraz daha aşındı; Hintli meslektaşları arasında gülünç duruma düştüğünü, dönüş yolunda şaha ne diyeceğini bilemediğini kendi anlatısı açıkça söyler. Sonunda yaşlı bir bilgeye başvurdu ve o bilge ona, bu sözü kendilerinin de eski kitaplarda okuduğunu, ancak sözün gerçek anlamıyla değil, mecaz olarak anlaşılması gerektiğini söyledi. Dağlar bilgelerdi. Otlar onların sözleriydi. Sözlerden çıkan ilaç kitaplardı. Ölüler ise cahillerdi; kitap onlara dokunduğunda diriliyorlardı.

Ve bir kitap vardı. Hint hükümdarlarının hazinesinde saklanan, hayvanların ağzından anlatılan hikâyelerden kurulu, yönetme sanatı üzerine bir kitap. İçinde Beydeba adında bir Brahman filozofun, Debşelim adında bir hükümdara verdiği öğütler yer alıyordu; her öğüt bir hikâyeye, her hikâye içinden çıkan başka bir hikâyeye bağlanıyordu. Kitabın en uzun ve en ünlü bölümü iki çakalın adını taşıyordu: Kelile ve Dimne.

Burzûye o kitabı istedi. Kitap hükümdarın hazinesindeydi, dışarı çıkarılması yasaktı. Rivayete göre saraya yakın bir bilginle dostluk kurdu, ona sır saklayacağına söz verdi ve gündüzleri okuyup ezberlediklerini geceleri hücresinde yazıya geçirdi. Yazdıklarını parça parça İran'a, şaha yolladı. Ölüyü dirilten otu bulamamıştı; onun yerine, kaçırılmış bir kitabın kopyasıyla döndü.

Nûşirevan kitabı dinlediğinde ödül olarak hazinesini açtığını söyledi. Burzûye tek bir şey istedi: Kitabın başına, kendi hayatını anlatan bir bölüm konulsun. Bu bölümü, şahın veziri Büzürgmihr'in yazması istendi. Böylece bir tercüme eserin başına, mütercimin kendi hikâyesi eklendi.

O bölüm, kitabın en tuhaf parçasıdır. İçinde ne kahramanlık vardır ne de zafer. Burzûye orada çocukluğunu, tıp eğitimini, kazandığı parayı, sonra da hepsinden duyduğu tatminsizliği anlatır. Farklı dinlerin mensuplarına gidip sorular sorduğunu, her birinin yalnızca kendi öğretisinin doğru olduğunu söylediğini, birbirlerini çürüten bu cevaplar karşısında hangisine güveneceğini bilemediğini yazar. Sonunda dinlerin ortaklaştığı birkaç ahlak ilkesine tutunup dünya işlerinden elini çeker. Altıncı yüzyılda, bir saray kitabının önsözünde, bir adamın kendi şüphesini bu kadar açık yazması nadir bir şeydir.

Bugün tarihçiler bu yolculuğun ne kadarının gerçekten yaşandığından emin değil. Burzûye'nin varlığı ve Nûşirevan döneminde Hint kaynaklı metinlerin Farsçaya aktarıldığı genel olarak kabul edilir; ama ölüyü dirilten ot, gizlice kopyalanan kitap, yaşlı bilgenin mecazı, edebî bir çerçeve olabilir. Yine de bu çerçeve öyle sağlam kurulmuştur ki 400 yıl sonra Firdevsî, Şehnâme'de bu yolculuğu yeniden anlatacaktı. Kitap, kendi bulunuş hikâyesini de yanında taşıyarak yola çıkmıştı.

Burzûye'nin getirdiği metin Orta Farsçaya, yani Pehlevîceye çevrildi ve Sâsânî sarayının raflarına yerleşti. İki yüzyıl sonra o saray artık yoktu. Sâsânî devleti yıkılmış, İran İslam coğrafyasının parçası olmuş, imparatorluğun kâtipleri yeni yöneticilerin hizmetine geçmişti. Kitabın ikinci hayatı, bu yeni düzenin en hareketli şehirlerinden birinde, Basra'da başladı.

Basra'da yaşayan genç bir kâtip vardı. Adı Rûzbih'ti, babasının adı Dâdûye. Fars bölgesinden, Zerdüşt bir aileden geliyordu. Babası vergi işleriyle uğraşmış, topladığı paranın bir kısmını zimmetine geçirmekle suçlanmış ve cezalandırılırken eli sakat kalmıştı. Arapçada büzülmüş, çolak el anlamına gelen bir sıfat ona lakap oldu; oğlu da tarihe bu lakapla, İbnü'l-Mukaffa olarak geçti. Yani sakat elli adamın oğlu.

Basra o dönemde Arapçanın laboratuvarıydı; dilciler, şairler, gramerciler orada çalışıyordu. İbnü'l-Mukaffa Arapçayı sonradan öğrendi, ama öyle öğrendi ki kısa sürede Arap nesrinin ölçüsü hâline geldi. Emevî valilerinin yanında kâtiplik yaptı, 750'de hanedan değişince Abbâsî ailesinin hizmetine girdi; halife Mansûr'un amcası Îsâ bin Ali'nin kâtibi oldu ve onun elinde Müslüman oldu.

Elindeki iş, bir imparatorluğun hafızasını başka bir dile taşımaktı. Pehlevîceden Arapçaya, hükümdar tarihleri, saray âdâbı kitapları, yönetim el kitapları çevirdi. Kendi eserlerini de yazdı: yöneticiye ve çevresindekilere davranış öğreten iki edeb kitabı ve halifeye sunduğu bir siyaset risalesi. O risalede orduya, yargıya, vergi düzenine dair oldukça açık sözlü öneriler vardı; kâtibin biri, devleti nasıl yöneteceğini halifeye anlatıyordu.

Ama en kalıcı işi Kelile ve Dimne oldu. Yaptığı şey birebir çeviri değildi. Metni Arap nesrinin ritmine göre yeniden kurdu, kendi önsözünü ekledi ve okuru uyardı: Bu kitabı sadece hayvan hikâyeleri sanıp eğlenmek için okuyan, resmine bakıp mürekkebini beğenen, asıl işi kaçırır; kitabın katmanları vardır, her hikâye başka bir şeyin yerine geçer.

Kitabın merkezindeki hikâye şudur. Bir aslanın hüküm sürdüğü ormanda, saraya yakın iki çakal yaşar: Kelile ve Dimne. Kelile ihtiyatlıdır, elindekiyle yetinir. Dimne hırslıdır, hükümdara yaklaşmak ister. Bir gün aslan, daha önce hiç duymadığı korkunç bir ses işitir ve yerinden kımıldayamaz. Sesin kaynağı Şetrebe adlı bir öküzdür; korkulacak hiçbir yanı yoktur. Dimne öküzü aslana getirir, aracı olur, itibar kazanır. Sonra aslan öküzü öyle sever ki Dimne kendini gözden düşmüş bulur. Bunun üzerine dilini kullanmaya başlar: Aslana öküzün kendisine karşı hazırlık yaptığını fısıldar, öküze aslanın onu yemeye niyetlendiğini söyler. İkisini de ikna eder. Aslan öküzü parçalar, sonra pişman olur. Ortada tek bir yalan yoktur; sadece doğru sıraya dizilmiş imalar vardır.

Arapça geleneğe sonradan eklendiği düşünülen bir bölüm ise hikâyeyi burada bırakmaz. O bölümde Dimne yargılanır. Aslanın annesi meseleyi kurcalar, tanıklar dinlenir, çakal kendini savunur, konuşma ustalığı bu kez onu kurtarmaya yetmez ve Dimne hapiste ölüme mahkûm edilir. Kitap böylece kendi kahramanına ceza vermiş olur.

İbnü'l-Mukaffa'nın sonu da bir belgenin cümleleri yüzünden geldi. Halife Mansûr'un amcalarından Abdullah bin Ali, tahtı ele geçirmek için ayaklandı, yenildi ve kardeşlerinin yanına sığındı. Kardeşleri halifeden yeğenleri için resmî bir güvence, bir emannâme koparmaya çalıştılar. Metni kaleme alan İbnü'l-Mukaffa oldu ve metni öyle sıkı yazdı ki halifeye neredeyse hiç boşluk bırakmıyordu: Eğer halife sözünde durmaz, amcasına ihanet ederse, kaynakların aktardığına göre karıları kendisinden boşanmış, kölelerine özgürlük verilmiş, atlarına el konulmuş ve Müslümanlar ona bağlılık yemininden çözülmüş sayılacaktı. Bir hükümdara sunulan güvence belgesi, hükümdarın yemininin bozulması hâlinde onu tahtından edecek şartlar içeriyordu.

Mansûr belgeyi okudu ve kimin yazdığını sordu. Cevabı öğrendikten sonra iş, Basra valisi Süfyân bin Muâviye'ye havale edildi. Vali ile kâtip arasında eski bir husumet olduğu, İbnü'l-Mukaffa'nın onu meclislerde alaya aldığı anlatılır. Ölümüne dair aktarılan sahne, İslam tarihinin en sert sahnelerinden biridir: Valinin konağında bir fırın yakılır, uzuvları teker teker kesilerek ateşe atılır. Resmî gerekçe olarak zındıklık, yani gizli inançsızlık suçlaması kaydedilir. Öldüğünde yaklaşık 36 yaşındaydı ve olayın tarihi kaynaklarda 756 ile 759 arasında değişir.

Geriye, hükümdara akıl vermenin ne kadar tehlikeli olduğunu anlatan bir kitabın en meşhur nüshası kaldı.

Şimdi bu hikâyenin en şaşırtıcı tarafı: Anlattığımız zincirin neredeyse bütün halkaları kayıp.

Burzûye'nin Hindistan'da okuduğu Sanskritçe metin, bugün elimizdeki hâliyle yoktur. Hint geleneğindeki karşılığı olan Pançatantra ayakta kalmıştır, ama farklı kollara ayrılmış, farklı yüzyıllarda yeniden düzenlenmiş hâlleriyle; Burzûye'nin önünde duran nüshanın tam olarak neye benzediğini kimse bilmiyor. Pehlevîce çeviri ise tamamen kayboldu; tek bir sayfası bile günümüze ulaşmadı. Dahası, İbnü'l-Mukaffa'nın kendi eliyle yazdığı Arapça metin de yok. Bugün bilinen en eski Arapça nüsha 1221 tarihlidir; yani çevirinin yapılmasından yaklaşık beş yüzyıl sonra. Ve nüshalar birbirini tutmaz: Bölümlerin sırası değişir, kimi hikâye bir nüshada vardır ötekinde yoktur, cümleler kâtipten kâtibe yeniden yazılır. Metnin tek bir doğru hâlini kurmaya çalışan araştırmacılar, aslında hiç durmadan yeniden yazılmış bir metinle uğraştıklarını kabul eder.

Aynı yüzyılda Pehlevîceden yapılan bir Süryânîce çeviri de vardı. O da yüzyıllarca yok sayıldı; ancak 19. yüzyılda Mardin'de bir nüshasının varlığı haber verildi ve metin 1876'da Almanya'da yayımlandı.

Asıl kaybolurken kopyalar yola çıkmıştı. İbnü'l-Mukaffa'nın Arapçası, Akdeniz'in her yönüne dağıldı. 11. yüzyılda Simeon Seth adlı bir hekim onu Bizans sarayı için Yunancaya çevirdi; oradan Slav dillerine geçti. 12. yüzyılda Yoel adlı bir hahamın İbranice çevirisi yapıldı; o çeviriyi 13. yüzyılda Capualı Yuhanna Latinceye aktardı ve kitaba İnsan Hayatının Rehberi anlamına gelen bir ad verdi. Latince metin Avrupa'nın ortak kapısıydı: Oradan Almancaya, İtalyancaya, İspanyolcaya, sonra İtalyanca üzerinden İngilizceye geçti; İngilizce ilk tam çeviriyi 1570'te Thomas North yaptı. Ayrıca 1251'de, Kastilya'da, henüz kral olmamış Alfonso'nun isteğiyle doğrudan Arapçadan bir çeviri hazırlanmıştı.

Kitap bir yandan da doğduğu coğrafyaya doğru geri döndü. 12. yüzyılın ortalarında Nasrullah Munşî onu Gazneli sarayı için Arapçadan Farsçaya çevirdi ve süslü bir nesir örneğine dönüştürdü. 15. yüzyılda Hüseyin Vâiz Kâşifî aynı metni bir kez daha, çok daha ağır bir üslupla yeniden yazdı; bu hâlinin adı Envâr-ı Süheylî'ydi.

Türkçeye geliş de erken oldu. 14. yüzyılın ilk yarısında Kul Mesud, Nasrullah Munşî'nin Farsça metnini Aydınoğlu Umur Bey için Türkçeye çevirdi. Bu çeviri, Anadolu sahasında yapılan ilk tercümelerden biridir ve Türkçe nesrin ilk örnekleri arasında sayılır; hayvanların ağzından anlatılan bu hikâyeler, Anadolu Türkçesinin yazı diline oturduğu yıllarda o dilin taşıyıcılarından biri oldu. İki yüzyıl sonra, 1540 dolaylarında, Alâeddin Ali Çelebi, Envâr-ı Süheylî'yi Osmanlı Türkçesine çevirdi ve Hümâyunnâme adıyla, sadrazam Lütfi Paşa aracılığıyla Kanûnî Sultan Süleyman'a sundu. Hümâyunnâme sadece bir kitap olarak değil, nakkaşhane geleneğinin en sevdiği metinlerden biri olarak da yaşadı; aslan, öküz ve iki çakal, Osmanlı minyatürlerinin tekrar tekrar çizdiği sahnelere dönüştü.

Zincirin en uzak ucunda ise Fransa vardır. La Fontaine, 1678'de yayımladığı ikinci masal kitabının önsözünde, hikâyelerinin çoğunu Hintli bilge Pilpay'a borçlu olduğunu yazdı. Pilpay, Beydeba'nın Avrupa dillerine bozularak geçmiş hâliydi; yani kitabın kendi içinde kurgulanmış anlatıcısıydı. Kurmaca bir Brahman filozof, 1100 yıl sonra Fransız bir şairin kaynakçasına girmişti.

Kitabın bu kadar uzağa gidebilmesinin sebebi belki de ahlaki olarak rahat bir metin olmamasıdır. Kelile ve Dimne, iktidarın nasıl yürüdüğünü anlatırken saf bir iyilik dersi vermez. Dimne cezalandırılır, ama onun yöntemi kitapta öyle ayrıntılı, öyle ikna edici anlatılır ki metin aynı anda hem bir uyarı hem de bir el kitabı gibi okunabilir. Yüzyıllar boyunca hükümdarlara, şehzadelere, kâtiplere okutulmasının nedeni de budur: Herkes içinden ihtiyacı olanı almıştır.

Burzûye ölüyü dirilten otu bulamadı. Ama kendisine anlatılan mecaz, düşündüğünden daha isabetli çıktı. Getirdiği metnin bütün asılları çürüdü; Sanskritçesi, Pehlevîcesi, Arapçanın ilk nüshası, hepsi toprak oldu. Kitap yine de her seferinde başka bir dilde, başka bir sarayda, başka bir kâtibin kaleminde yeniden ayağa kalktı.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.