Şefaat Diyecekken Seyahat: Evliya Çelebi

Bölüm metni

Bir gece rüyasında Peygamber'i görür ve "şefaat yâ Resûlallah" diyecekken ağzından "seyahat" kelimesi çıkar. O dil sürçmesinin bedelini kırk yıl yollarda ödeyecek, karşılığında Türkçenin en kalın kitabını yazacaktır. Peki neden tam üç yüz yıl boyunca ona kimse inanmadı?

1611 yılının bir mart günü, İstanbul'un Unkapanı semtinde, Haliç'in un iskelelerine bakan bir evde bir çocuk doğdu. Babası Derviş Mehmed Zıllî, sıradan bir esnaf değildi; Sarây-ı Âmire'nin, yani sarayın kuyumcubaşısıydı. Altın işleyen, kakma yapan, padişahın sofrasına çıkacak kapları ve kabza süslerini eliyle biçimlendiren bir adamdı. Oğlu Evliya, yıllar sonra bu babayı anlatırken kalemini iyice serbest bırakacak, onun yüz yaşını çoktan geçtiğini, hatta Kanuni Sultan Süleyman'ın son seferini kendi gözleriyle gördüğünü yazacaktı. Bu, Evliya Çelebi'yi okurken alışılacak ilk şeydi: hayatını bile bir hikâye gibi kurma isteği.

Ailenin kökü Kütahya'ya dayanıyordu. Evliya, İstanbul'un ortasında, kalabalığın tam göbeğinde büyüdü. Hafız oldu, Kur'an'ı ezberledi. Sesi güzeldi; musiki öğrendi, hat öğrendi, medrese dersleri gördü. On yedinci yüzyıl İstanbul'unda bir çocuğun önüne açılabilecek en parlak yol onun önündeydi: babasının mesleği, sarayın kapısı, düzenli bir maaş, tanıdık bir mahalle, tanıdık bir ömür.

Sonra o rüyayı gördü.

19 Ağustos 1630 gecesi, aşure gecesiydi. Rüyasında kendini Unkapanı'na yakın Ahi Çelebi Camii'nde buldu. Cami tıklım tıklımdı ve cemaatin arasında Peygamber vardı. Evliya, kalabalığın arasından ilerledi, elini öptü ve ağzını açtı. Söylemeye niyetlendiği kelime belliydi, her müminin o anda söyleyeceği kelimeydi: "Şefaat ya Resulallah." Ama dilinden başka bir şey döküldü. "Seyahat ya Resulallah," dedi.

Bu, bir dil sürçmesidir. Ve Türk edebiyatının en ünlü dil sürçmesidir. Evliya'nın anlattığına göre Peygamber gülümsedi ve ona hem şefaati hem seyahati verdi. Yanındakiler de dualarını eklediler; sonra biri ona, gördüklerini yazması gerektiğini söyledi.

Bu rüya gerçekten görüldü mü, yoksa Evliya kırk yıl sonra, on ciltlik dev eserinin başına oturduğunda hayatına bir kapı mı yapmak istedi? Bunu bilmenin yolu yok. Ama edebiyat açısından fark etmez. Çünkü o cümle, bir kitabın açılış cümlesi olmanın çok ötesinde bir iş görür: bir ömrü meşrulaştırır. On yedinci yüzyılda hiçbir sebep yokken evden çıkıp yollara düşen bir adam, çevresine ne diyecektir? Evliya'nın cevabı hazırdır. Kendi keyfinden gitmiyordur; gönderilmiştir.

Rüyadan sonraki yıllar yine de İstanbul'da geçti. 1636'da, Ayasofya'da Kadir gecesinde Kur'an okurken IV. Murad'ın dikkatini çekti. Padişah onu Enderun'a, sarayın okuluna aldı. Evliya orada birkaç yıl kaldı; sonra saraydan sipahi olarak çıktı. Artık maaşı, atı ve İstanbul'da rahat bir hayatı vardı.

1640'ta, kırkına yaklaşan bir adam değil, yirmi dokuz yaşında bir genç olarak, babasından izin almadan şehirden çıktı. İlk durağı Bursa'ydı. Küçük bir kaçamak gibi başlayan bu yolculuk bir daha bitmedi.

Bundan sonrasını anlamak için Evliya'nın nasıl gezdiğini anlamak gerekir. O, sırt çantasıyla yola çıkan bağımsız bir gezgin değildi. Osmanlı taşrasında hareket eden şey paşalardı: valiler, serdarlar, elçilik heyetleri. Evliya bu heyetlere katıldı. Musahip oldu, sohbet arkadaşı oldu, Kur'an okudu, şakalar yaptı, mektup taşıdı, bazen resmî görevlerle tek başına yollara düştü. En büyük hamisi, annesi tarafından akrabası olan Melek Ahmed Paşa'ydı; onunla Van'a, Kafkaslara, Tuna boylarına gitti. Defterdarzade Mehmed Paşa'yla Erzurum'da bulundu. Trabzon'a, Kırım'a, Girit'e gitti. Uyvar kuşatmasında ordunun içindeydi. 1665'te Kara Mehmed Paşa'nın elçilik heyetiyle Viyana'ya vardı.

Viyana bölümü, Seyahatname'nin en çok tartışılan ve en çok sevilen parçalarından biridir. Evliya şehrin büyük kilisesi Stephansdom'u, yani Aziz Stephan Katedrali'ni gezer, kulesine çıkar, çanlarını sayar, orgun sesini anlatır. Beğendiğini gizlemez; hayranlığını da, yabancılığını da aynı sayfada tutar. Bir Osmanlı yazarının Avrupa şehrini içeriden, meraklı ve kıyaslamalı bir gözle anlattığı bu sayfalar, dönemin en canlı belgeleri arasındadır.

Evliya'nın yazma yöntemi neredeyse bir kalıptı ve bu kalıp onun en büyük hediyesidir. Bir şehre girer; adının nereden geldiğini yazar, kaç mahalle, kaç cami, kaç çeşme, kaç hamam, kaç han olduğunu sayar. Havasını, suyunu, kavunun tadını, üzümünün cinsini yazar. Kadınların nasıl giyindiğini, çocukların hangi oyunu oynadığını, hangi lehçeyle konuşulduğunu yazar. Mezarlıkları dolaşır, kimlerin gömülü olduğunu not eder. Bu sayede elimizde on yedinci yüzyıl Osmanlı coğrafyasının başka hiçbir kaynakta bulunmayan bir envanteri var: resmî defterlerin kaydetmediği, çünkü vergiye konu olmayan hayat.

Dil merakı ayrı bir hazinedir. Gittiği yerlerde duyduğu dillerden kelime listeleri, hatta küçük konuşma örnekleri derledi. Kafkasya'da Abhazca ve Ubıhça gibi bugün kimi tamamen ölmüş dillerden aldığı notlar, o dillerin bilinen en eski kayıtları arasındadır. Bir Osmanlı çelebisinin merakından, dilbilimin başka türlü asla erişemeyeceği bir arşiv doğdu.

İstanbul'a ayırdığı birinci cilt ise başlı başına bir şehir portresidir. IV. Murad'ın Bağdat seferi öncesinde düzenlenen esnaf alayını anlatırken, 1000'i aşkın esnaf kolunu tek tek sayar: fırıncılar, celepler, hokkabazlar, cellatlar, hırsızlar. Şehrin kendini bir gün boyunca padişaha gösterdiği o geçit, Evliya'nın kaleminde bir ansiklopediye dönüşür.

1671'de, elli yaşını geçmişken uzun süredir ertelediği hacca gitti. Dönüşte Mısır'a yerleşti. Kahire'den Sudan'a, Habeşistan yönüne uzandı. Ve orada, ömrünün son on küsur yılında, kırk yıllık notlarını on cilde dönüştürdü. Yazdı, temize çekti, düzeltti, ekledi. Yaklaşık 1684'te öldü. Nerede öldüğü, nereye gömüldüğü bilinmiyor. Dünyanın haritasını çıkaran adamın kendi mezarının yeri yok.

Eser Kahire'de kaldı. Yıllarca orada, bir sandıkta, bir kütüphanenin köşesinde bekledi. 1715'te Mısır'da bulunan Hacı Beşir Ağa bu yazmayı görmüş ve çok ilgilenmişti. Yıllar sonra, artık İstanbul'da güçlü bir isim olduğunda, 1742'de Seyahatname ona gönderildi. Nüshalar çıkarttı, eseri sarayın kütüphanesine koydurdu. Bugün Evliya'nın kendi eliyle yazdığı ciltler Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde, kopyaları Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi'nde duruyor.

Ama kütüphaneye girmek, okunmak demek değildir. Seyahatname yaklaşık bir buçuk asır daha, meraklıların elden ele dolaştırdığı yarı efsanevi bir metin olarak kaldı. Onu Avrupa'ya ilk tanıtan, Avusturyalı şarkiyatçı Joseph von Hammer-Purgstall oldu; İstanbul'da edindiği bir nüshadan yaptığı İngilizce çeviri 1834'ten itibaren Londra'daki Oriental Translation Fund, yani Doğu Çevirileri Fonu tarafından yayımlandı. Osmanlı'da tam metnin basılması ise ancak 1896'da, İkdam gazetesinin sahibi Ahmed Cevdet sayesinde başladı. İlk 6 cilt yüzyılın sonuna kadar çıktı; 7. ve 8. ciltler 1928'de Türk Tarih Encümeni tarafından yayımlandı. Ne var ki bu baskılar ağır biçimde sansürlenmişti. Uygunsuz bulunan pasajlar atıldı, kelimeler değiştirildi, yer yer yanlış okundu. Yani okurun eline geçen Evliya, Evliya'nın kendisi değildi.

Bu arada adı da lekelenmişti. Anlattıkları öyle uçlarda geziniyordu ki, ona "yalancı Evliya" diyenler çıktı. Galata Kulesi'nden kanat takıp Üsküdar'a uçan Hezarfen Ahmed Çelebi'yi biliyoruz; barut dolu bir fıçıyla havalanan Lagâri Hasan Çelebi'yi biliyoruz. İkisini de sadece Evliya'dan biliyoruz. Bunun gibi onlarca sahne, mübalağalı rakamlar, imkânsız mesafeler ve fazla iyi kurgulanmış tesadüfler, ciddi tarihçilerin onu bir ölçüde kenara koymasına yol açtı. Roman gibi okunuyordu; belge sayılmadı.

İtibarın iadesi yirminci yüzyılın sonunda geldi ve sebebi duygusal değil, teknikti. Araştırmacılar sansürlü baskıları bırakıp Evliya'nın kendi elyazmalarına döndüklerinde, metin bambaşka bir şey oldu. Amerikalı Osmanlıcı Robert Dankoff'un öncülük ettiği çalışmalar, Evliya'nın anlatısında iki ayrı katman bulunduğunu gösterdi: kitaplardan devşirdiği, süslediği, abarttığı bölümler ve kendi gözüyle gördüklerini yazdığı bölümler. İkincisi test edildiğinde şaşırtıcı derecede sağlam çıktı. Balkanlarda, Anadolu'da, Kafkasya'da onun tarif ettiği yapılar, yerel kayıtlarla ve arkeolojik verilerle karşılaştırıldı ve tuttu. Uydurduğu sanılan ayrıntılar, çoğu zaman yalnızca başka hiç kimsenin kaydetmediği ayrıntılardı.

1996 ile 2007 arasında, doğrudan Evliya'nın kendi yazmalarına dayanan eleştirel basım Yapı Kredi Yayınları'ndan 10 cilt olarak çıktı. Bu, Türk kültür tarihinin en önemli yayın projelerinden biridir: 300 yılı aşkın bir gecikmeyle, metin nihayet yazarın bıraktığı hâliyle okunabilir oldu.

Gerisi hızlı geldi. UNESCO 2011'i, doğumunun 400. yıl dönümünü Evliya Çelebi yılı ilan etti. Aynı dönemde tarihçi Caroline Finkel ve arkadaşları, onun 1671'deki hac yolculuğunun ilk aşamasını at sırtında yeniden izlediler; 2009'daki bu keşif yolculuğundan, İzmit Körfezi'nden Kütahya yakınlarına uzanan yaklaşık 600 kilometrelik Evliya Çelebi Yolu doğdu. 2013'te ise Seyahatname'nin yazmaları UNESCO'nun Dünya Belleği Kütüphanesi'ne kaydedildi. Bir zamanlar yalancılıkla anılan kitap, insanlığın ortak belleğinin korunması gereken parçalarından biri sayıldı.

Evliya Çelebi'nin bugün bize bıraktığı asıl miras, doğru saydığımız bilgilerin listesi değil. Bir bakış biçimi. Osmanlı yazınının ağır, kalıplı, resmî diline karşı; birinci tekil şahısla konuşan, merak eden, şaşıran, dalga geçen, yanılan, kendini de anlatının içine katan bir ses. Türkçede kişisel anlatının, gezi yazısının ve gündelik hayatı ciddiye alan nesirin en erken ve en cesur örneği. Bir dinî mecliste ağzından yanlış kelime çıkan adam, o yanlış kelimeyi kırk yıl boyunca doğru hâle getirdi. Şefaat isteyecekti; seyahat istedi. Ve sonunda ikisini de aldı.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.