Selam Verdim, Rüşvet Değildir Diye Almadılar

Bölüm metni

Padişah fermanı yazmış, mühürlemiş: bu adama her gün dokuz akçe verilecek. Şair kâğıdı alıp devlet kapısına gidiyor — ve o kapıdan bir kuruş almadan çıkıyor. Sonra oturup Türkçenin en zehirli mektubunu yazıyor.

Bağdat'ın güneyinde, Fırat'ın kollarına yakın bir kasabada, 1480'lerin başında bir çocuk dünyaya geldi. Adı Mehmed'di, babasının adı Süleyman. Ailesi, Oğuzların Bayat boyundan, yüzyıllar önce bu topraklara yerleşmiş Türkmenlerdendi. Doğduğu yerin Hille olduğu kabul edilir; ama hayatının merkezinde hep aynı üçgen kalacaktı: Bağdat, Necef, Kerbelâ. Bu üçgenin dışına, bildiğimiz kadarıyla, ömrü boyunca hiç çıkmadı.

Bu, o çağ için tuhaf bir hayattır. Klasik şair, kural olarak yola çıkan adamdır. Bir vilayetten diğerine gider, sarayların eşiğinde bekler, kaside sunar, caize alır, bir kadılık ya da müderrislik kapar, sonra başka bir kapıya yönelir. Şairin sermayesi sözü kadar ayağıdır. Oysa bu adam yerinden kıpırdamadı. İstanbul'u görmedi. Tebriz'i görmedi. Şam'ı, Kahire'yi, Herat'ı görmedi. Bütün ömrü, birkaç günlük yürüyüş mesafesindeki üç şehrin arasında geçti.

Ama bu, dünyayı tanımadığı anlamına gelmiyor. Çünkü o yerinden kıpırdamasa da dünya onun ayağına geliyordu. Kerbelâ ve Necef, İslam coğrafyasının en yoğun ziyaret merkezlerindendi. Horasan'dan, Anadolu'dan, Hint'ten, Mağrip'ten gelen kafileler bu şehirlerde konaklıyor, âlimler burada birbirine kitap okutuyor, tüccarlar burada haber taşıyordu. Üstelik bölge, üç dilin aynı anda konuşulduğu bir kavşaktı: sokakta ve pazarda Arapça, edebiyat ve tasavvuf meclislerinde Farsça, evde ve boy arasında Türkçe. Şair bu üç dilin üçünde birden yazdı. Türkçe bir divanı var, Farsça bir divanı var, Arapça şiirleri var. Üç dilde de acemi değildi; üçünde de kendi sesini kurabilecek kadar içerideydi.

Öğrenimini de bu şehirlerde tamamladı. Şiirlerinden ve düzyazılarından anlaşıldığı kadarıyla tefsir, hadis, fıkıh gibi dinî ilimlerin yanı sıra mantık, felsefe, astronomi ve tıp okumuştu. Arapça kaleme aldığı kelam kitabı, onun sadece şiir yazan biri değil, tartışmaya girebilecek donanımda bir âlim olduğunu gösterir. Farsça yazdığı alegorik eserlerden birinde insan bedenini bir ülke gibi kurgular; hastalıkla sağlığı, o ülkeyi ele geçirmeye çalışan iki ordu gibi anlatır. Tıp terimlerini bir hekim rahatlığıyla kullanır.

Adını da kendisi seçti. "Fuzûlî" mahlasını neden aldığını, Farsça divanının önsözünde açıkça anlatır. İki gerekçesi vardır. Birincisi, bu kelimenin hiç de hoş bir anlamı yoktur: "lüzumsuz", "gereksiz", "haddini bilmez", "işgüzar". Kimse böyle bir sıfatı kendine mahlas yapmak istemez. Şair de tam bunu ister; öyle bir ad seçmek ister ki hiç kimse onunla aynı adı taşımak istemesin, böylece adı kimseyle karışmasın, kimseyle ortak olmasın. O çağda mahlas benzerliği gerçek bir sorundu; aynı adı taşıyan şairler birbirinin şiirini yutuyordu. İkincisi, aynı kelime kökü "fazl" ile, yani erdem ve fazilet anlamıyla da akrabadır. Yani seçtiği ad, aynı anda hem bir aşağılama hem bir iddiadır. İnsanın kendi adıyla yaptığı bu ince şaka, onun bütün üslubunun habercisi gibidir: ciddiyetin tam ortasında duran, hiç yükselmeyen ama hep duyulan bir alay tonu.

Türkçe divanının önsözünde ise bambaşka bir şey yapar. Türkçe şiir yazmanın zorluğundan söz eder. Farsçayla yazılmış nazmın çok olduğunu, çünkü nazik, ince bir şiiri Türk dilinde söylemenin çok güç olduğunu belirtir. Bu cümle, bir yakınma gibi görünür ama aslında bir programdır. Zorluğu tespit eden adam, o zorluğu göze aldığını da söylemiş olur. Nitekim yaptığı tam olarak budur: Farsçanın yüzyıllardır işlediği bütün mazmunları, bütün ince oyunları alıp Türkçenin içinde yeniden kurar. Türkçesi, bugün Azerbaycan sahası dediğimiz doğu Oğuz Türkçesidir; Anadolu'da yazılandan biraz farklı, biraz daha eski tatlar taşıyan bir dil. Bu yüzden hem Türkiye hem Azerbaycan hem de Irak Türkmenleri onu kendi klasiklerinin başında sayar.

Şiirinin merkezinde tek bir şey vardır: acı. Ama şikâyet edilen, kurtulunmak istenen bir acı değil; istenen, dilenen, elde tutulmaya çalışılan bir acı. Rabbine seslendiği bir beytinde, aşk belasıyla tanıştırılmayı ister ve bir an bile o beladan ayrı düşürülmemeyi diler. Bu, klasik şiirin sık kullandığı bir jest değildir; onun elinde bir dünya görüşüne dönüşür. Bir başka meşhur beytinde, kendisi için gönlündeki ateşten başka kimsenin yanmadığını, kapısını sabah rüzgârından başka kimsenin çalmadığını söyler. Bu iki mısra, ömrünün sosyolojisini de verir: taşrada, kimsenin uğramadığı bir kapının ardında yazan adam.

Peygambere yazdığı ve suyu baştan sona bir söz oyunu gibi kullandığı meşhur kasidesi de bu yılların ürünüdür. "Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlara su" diye başlar; yani, ey göz, gözyaşından gönlümdeki ateşlere su serpme, çünkü bu kadar tutuşmuş ateşlere su çare olmaz. Şair, yaşadığı çölün en kıymetli maddesini alıp yüzlerce mısra boyunca çevirip duruyordu.

Ve sonra, elli yaşlarındayken, hayatının en görünür işi kapısını çaldı.

1534 yılının sonunda Osmanlı ordusu Bağdat'a girdi. Kanunî Sultan Süleyman şehri Safevîlerden aldı ve kışı orada geçirdi. Bu, bölgenin kaderini yüz yıllarca belirleyecek bir değişimdi; ama bir taşra şairi için anlamı daha somuttu. Padişah gelmişti, padişahla birlikte devlet erkânı, defterdarlar, nişancılar, kâtipler, kendisi de şiir yazan devlet adamları gelmişti. Fuzûlî sultana kasideler sundu. Bunlardan birinde Bağdat'ı evliyanın burcu olarak selamlar, o burca şanlı padişahın geldiğini söyler.

Bağdat'a gelen Osmanlı münevverleri, bu taşralı şairin ne olduğunu hemen anladılar. Ve ondan bir şey istediler: Türkçe bir Leylâ vü Mecnûn.

İstek boşuna değildi. Leylâ ile Mecnûn hikâyesi asırlardır anlatılıyordu; Arap çölünde doğmuş, Farsçada büyük ustaların elinden geçmiş, Çağatay Türkçesinde de işlenmişti. Ama batı Türkçesinde, o hikâyenin ağırlığını kaldırabilecek bir metin yoktu. Fuzûlî bu isteği kabul etti ve eseri 1535-36 yıllarında tamamladı. 3000'i aşan beyitlik bir mesnevi. Aralarına gazeller, dörtlükler serpiştirilmiş; anlatı ilerlerken kahramanlar durup şarkı söylüyor gibi.

Hikâyenin iskeleti bilinir. Arap kabilelerinden birinin beyinin uzun yıllar çocuğu olmaz; dualarla bir oğlu doğar, adını Kays koyarlar. Kays mektebe verilir. Aynı mektepte Leylâ adında bir kız vardır. Birbirlerini harfleri öğrenirken görürler. Bu, hikâyenin en zarif ayrıntılarından biridir: aşk, okumayı sökmekle aynı anda başlar. Dedikodu yayılınca Leylâ'nın annesi kızı mektepten alır. Kays'ın aklı gider, çöle düşer. Artık ona Mecnûn derler; yani cinlenmiş, aklını yitirmiş.

Babası oğlunu kurtarmak için ne mümkünse dener. Sonunda onu Kâbe'ye götürür, orada dua etmesini, bu dertten kurtulmayı istemesini söyler. Mecnûn örtüye sarılır ve tam tersini ister: aşkının artmasını, derdinin çoğalmasını diler. Hikâyenin kırılma noktası budur. Bundan sonrası, bir delinin sevgilisine kavuşma çabası değil, kavuşmamayı seçen bir adamın hikâyesidir.

Nitekim Fuzûlî, kavuşma ihtimalini bir değil iki kez masaya koyar ve iki kez de kaldırır. Nevfel adında yiğit bir bey Mecnûn'a acır, onu yanına alır, Leylâ'nın kabilesiyle savaşıp kızı zorla almayı teklif eder. Savaş başlar, Nevfel üstün gelmek üzeredir; ama Mecnûn savaşın kenarında durup kendi tarafının yenilmesi için dua eder. Zorla elde edilmiş bir Leylâ, onun istediği Leylâ değildir. İkinci fırsat daha da acıdır: Leylâ İbn-i Selâm adında birine verilir, gelin gider. Kocasına, kendisini koruyan bir varlık olduğunu, ona dokunursa canından olacağını söyler. Adam ona hiç dokunamaz ve bir süre sonra ölür. Leylâ artık serbesttir. Ama Mecnûn artık öyle bir yerdedir ki kavuşma, elindekini bozmaktan başka bir şey değildir.

Fuzûlî'nin bu hikâyeye kattığı asıl şey burada başlar. Onun elinde Leylâ vü Mecnûn, iki gencin kavuşamamasının hüznü değildir; ayrılığın bizzat amaç haline geldiği bir yolculuktur. Sevgilinin somut varlığı, aşkın önündeki son engeldir. Mecnûn, çölde vahşi hayvanlarla otururken, aç kalırken, üstü başı parçalanmışken aslında bir mertebe çıkmaktadır: geçici, mecazi aşktan gerçek, ilahi aşka. Kavuşursa duracak, duracak yerde yükseliyor.

Eserin en çok tekrarlanan mısraı da bu düşüncenin özetidir: âlemde ne varsa aşk olduğu, ilmin ise bir dedikodudan, bir laf kalabalığından ibaret kaldığı. Bunu söyleyen adamın kelam ve mantık okumuş, Arapça ilim kitabı yazmış biri olduğunu hatırlamak gerekir. Cümlenin ağırlığı buradan gelir; ilmi tanımayan biri değil, ilmin sonuna kadar gidip orada aradığını bulamamış biri konuşmaktadır.

Fuzûlî'nin bir diğer farkı Leylâ'dadır. Daha eski anlatılarda Leylâ çoğu zaman uğruna çıldırılan bir suret olarak kalır; Fuzûlî'de konuşur, düşünür, itiraz eder. Çadırın içinde, annesinin gözü önünde, evlendirileceği adamın yanında çekilen bir acının kendine has bir tarifi vardır ve şair bunu ihmal etmez. Mecnûn'un acısı görünürdür, çöldedir, herkes bilir. Leylâ'nın acısı görünmezdir, kapalıdır, kimseye anlatılamaz. İkisi arasındaki bu asimetri, eserin en modern duran tarafıdır.

Son, hikâyenin bütün mantığına uygun biter. Leylâ ölür. Mecnûn onun mezarına kapanır ve orada can verir. Onları gören ve seven bir dost, rüyasında ikisini bir arada, aydınlık bir yerde görür; yani kavuşma bu dünyada değil, dünyanın dışında gerçekleşir.

Fuzûlî bu eseri bitirdiğinde altmışına yaklaşıyordu ve artık taşrada tanınan bir şair değil, imparatorluğun edebiyat çevrelerinin bildiği bir isimdi. Devlet de bunu fark etmişti. Ona bir maaş bağlandı.

Padişahın buyruğuyla çıkarılan berat açıktı: şaire günde 9 akçe verilecekti. Para, Bağdat'taki vakıfların zevâidinden, yani vakıf gelirlerinin giderler karşılandıktan sonra artan kısmından ödenecekti.

Rakam üzerinde durmak gerek. 9 akçe, insanı zengin etmez. Aynı yıllarda İstanbul'un en büyük medreselerinde ders veren müderrislerin günlüğü 50 akçeydi. Yani şaire bağlanan, saygın bir memurun beşte biri kadardı. Ama yine de bir güvenceydi; düzenli geldiği takdirde bir evi, ölçülü bir hayatı ayakta tutabilirdi. Anahtar kelime şuydu: geldiği takdirde.

Şair, elinde beratıyla, parayı almak üzere vakıf işlerine bakan daireye gitti. Ve orada, Türk edebiyatının en meşhur sahnelerinden biri yaşandı.

Sonradan yazdığı mektupta o anı iki cümleyle anlatır. Selam verdiğini, ama rüşvet olmadığı için selamını almadıklarını söyler. Elindeki hükmü gösterdiğini, ama faydasız olduğu gerekçesiyle kimsenin ilgilenmediğini söyler.

Bu iki cümlenin neden dört buçuk asırdır yaşadığını anlamak zor değil. Burada bir şikâyet değil, bir teşhis vardır. Şair "bana rüşvet teklif ettiler" demiyor; çok daha ağır bir şey söylüyor: bu dairede alışverişin tek kuralı rüşvettir, o kadar ki rüşvet olmayan hiçbir şey, en basit nezaket bile, alınmaya değer bulunmuyor. Selam, karşılığı olmayan bir teklif olduğu için reddediliyor. Padişahın mührünü taşıyan belge ise, işe yaramadığı için, hukuki bir metin olarak değil, faydasız bir kâğıt olarak değerlendiriliyor. İki cümlede hem ahlaki hem hukuki bir çöküş resmedilmiş oluyor.

Devamı da aynı ayarda ilerler. Şair, karşısındakilerin dışarıdan itaat eder göründüğünü, ama hâllerinin diliyle bütün sorularına cevap verdiğini söyler. Sonra metin bir soru-cevap dizisine döner. Şair sorar, memurlar cevap verir. Bu düzenin ne olduğunu sorunca, bunun vakıf işlerinin usulü olduğu söylenir. Helal haram meselesi açılınca, kendilerini ilgilendirmediği söylenir. Beratın padişah buyruğu olduğu hatırlatılınca, en can alıcı cevap gelir: para zevâidden, yani artandan ödenecektir; oysa artan diye bir şey kalmamaktadır, çünkü artan her yıl başkalarına lazım olmaktadır.

Bu, bugün de her yerde duyulan cevaptır. Hakkınız var, belgeniz de doğru, ama ödeneği yok. Sistem sizi reddetmiyor; sadece sizi ödeyecek kalemi bulamıyor. Fuzûlî'nin dâhiyane sezgisi, kötülüğün burada bir kişide değil, bir usulde toplandığını görmesidir. Karşısında bir zalim yoktur; bir düzen vardır ve o düzenin içindeki herkes, kendi payına, gayet makul davranmaktadır.

Şair bunun üzerine bir mektup yazdı. Muhatabının, Kanunî'nin nişancısı Celâlzâde Mustafa Çelebi olduğu kabul edilir; yani devletin en tepesindeki kalem adamlarından biri, aynı zamanda edebiyattan anlayan bir isim. Metnin bugün bilinen adı Şikâyetnâme'dir; ama bu adı ona sonraki araştırmacılar vermiştir. Fuzûlî onu bir başlıkla değil, bir mektup olarak yazdı; şairin bize ulaşan mektupları arasında yer alır.

Ve o mektup, bir maaş talebinin çok ötesine geçti. Türkçe düzyazının en ustaca kurulmuş metinlerinden biridir. Dönemin nesir modasına uygun olarak süslüdür, secilidir, yani içinde kafiyeli kalıplar taşır; ama süs, anlamı boğmaz. Diyalog kullanır, sahne kurar, hiç sesini yükseltmez. Kızgınlığını doğrudan hiçbir yerde ilan etmez; bunun yerine karşısındakine söz verir ve onların söyledikleriyle onları teşhir eder. Bu, edebiyatın en zor işlerinden biridir: hicvi, hakaret etmeden yapmak. Metin bu yüzden Türkçede mizahi ve eleştirel düzyazının kurucu örneklerinden sayılır.

Peki sonunda parasını alabildi mi? Bunu bilmiyoruz. Kesin bir kayıt yok. Elimizde olan tek şey, ödemenin değil, mektubun kendisidir.

Fuzûlî 1556'da, Kerbelâ'da öldü. Ölümünün, bölgede yayılan bir veba salgını sırasında gerçekleştiği düşünülür. Hz. Hüseyin'in türbesinin yakınına gömüldü. Geride Fazlî adında, kendisi de şiir yazan bir oğul bıraktı. Mezarının yeri sonraki yüzyıllarda kayboldu; bugün Bağdat'tan hiç çıkmamış şairin nerede yattığını kesin olarak gösteremiyoruz.

Ama gösterilmesi gereken başka bir şey var. Şairin adı, hiç görmediği İstanbul'da, hiç gitmediği Anadolu'da, sonraki bütün yüzyıllarda okundu; şiirleri bestelendi, mesnevisi Batı dillerine çevrildi, Leylâ ile Mecnûn hikâyesi onun anlattığı biçimiyle sahneye ve operaya taşındı. Üç ayrı ülkenin edebiyat tarihi onu kendi başlangıçlarından biri sayar.

Bunların hepsinden çok yaşayan ise, o daireye girdiği gün kurduğu cümledir. Bugün Türkiye'de, o cümleyi söyleyen insanların büyük çoğunluğu ne Fuzûlî'nin divanını okumuştur ne Leylâ vü Mecnûn'u. Bir kuyrukta beklerken, bir evrak elden ele dolaşırken, bir dosya sebepsizce bekletilirken herkesin aklına aynı söz gelir: selam verdim, rüşvet değildir diye almadılar. Cümle şairden koptu, atasözü gibi dolaşıma girdi, sahibinin adını taşımadan yaşamayı öğrendi.

Bir yazarın ulaşabileceği en tuhaf ölümsüzlük biçimlerinden biridir bu. Ömrü boyunca aşkın, ayrılığın ve acının en yüksek dilini kurmaya çalışmış bir adam; ardında bıraktığı en yaygın miras, bir maaş kuyruğunda yaşadığı küçük bir hakaretin tarifi oldu. Ve o tarif, tam da doğru olduğu için hiç eskimedi. 9 akçe ödenmemiş olabilir. Ama karşılığında alınan şey, dört buçuk asır sonra hâlâ ödeniyor.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.