Plazmayı Herkese Açtı, Kanını Ayırdılar: Charles Drew

Bölüm metni

Dünyanın kanı nasıl saklayacağını ondan öğrendiği yıl, kendi ülkesi onun kanını başkalarınınkinden ayrı bir şişeye koydu. Bilim bir fark bulamamıştı; bulmaya da gerek görmediler. Ölümünden sonra adı, hiç yaşanmamış bir hikâyeyle anıldı.

1904 yılının Haziran ayında, Washington'ın Potomac kıyısındaki Foggy Bottom semtinde, gaz fabrikasının ve demiryolu hattının gölgesinde bir çocuk doğdu. Adı Charles Richard Drew'du. Babası Richard halı döşemecisiydi, elleri nasırlı, hesabı dikkatli bir adamdı; annesi Nora öğretmen yetiştiren bir okuldan mezun olmuş, ama dört çocuğunu büyütmek için mesleğini evin içinde icra eden bir kadındı. Aile, bir siyah ailenin yirminci yüzyıl başında Amerika'da tutunabileceği o ince çizgide duruyordu: yoksul değil, güvende de değil. Charles'ın ilk kazancı, mahallede gazete satmaktan geliyordu. On iki yaşına geldiğinde kendisine çalışan altı çocuğu olan küçük bir dağıtım ağı kurmuştu. Satıcılıktan değil, düzen kurmaktan hoşlanıyordu. Hayatının sonuna kadar yapacağı iş de aslında buydu.

Evde bir ölüm oldu. Ablası Elsie, 1920'de, griple birleşen veremden öldü. Charles o sırada liseyi bitirmeye hazırlanıyordu. Ailenin anlattığına göre bu ölüm onda bir soru bıraktı: insanı kurtarabilecek bilgi varsa, neden herkese ulaşmıyor? Soru o yaşta cevaplanmadı, ama bir yöne dönüştü.

Washington'ın Dunbar Lisesi, o yıllarda ülkedeki siyah öğrenciler için neredeyse bir efsaneydi; öğretmenlerinin çoğu doktoralıydı ve beyaz üniversitelerde kürsü bulamadıkları için lisede ders veriyordu. Drew 1922'de oradan mezun oldu ve Massachusetts'teki Amherst College, yani Amherst Koleji'ne kısmi bir atletizm bursuyla gitti. Amherst Koleji'nde dört yıl geçirdi ve bu dört yıl, onun hem gücünü hem sınırlarını aynı anda öğrendiği yer oldu. Koşuyordu, Amerikan futbolu oynuyordu, iyiydi. Üçüncü sınıfta takımın en değerli oyuncusu seçildi ve Thomas W. Ashley anısına verilen kupayı aldı. Mezun olduğu 1926 yılında ise Mossman Kupası'nı, yani dört yıl boyunca okul sporuna en çok katkıda bulunan öğrenciye verilen ödülü kazandı.

Aynı dört yılda başka şeyler de oldu. 600 öğrencilik okulda 13 siyah öğrenciden biriydi. Deplasmana gittiklerinde lokantalar onları ve siyah takım arkadaşlarını içeri almıyordu. Sahada rakip oyuncuların sertliği bazen oyunun sertliği değildi. Ve son sınıfta, takımın en iyi oyuncusu olmasına rağmen kaptanlık ona verilmedi. Drew bunların hiçbiri hakkında yüksek sesle konuşmadı. Konuşmamak, o kuşağın birçok insanı gibi, onun da öğrendiği bir teknikti. Ama bir yerde kaydediyordu.

Mezun olduğunda tıp fakültesi için parası yoktu. Baltimore'daki Morgan Koleji'ne gitti ve iki yıl orada çalıştı: kimya ve biyoloji dersleri verdi, okulun ilk atletizm direktörü oldu, futbol takımını çalıştırdı. Maaşını biriktirdi. 1928'de başvurularını yaptı. Evde oturup okula yürüyerek gidebilmek için Washington'daki Howard Üniversitesi'ni istiyordu; Howard Üniversitesi onu, İngilizce kredisi iki eksik olduğu için geri çevirdi. Harvard kabul etti, ama bir yıl beklemesini istedi. Drew beklemek istemiyordu. Dördüncü bir adres kaldı: Montreal'deki McGill University, yani McGill Üniversitesi. Kanada'daki bu okulun azınlık öğrencilere daha adil davrandığı konuşuluyordu. Drew kuzeye gitti.

Montreal onun hayatındaki ilk gerçek nefes alanı oldu. McGill Üniversitesi'nde 1933'te hem tıp doktoru hem cerrahi yüksek diploması aldı; 127 kişilik sınıfın ikincisiydi, nöroanatomi ödülünü kazandı ve ülkenin en seçkin tıp onur topluluğuna seçildi. Daha önemlisi, orada bir hoca buldu. Britanyalı anatomist John Beattie, kan nakli ve şok üzerine çalışıyordu ve o yıllarda bu alan tıbbın en dağınık, en elle yürüyen köşesiydi. Kan naklini yapıyorlardı ama kanı saklayamıyorlardı. Hastaya kan vermek, aynı anda bir bağışçıyı masaya yatırmak demekti. Drew, Royal Victoria Hospital, yani Victoria Hastanesi'nde ve şehrin genel hastanesinde asistanlığını yaparken bu sorunun içine girdi.

1934'te babası öldü. Drew, ailesine yakın olmak için Amerika'ya döndü. Kanada'da önünde açık duran akademik yol kapandı; Amerika'da bir siyah hekimin gidebileceği yer ise esasen tekti. 1935'te Howard Üniversitesi'ne gitti; yedi yıl önce onu İngilizce kredisi yüzünden reddeden okula, bu kez patoloji hocası olarak girdi. Ardından cerrahi kürsüsüne geçti ve üniversitenin hastanesinde ameliyat etmeye başladı. Elleri iyiydi, öğretmenliği daha iyiydi. Ama kafasının içinde Montreal'den getirdiği soru duruyordu: kan neden bekleyemiyor?

1938'de Rockefeller Vakfı'ndan iki yıllık bir burs çıktı. Drew New York'a, Columbia Üniversitesi'ne gitti. Cerrahi kürsüsünün başındaki Allen Whipple onu laboratuvara aldı; orada John Scudder adlı bir hekimle birlikte çalışmaya başladı. Scudder'ın elinde yeni bir fikir vardı: hastaneye ait bir kan deposu, yani bir kan bankası kurmak. Fikir ortadaydı, mekanik yoktu.

Sorun şuydu. Tam kan, yani damardan alındığı haliyle kan, buzdolabında bile birkaç gün sonra bozuluyordu; alyuvarlar parçalanıyor, torba işe yaramaz hale geliyordu. Üstelik tam kanın grubu vardı. Yanlış grubu verdiğinizde hasta ölüyordu. Yani savaş alanında ya da kaza yerinde elinizde bir depo olsa bile, o depodan rastgele bir şişe alıp koşamazdınız.

Drew iki yılını bu iki duvarı yıkmaya ayırdı. Soğutmanın tam olarak ne kadar işe yaradığını ölçtü: uygun koşullarda saklanan alyuvarların 30 güne kadar büyük ölçüde sağlam kaldığını, hemoglobinin ve oksijen taşıma kapasitesinin korunduğunu gösterdi. Ama asıl kapıyı açan şey plazma oldu. Kanı santrifüje koyup hücreleri çökerttiğinizde üstte kalan o saman rengi sıvı, yani plazma, bambaşka davranıyordu. Çok daha uzun süre dayanıyordu. Bulaşma riski açısından ele alınabilir bir maddeydi. Ve en kritiği: kan grubu yoktu. A grubundan alınan plazmayı B grubundan bir hastaya verebiliyordunuz. Şoka girmiş bir insanın ihtiyacı çoğu zaman alyuvar değil, hacimdi — damarını dolduracak sıvı, düşen tansiyonu kaldıracak basınç. Plazma bunu yapıyordu ve beklemeyi biliyordu.

Drew bu işin laboratuvar tarafıyla yetinmedi. Bir kan bankasının kâğıt üzerinde değil, gerçek bir hastanede nasıl yürüyeceğini de yazdı. Presbyterian Hospital, yani Presbiteryen Hastanesi'nde kurulan depo için kurallar koydu: kanın kimden, hangi koşulda alınacağı; şişelerin nasıl sterilize edileceği; her partinin bakteri açısından nasıl kültüre ekileceği; kaç gün sonra atılacağı; kayıtların nasıl tutulacağı. Bu, tıbbın o güne kadar pek ilgi göstermediği bir alandı: ameliyat değil, lojistik. Bir cerrahın parmaklarıyla değil, bir sistemin disipliniyle kurtarılan hayatlar.

1940'ta Columbia Üniversitesi ona Tıp Bilimleri Doktoru derecesini verdi. Tezinin adı Banked Blood: A Study in Blood Preservation, yani Bankalanmış Kan: Kan Saklama Üzerine Bir İnceleme'ydi. Bankalanmış Kan, bugün dünyanın her yerinde işleyen kan bankacılığının ilk sistematik el kitabı sayılır. Drew, o dereceyi alan ilk siyah Amerikalıydı. Columbia Üniversitesi'nin kayıtlarına girdiği gün 36 yaşında bile değildi.

Araya hayat da girdi. 1939'un ilkbaharında, Alabama'ya giderken Atlanta'da mola verdi ve Spelman Koleji'nde ev ekonomisi dersleri veren Lenore Robbins'le tanıştı. Hikâyeyi anlatanlara göre evlenme teklifini günler içinde yaptı. Aynı yılın Eylül ayında evlendiler. Dört çocukları olacaktı: üç kız, bir erkek. Büyük kızına Bebe adını verdiler.

Ama 1940'ın New York'u sakin bir laboratuvar şehri değildi. Atlantik'in öte yakasında savaş vardı ve Drew'un iki yıldır buzdolabında ölçtüğü o saman rengi sıvı, artık soyut bir araştırma konusu olmaktan çıkmak üzereydi. Montreal'deki hocası John Beattie, savaşın başında Britanya'ya dönmüştü. Londra'da, kraliyet cerrahlar kolejinin araştırma biriminde ve Royal Air Force, yani Kraliyet Hava Kuvvetleri bünyesinde, kan nakli ve şok tedavisinin başındaydı. Yani Beattie, on yıl önce Montreal'de bir öğrencisiyle tartıştığı sorunun tam ortasında duruyordu — ve bu kez soru teorik değildi. Şehrin üstüne bomba düşüyordu.

1940 yazında Londra'ya yapılan hava saldırıları başladığında Britanya'nın elinde bir matematik problemi vardı. Enkazdan çıkarılan insanların çoğu kanama ve şoktan ölüyordu; hastaneler bağışçı bulabiliyordu ama bağışçıyı yıkıntının başına götüremiyordu. İhtiyaç duyulan şey, kutuda taşınabilen, grubu sorulmayan, haftalarca bekleyebilen bir sıvıydı.

Beattie, Atlantik'in öte yakasına bir telgraf çekti. İstediği şey açıktı: derhal 5.000 ampul kurutulmuş plazma, ardından üç dört hafta içinde aynı miktarı. Her ampulün içeriği, yaklaşık yarım litre plazmaya karşılık gelecekti. Talep New York'a ulaştığında ortaya çıkan gerçek şuydu: Amerika'da o ölçekte kurutulmuş plazma üretecek sanayi henüz yoktu. Kurutma teknolojisi laboratuvar aşamasındaydı. Elde olan şey sıvı plazmaydı; o da gönderilebilirdi, ama soğutularak, hızla, bozulmadan, ve denizaltıların avlandığı bir okyanusun üstünden.

İşi örgütlemek üzere kurulan yapı New York'taki Blood Transfusion Betterment Association, yani Kan Nakli Geliştirme Derneği oldu. Program bir isim aldı: Blood for Britain, yani Britanya'ya Kan. Ve Kan Nakli Geliştirme Derneği, bu işin tıbbi sorumluluğunu kime vereceğini aradığında, kan saklama üzerine ülkedeki en ayrıntılı tezi yazmış adamı buldu. Drew, Washington'daki görevinden çağrıldı ve 1940 sonbaharında Britanya'ya Kan programının tıbbi süpervizörü oldu.

Önünde duran şey bir araştırma değildi, bir fabrikaydı. New York'un dokuz büyük hastanesi bağış toplayacaktı. Dokuz farklı hastane, dokuz farklı alışkanlık, dokuz farklı sterilizasyon anlayışı demekti. Drew hepsini tek bir prosedüre bağladı. Bağış odalarının nasıl kurulacağını, hemşirelerin nasıl eğitileceğini, iğnenin nasıl batırılacağını, şişenin kaç saniye çalkalanacağını yazdı. Toplanan kan santrifüjden geçiriliyor, plazma ayrılıyor, birden fazla bağışçının plazması bir havuzda birleştiriliyor, bakteriyi baskılamak için merthiolate ekleniyor, tuzlu suyla seyreltiliyor ve her parti ekim yapılarak kültüre veriliyordu. Kültürde üreme görülen partiler dökülüyordu. Dökülüyordu, çünkü Drew'un en çok korktuğu şey bombalardan değil, kirlenmiş bir şişeden geliyordu: Britanya'daki bir hastaneye enfekte plazma gitse, program bir günde kapanırdı.

Rakamlar hızla büyüdü. Aralık 1940'ın ilk haftasında dokuz hastanede 14.000'den fazla bağış randevusu kayıtlıydı. Program beş ay sürdü ve kapandığında yaklaşık 15.000 Amerikalı kan vermiş, 14.556 bağış toplanmış, 5.000 litreden fazla plazma Britanya'ya gönderilmişti. Ocak 1941'de Britanya'ya Kan sona erdi — çünkü Britanya kendi kan nakli örgütünü kurmuştu ve çünkü artık kurutma teknolojisi olgunlaşıyordu. Yani program, kendi gerekçesini ortadan kaldırarak bitti. Başarının bu türü nadiren alkışlanır.

Ama geride bıraktığı şey rakamlardan büyüktü. Drew, o beş ayda bir ülkenin kanını nasıl toplayıp taşıyacağını adım adım kanıtlamıştı. Bağış, test, ayırma, saklama, nakliye, kayıt. Ve bu zincirin en kırılgan halkasını da çözmüştü: insanları bağış yerine getirmek yerine, bağış yerini insanlara götürmek. Soğutma üniteli kamyonlar, içinde muayene masası ve kayıt masası olan hareketli bağış istasyonları — bugün dünyanın her yerinde sokak başında gördüğümüz kan bağışı araçlarının atası. Bu sırada Avrupa'da olup bitenler ise bir ülkeyi daha kıyıya yaklaştırıyordu. Amerika savaşa girmeden önce kendi kan sistemini kurmak zorundaydı. Ve o sistemi kurabilecek adamın adı artık belliydi.

Şubat 1941'de Amerikan Kızılhaçı, ülke çapında bir kan toplama örgütü kurmak için ilk büyük pilot programını başlattı ve yönetimine Drew'u getirdi. İş, Britanya'ya Kan programının çok daha büyük ölçekli halıydı: ordu ve donanma için plazma stoğu. Drew kamyon filosunu, standart formları, eğitim programını devreye soktu. Hayatının o noktasında, kendi alanında dünyada belki en yetkin insandı ve kurduğu şey birkaç yıl içinde yüz binlerce hayat kurtaracaktı.

Sonra savaş bakanlığının direktifi geldi. Silahlı kuvvetler için toplanacak kanda siyah Amerikalıların bağışı kabul edilmeyecekti. Gerekçe tıbbi değildi; askerlerin ve ailelerinin "rahatsız olabileceği" idi. Kızılhaç, Nisan 1941'de bu politikaya uymaya karar verdi. Drew aynı ay ulusal kan bankası görevinden ayrıldı ve o anda kamuya hiçbir açıklama yapmadı. Sonbaharda Howard Üniversitesi'ne döndü.

Ocak 1942'de politika değişti — ama düzeltilmedi. Siyah bağışçıların kanı artık kabul ediliyordu; yalnız şişeler işaretleniyor, ayrı depolanıyor ve yalnızca siyah askerlere veriliyordu. Yani ülke, kurtarıcı sıvıyı iki kovaya ayırmıştı. Drew bu kez sustuğu yerden çıktı. Ordunun ve donanmanın renkli bağışçılara ilişkin kararının hangi açıdan bakılırsa bakılsın savunulamaz olduğunu söyledi. Farklı ırkların kanının birbirinden ayrılmasının, bireysel kan grupları dışında hiçbir bilimsel temeli bulunmadığını anlattı. Politikayı bilimsel olguya aykırı ve yurtsever siyah Amerikalılara yapılmış bir hakaret olarak nitelendirdi. Ve cepheye dair o basit cümleyi kurdu: yaralı bir adamın, kendisine verilen plazmanın kimden geldiğiyle ilgilendiğini kimse görmemişti.

Burada acı bir ironi var ve bunu söylemek için hiçbir şeyi büyütmek gerekmiyor. Drew'un bütün yöntemi, plazmanın havuzlanmasına dayanıyordu: onlarca bağışçının plazması tek bir kapta birleştiriliyor, karıştırılıyor, seyreltiliyor ve tek bir şişe olarak yola çıkıyordu. Kimin kanının kiminkiyle karıştığı, teknik olarak sorulabilecek bir soru değildi. Ayrımcılık, kendi uygulamak istediği şeyi uygulayamayacak kadar geç kalmıştı; geriye yalnızca etiket kaldı. Etiket, hiçbir hastayı kurtarmadı ve hiçbir hastayı öldürmedi — yalnızca bir ülkenin kendi vatandaşlarına ne gözle baktığını kayda geçirdi. Kızılhaç ırk etiketlerini ancak 1950'de kaldırdı. Bazı güney eyaletlerinde kan şişelerine ırk yazma zorunluluğu, yasa olarak 1970'lerin başına kadar yürürlükte kaldı.

Drew bu kavgayı sokakta sürdürmedi. Cevabını başka yere yazdı. Ekim 1941'den itibaren Howard Üniversitesi'nin cerrahi kürsüsünün başındaydı ve üniversitenin hastanesi olan Freedmen's Hospital, yani Azatlılar Hastanesi'nin baş cerrahıydı. Orada dokuz yıl geçirdi ve bu dokuz yılda yaptığı iş, kan bankasından daha az görünür ama belki daha kalıcıydı: siyah cerrah yetiştirdi. Sadece ameliyat öğretmekle kalmadı; asistanlarını Amerikan Cerrahi Kurulu'nun sınavlarına soktu, belge almaları için zorladı, ülkenin en iyi kliniklerine mektup yazdı. Çünkü biliyordu ki belgesiz bir hekim, kapıda tutulduğunda söyleyecek söz bulamaz. Siyah hekimlerin tıp derneklerinden ve ülkenin en büyük hekim örgütünden dışlanmasına karşı açıkça konuştu. 1942'de Amerikan Cerrahi Kurulu'nda sınav görevlisi olarak görev yapan ilk siyah cerrah oldu. 1944'te ülkenin en köklü siyah hak örgütü ona Spingarn Madalyası'nı verdi. Kürsüsünden geçen asistanlar sonraki otuz yıl boyunca Amerika'nın dört bir yanında ameliyat yaptılar ve kendi asistanlarını yetiştirdiler. Drew'un en iyi icadı, aslında bir yöntem değil, bir nesildi.

31 Mart 1950, bir cuma. Drew gece boyunca Azatlılar Hastanesi'nde ameliyat masasındaydı. Sabaha karşı evine uğrayıp bir çanta aldı ve direksiyona geçti. Yolculuk yıllık bir gelenekti: Alabama'daki Tuskegee Enstitüsü'ne bağlı John A. Andrew Anı Hastanesi'nde her ilkbahar ücretsiz bir klinik düzenleniyordu. Güneyin kırsalındaki siyah hastalar için bu klinik, yılın tek gerçek cerrahi fırsatıydı; ülkenin çeşitli yerlerinden hekimler gelir, birkaç gün boyunca ameliyat eder, sonra dağılırlardı. Drew yanına Howard Üniversitesi'nden üç genç hekim aldı. Arabayı o kullanıyordu.

Kuzey Carolina'da, Burlington kasabasının yakınında, sabahın sekizine doğru direksiyon başında uykuya daldı. Araç yoldan çıktı ve üç kez takla attı. Yanındaki üç hekim görece hafif yaralarla kurtuldu. Drew ise aracın altında kaldı; ayağı fren pedalının altına sıkışmıştı, bacağında ağır yaralar vardı ve hızla şoka girdi.

Kaza yerinden beş kilometre kadar ötede, Burlington'daki Alamance General Hospital, yani Alamance Hastanesi vardı. Hastane, dönemin bütün güney hastaneleri gibi ırk ayrımıyla işliyordu. Drew oraya götürüldü. Acilde onu karşılayan iki beyaz hekim yüzünü tanıdı; kimin yattığını biliyorlardı ve kurtarmak için uğraştılar. Damar yolu açıldı, sıvı verildi. Tedavi başladıktan yaklaşık yarım saat sonra Drew öldü. 45 yaşındaydı.

Haber yayılmaya başladığı ilk saatlerde, haberle birlikte başka bir şey de yayıldı. Anlatılan şuydu: Amerika'nın kan bankasını kuran adam, beyazlara ayrılmış bir hastanenin kapısında geri çevrildiği için kan kaybından ölmüştü. Hikâye şaşırtıcı bir hızla ülkeye dağıldı, kuşaklar boyunca anlatıldı, okul derslerine, televizyon dizilerine, romanlara girdi. Çünkü bir hikâyenin yayılması için doğru olması gerekmez; inanılır olması yeter. Ve o yıllarda, Amerika'nın güneyinde ağır yaralı bir siyah insanın en yakın hastaneden geri çevrilmesi, inanılır olmanın çok ötesinde — sıradan bir şeydi.

Oysa olan bu değildi. Drew geri çevrilmedi; derhal tedavi edildi ve yaraları kurtarılamayacak kadar ağırdı. Yıllar sonra, kazadan sağ kurtulan hekimlerden biri, Drew'un durumunda yapılabilecek hiçbir şey olmadığını, hatta o tabloda kan nakletmenin ölümü hızlandırabileceğini anlattı. 1984'te, o arabadaki bir başka hekimin birinci elden tanıklığı ulusal tıp derneğinin dergisinde yayımlandı ve efsane tıp literatüründe resmen çürütüldü.

Ama hikâye neden böyle doğmuştu? Tarihçi Spencie Love bu soruyu yıllarca çalıştı ve beklenmedik bir cevap buldu. Drew'un öldüğü yıl, aynı bölgede, bir başka araba kazası daha oldu. Maltheus Avery adlı 24 yaşındaki siyah bir genç, Burlington civarında ağır yaralandı ve kendisine bakması gereken hastaneden geri çevrilerek kilometrelerce uzaktaki siyah hastaneye gönderildi; orada öldü. Yani şehirde dolaşan hikâye tümüyle uydurma değildi. Bir adamın adına, bir başkasının ölümü yazılmıştı. Love'ın anlattığı şey tam olarak budur: topluluk, kendi başına gelen gerçeği, adını herkesin bildiği bir isme asarak hatırda tutmuştu. Efsane, yalan söylerken doğruyu taşıyordu.

Drew'un ardında bıraktıkları ise efsaneye ihtiyaç duymayacak kadar somuttu. Kan bankacılığının kuralları onun yazdığı biçimde kurumsallaştı; plazma, yirminci yüzyılın ikinci yarısında dünyanın en yaygın tıbbi ürünlerinden biri oldu. Hareketli bağış araçları her kıtaya yayıldı. Washington'daki evi ulusal tarihi anıt ilan edildi, adı bir posta pulunda yer aldı, Montreal'de bir park, Kaliforniya'da bir tıp üniversitesi ve bir donanma gemisi adını taşıdı. Kızı Charlene Drew Jarvis, yirmi yıldan fazla Washington şehir meclisinde görev yaptı.

Ve bugün dünyanın hiçbir kan bankasında şişelerin üstünde bağışçının ırkı yazmaz. Kan grubu yazar. Kan grubu, Drew'un da hep söylediği gibi, bir insanın derisine değil kimyasına aittir ve kimseden izin almaz: bir Afrikalı bağışçının plazması bir İskandinav hastanın damarına, bir Çinli bağışçının plazması bir Brezilyalının damarına girer ve hiçbir şey olmaz. Charles Drew'un ömrü boyunca savunduğu şey bir keşif değil, bir cümleydi: insan kanı tek çeşittir. O cümle, kendisi öldükten sonra kazandı. Ve kazandığı için artık kimse onu tartışmıyor — hastaneye girip plazma alan hiç kimse, bunun bir zamanlar tartışılmış olduğunu bile bilmiyor.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.