Bilgisayar İngilizce Anlamaz Dediler: Grace Hopper

Bölüm metni

Donanma onu 1943'te geri çevirdi: otuz yedi yaşında fazla yaşlı, kırk yedi kiloyla fazla zayıf, üstelik bulunduğu iş "vazgeçilmez" sayılıyordu. Kırk üç yıl sonra aynı donanmadan, üzerinde tuğamiral apoletleriyle ve en yaşlı subayı olarak ayrıldı. Arada yaptığı tek şey, bilgisayarlara insan gibi konuşmayı öğretmekti — ve bunun mümkün olduğuna yıllarca kimse inanmadı.

9 Aralık 1906'da New York'ta doğan kız çocuğunun adı Grace Brewster Murray'di. Babası sigortacıydı, annesi matematiğe âşıktı ama tam olarak matematikçi olamamıştı: kendi babası ona geometri öğrenmesine izin vermiş, gerisini "kızlara uygun düşmez" diye kapatmıştı. Annesinin yarım kalan bu merakı, evin içinde bir boşluk gibi durdu ve Grace o boşluğu doldurmak için yetiştirildi. Anne tarafından dedesi New York'un sokaklarını ölçen bir inşaat mühendisiydi; küçük kız yazın onun peşine takılıp ölçüm sopasını taşıyor, şehrin hangi köşesinin kaç santim yükseldiğini öğreniyordu. Dünyanın ölçülebilir bir şey olduğunu daha okuma yazmayı yeni sökmüşken kavradı.

Yedi yaşındayken, ailenin New Hampshire'daki Wolfeboro kasabasındaki yazlık evinde, bir çalar saati sökmeye karar verdi. İçini görmek istiyordu. Yaylar, dişliler, minik vidalar masaya yayıldı ve saat bir daha asla toplanamadı. Grace bunu bir başarısızlık değil, eksik bilgi olarak yorumladı: demek ki bir tane yetmiyordu. İkinci saati söktü. Sonra üçüncüsünü. Annesi eve girip masada yedi adet parçalanmış çalar saat bulduğunda kızını cezalandırmadı; sadece bir kural koydu. Bundan sonra yalnızca tek bir saatin üzerinde çalışabilirdi. Merakın yasaklanmadığı, yalnızca bir çerçeveye alındığı bir evde büyümek, onun sonraki altmış yılını açıklayan en sade veridir.

Evin bir de denizci hikâyesi vardı. Büyük dedesi Alexander Wilson Russell, Amerikan Donanması'nda tuğamirale kadar yükselmiş, İç Savaş'ta Mobile Körfezi çarpışmasına katılmıştı. Aile albümünde üniformalı bir portre, akşam sohbetlerinde tekrar tekrar anlatılan bir kahramanlık ve küçük bir kızın kafasında yerleşen bir fikir: Donanma, bizim ailenin gittiği yerdir.

1924'te Vassar Koleji'ne girdi, 1928'de matematik ve fizik diplomasıyla mezun oldu. Ardından Yale Üniversitesi'ne geçti; 1930'da yüksek lisansını, 1934'te doktorasını tamamladı. Tez danışmanı Norveçli cebirci Øystein Ore'ydi ve tezin başlığı "Yeni İndirgenemezlik Ölçütleri" idi. Konu, bir polinomun hangi koşullarda daha küçük çarpanlara ayrılamayacağını, yani bir matematiksel nesnenin nerede artık bölünemez hâle geldiğini soruyordu. O yıllarda Amerika'da matematik dalında doktora yapan kadınların sayısı çok azdı; Grace bu küçük topluluğun içine, soyut cebirin en saf ucundan girdi. Hayatının geri kalanında yapacağı işin, dünyanın en pratik mesleği olacağını o sırada kimse tahmin edemezdi.

1930'da New York Üniversitesi'nde edebiyat dersleri veren Vincent Foster Hopper ile evlendi. Çocukları olmadı. Evlilik savaş yıllarında dağıldı, 1945'te resmen bitti, Grace bir daha evlenmedi; ama Hopper soyadını ömrünün sonuna kadar taşıdı. Tarih onu bu adla tanıdı.

Doktoradan sonra dokuz yıl Vassar Koleji'nde ders verdi, yardımcı doçentlikten doçentliğe yükseldi ve kendine özgü bir öğretme biçimi geliştirdi. Olasılık dersinde öğrencilerinden problem çözmelerini değil, problemi yazmalarını istiyordu. Verilen ödevler düzgün İngilizce paragraflardı ve Grace bu paragrafları anlatım bozukluğuna kadar not veriyordu. Gerekçesi basitti: anlatamadığın bir matematik, kimseye faydası olmayan bir matematiktir. Kendisi de aynı disiplini uyguladı; başka bölümlerin derslerine oturdu, jeoloji, mimarlık, biyoloji dinledi, çünkü öğrencilerine gerçek hayattan örnek verebilmek istiyordu. Bir insanın bir makineyle konuşabileceği dili icat etmeye giden yolun ilk taşı, aslında burada, Vassar Koleji'nin sınıflarında döşendi. Bir matematik hocasının ömür boyu süreceği hayattı bu. 1941'in aralık ayına kadar.

7 Aralık 1941'de Pearl Harbor bombalandığında Grace Hopper'ın kararı bir gün bile beklemedi. Ailesinin donanma hikâyesi bir portreden fazlasıydı artık; gitmek istiyordu. Karşısında üç ayrı duvar vardı.

Birincisi yaştı: Donanma'nın kadınlar için açtığı yedek subaylık programının üst sınırının üzerindeydi. İkincisi bedeniydi: 1 metre 68 boyunda, 48 kiloydu; oysa istenen alt sınır 54 kilonun üzerindeydi, yani yaklaşık 7 kilo eksikti. Üçüncüsü ve en can sıkıcı olanı ise mesleğiydi. Savaş dönemi iş kurulları matematik öğretmenliğini "hayati önemde sivil hizmet" saymıştı; yani devlet, onun bir üniformadan çok bir kürsüde işe yarayacağına karar vermişti. Grace bu duvarı, bir akademisyenin elindeki tek kozla yıktı: Vassar Koleji'ne, uzun süreli izin verilmezse istifa edeceğini bildirdi. Sonra muafiyet dilekçelerini birer birer geçti. Aralık 1943'te Donanma Yedek Kuvvetleri'ne yemin etti.

Massachusetts'teki Northampton'daki yedek subay okulunda eğitim gördü ve Haziran 1944'te sınıf birincisi olarak mezun oldu; teğmen rütbesiyle görevlendirildi. Beklediği emir bir gemi olabilirdi. Gelen emir bir bodrumdu: Cambridge'de, Harvard Üniversitesi'nin Donanma hesabına çalışan hesaplama laboratuvarı.

2 Temmuz 1944'te kapıdan girdiğinde onu karşılayan adam, projenin başındaki Howard Aiken'dı. Aktarılan hikâyeye göre Aiken'ın ilk cümlesi bir hoş geldin değildi, bir sitemdi: nerede kaldınız. Sonra onu makinenin karşısına götürdü.

Mark I, resmî adıyla Otomatik Sıra Denetimli Hesaplayıcı, dünyanın ilk büyük programlanabilir hesap makinelerinden biriydi. Yaklaşık 16 metre uzunluğunda, 2 buçuk metre yüksekliğinde, 5 tona yakın bir duvardı. İçinde 765 bin parça ve 800 kilometreye varan kablo vardı. Çalışırken çıkardığı ses, binlerce şişin aynı anda örgü örmesine benzetiliyordu. Komutlarını delikli kâğıt şeritten okuyordu. Saniyede 3 toplama yapabiliyordu; bir çarpma işlemi 6 saniye sürüyordu. Bugünün ölçüleriyle komik, 1944'ün ölçüleriyle mucize.

Aiken yeni gelen teğmenine hemen bir iş verdi: arktanjant fonksiyonunun ara değer katsayılarını hesaplayacaktı, gelecek perşembeye kadar. Ortada makineyi anlatan bir kılavuz yoktu, çünkü henüz kimse yazmamıştı. Grace kablo şemalarını okuyarak, ötekilerin omzunun üstünden bakarak, deneyerek öğrendi. Bu makineyi programlamayı öğrenen üçüncü kişiydi; ondan önce yalnızca Richard Bloch ve Robert Campbell vardı.

Yaptığı iş savaşın kendisiydi. Top menzil tabloları hesaplandı. Mayın tarama alanlarının matematiği çıkarıldı. Roketlerin uçuş eğrileri çözüldü. Ve bir gün laboratuvara John von Neumann geldi, elinde tarif etmediği bir problem vardı: bir patlamanın içe doğru nasıl çökeceğini anlatan denklemler. Makine haftalar boyunca bu hesabı çevirdi. Ekibin çoğu neyin üzerinde çalıştığını Hiroşima'dan sonra anladı. Grace Hopper'ın programcılık kariyerinin ilk büyük işi, atom bombasının içindeki geometriydi.

Aiken ona bir görev daha verdi: bu makineyi anlatan kitabı yazacaktı. 1946'da çıkan çalışma 561 sayfaydı ve bilgisayar tarihinin ilk kapsamlı programlama kılavuzu sayılır. İçinde yalnızca makinenin nasıl çalıştığı değil, hesap makinelerinin yüzyıllara yayılan tarihi de vardı. Grace, bir makineyi anlatmanın onu inşa etmek kadar önemli olduğuna inanıyordu; Vassar Koleji'ndeki yazma ödevlerinin mantığı buydu.

O bodrumda bir şey daha öğrendi ve bunu ömrünün sonuna kadar tekrarladı: makine ne düşündüğünü değil, ne yazdığını yapar. Kâğıt şeritte yanlış yere açılmış tek bir delik, üç gün süren bir hesabı çöpe atıyordu. Hata makinede değildi, hatayı yapan insandaydı. Savaş 1945'in ağustosunda bittiğinde, Donanma terhis listeleri hazırlarken, Grace Hopper gitmek istemiyordu.

Asıl istediği şey netti: yedek subaylıktan muvazzaf Donanma kadrosuna geçmek. Başvurdu ve reddedildi. Gerekçe yine yaştı; 40 yaşındaydı ve bu, Donanma'nın hesabına göre bir kariyerin başlangıcı için fazlaydı. Vassar Koleji ona profesörlük ve iyi bir maaş teklif etti. Kabul etmedi. Bir daha hiç dokunamayacağı bir makineyi bırakıp sınıfa dönmeyi düşünemiyordu.

Böylece Harvard'ın hesaplama laboratuvarında, Donanma sözleşmesiyle çalışan bir araştırmacı olarak kaldı ve yedek subaylığını sürdürdü. Laboratuvar bu sırada Mark II'yi kuruyordu: röleyle çalışan, Mark I'den kat kat hızlı bir makine, Donanma'nın Virginia'daki deneme üssü için.

9 Eylül 1947'nin ikindi saatlerinde Mark II arıza verdi. Öyle bir arıza ki bir görünüyor bir kayboluyordu; mühendislerin en sevmediği türden. Ekip panelleri açmaya başladı. F panelinin arkasındaki 70 numaralı rölenin kontaklarının arasında, ezilmiş bir güve buldular. Böceği cımbızla çıkardılar, işletme defterinin o günkü sayfasına bantladılar ve yanına bir not düştüler: bir böceğin bulunduğu ilk gerçek vaka.

Şakanın gücü şuradan geliyordu: "böcek" kelimesi mühendislerin dilinde zaten vardı. Edison'ın zamanından beri, makinedeki açıklanamayan arızaya böcek deniyordu. O gün ilk kez, sözü edilen böcek gerçekten bir böcekti. Defterdeki el yazısının kime ait olduğu kayıtlı değil; güveyi cımbızla çıkaran kişinin Grace Hopper olduğu da kesin değil. Kesin olan şu: bu hikâyeyi 45 yıl boyunca salon salon o anlattı, öyle iyi anlattı ki hikâye ona mal oldu. Bantlanmış güveyle birlikte o defter sayfası bugün Washington'da, Smithsonian'ın Amerikan Tarihi Müzesi'nin koleksiyonunda duruyor. Ve dünyanın her yerinde programcılar bir hatayı ararken hâlâ o böceğin adını kullanıyor.

Ama Grace Hopper'ın o yıllarda yaptığı gerçek keşif, defterin sayfasına bantlanan şey değil, defterlerin kendisiydi. Makineler hızlanıyordu; programlama hızlanmıyordu. Programcılar karekök almak, sinüs hesaplamak, bir sayıyı biçimlendirmek için aynı komut dizilerini elle, satır satır kopyalıyordu. Her kopyalama yeni bir yanlış hane riski demekti. Grace çalıştığı ve işe yaradığını kanıtladığı komut dizilerini defterlere geçirmeye başladı; kendi kütüphanesini kurdu. Sonra şu soruyu sordu: kopyalama işi bir kâtip işidir ve makine kâtiplikte insandan iyidir. Öyleyse bu işi neden insan yapıyor?

1949'da Harvard'dan ayrıldı. Kalıcı bir kürsü ihtimali yoktu ve o artık laboratuvar makinelerini değil, satılan makineleri görmek istiyordu. Philadelphia'daki Eckert-Mauchly Computer Corporation'a, yani Eckert-Mauchly Bilgisayar Şirketi'ne kıdemli matematikçi olarak girdi. Şirket iflasın eşiğindeydi; maaşlar gecikiyordu; dostları gitmemesini söyledi. Grace bunu bir tehlike değil, bir sefer olarak tanımladı. Orada önce BINAC üzerinde çalıştı, sonra UNIVAC'ta. UNIVAC 1951'de Amerika'nın ilk ticari bilgisayarı olarak sahaya çıktı; delikli kart yerine manyetik bant kullanıyordu ve artık müşterisi vardı: sayım bürosu, sigorta şirketleri, bordro daireleri. Şirket 1950'de Remington Rand'a satıldı, Grace yerinde kaldı.

Ve orada, müşterinin karşısında, mesleğinin gerçek darboğazını gördü. Sorun makinenin yavaşlığı değildi. Sorun, makineyle konuşabilen insan sayısının çok az olmasıydı.

1950'lerin başında bir bilgisayara iş yaptırmak şöyle bir şeydi: sayı tabanlarıyla yazılmış komut kodları, elle hesaplanmış bellek adresleri, kâğıt üstünde tutulan sayfa sayfa tablo. Bir komut eklediğinizde ondan sonraki her adresi tek tek kaydırmanız gerekiyordu. Bu işi yapabilen insanlar küçük bir zanaatkâr loncasıydı ve loncanın bu durumdan gizli bir gururu vardı. Talep ise patlıyordu.

Grace Hopper'ın önerisi buydu: makineye komut dizilerinin adlarını verelim, makine kendi kütüphanesinden onları bulup çağırsın, adresleri kendi hesaplasın, çalışacak programı kendi yazsın. Cevap neredeyse oybirliğiyle "olmaz" oldu. Program, insanın makineye verdiği şeydi; makinenin kendisine verdiği şey olamazdı. Bu, sınıfların birbirine karışması gibi bir şeydi.

1952'de A-0 çalıştı. Bilgisayar tarihinin ilk derleyicisi sayılır. Aynı yıl Hesap Makineleri Derneği'nin toplantısında "Bir Bilgisayarın Eğitimi" başlıklı bildirisini sundu; yani makineye iş öğretilebileceği fikrini yazıya geçirdi. Karşılaştığı tepkiyi sonradan kendisi anlattı: kimse inanmadı, çalışan bir derleyicisi vardı ve kimse ona elini sürmek istemedi, ona özenle bilgisayarların yalnızca aritmetik yapabileceğini açıkladılar.

A-0'ı A-1 ve A-2 izledi. A-2'yi müşterilere kaynağıyla birlikte dağıttı, kullanıcılardan gelen düzeltmeleri sonraki sürüme kattı; bugün açık geliştirme dediğimiz alışkanlığın çok erken bir örneğiydi bu. Ardından kendi müşterilerine bakıp ikinci ve daha radikal adımı attı. Bordro hesaplayan, stok sayan, sigorta poliçesi işleyen insanlar matematik gösterimini gördüklerinde donup kalıyordu. Onlar cümlelerle düşünüyordu. Öyleyse program da cümlelerle yazılabilirdi.

1955'te ekibiyle birlikte İngilizce komutlarla çalışan bir dilin tarifini yazdı ve prototipini kurdu. Bu çalışma 1959'a kadar olgunlaşarak FLOW-MATIC adını aldı; ticari veri işlemede kullanılan ilk İngilizce programlama dili oldu. Yazılan şey artık sayı yığını değildi. Bir satır, "A stokundaki parça numarasını B'dekiyle karşılaştır; büyükse 10 numaralı işleme git" diyordu. Muhasebeci ne yazdığını okuyabiliyordu. Daha önemlisi, altı ay sonra o satıra dönen programcı ne yazdığını hatırlayabiliyordu.

İtiraz bu noktada sertleşti. Bir bilgisayarın İngilizce anlamayacağı, teknik bir tespit gibi ileri sürülüyordu ama altında başka bir şey vardı: makineyle insan arasındaki tercümanlığın bir uzmanlık ayrıcalığı olduğu inancı. Grace Hopper bu inancı kırmak için elindeki en zarif kanıtı kullandı. Derleyicinin kelime tablosunu değiştirdi ve aynı makineye Fransızca ve Almanca komutlarla program yazdırdı; çünkü mesele dilin ruhu değil, bir sözlükte karşılığın bulunmasıydı. Kendi anlattığına göre bu gösteri patronlarını memnun etmek yerine öfkelendirdi: Amerika'da üretilmiş saygıdeğer bir bilgisayarın Fransızca anlaması düşünülemezdi. Aylarca gözden düştü.

1959 baharında sektörden ve devletten uzmanlar Washington'da iki günlük bir toplantıda buluştu; Veri Sistemleri Dilleri Konferansı'ydı bu. Sorun şuydu: her üretici kendi diliyle kendi müşterisini kilitliyordu ve en büyük müşteri olan devlet bundan bıkmıştı. Ortak bir ticari programlama dili gerekiyordu. Hopper komiteye teknik danışman oldu, ekibinden insanlar çalışma gruplarına girdi ve 1960'ta ortaya çıkan COBOL, en çok FLOW-MATIC'ten beslendi. Ona sonradan "COBOL'ün büyükannesi" dediler; unvanı gülerek kabul etti ama dilin bir komitenin, çok sayıda elin işi olduğunu her seferinde hatırlattı.

Asıl inatçı olduğu nokta ise şuydu: bir dilin adı olması yetmez, her makinede aynı şeyi yapması gerekir. Donanma için derleyicileri sınayan doğrulama testleri geliştirdi; bir üreticinin "biz COBOL destekliyoruz" demesinin ölçülebilir bir karşılığı olsun diye. Bu testler ulusal standartların modeli oldu. Sonucun büyüklüğü rakamlarla anlaşılıyor: 1990'ların sonunda yapılan tahminlere göre dünyadaki ticari işlemlerin yaklaşık yüzde 80'i COBOL'le yazılmış 200 milyar satırdan fazla kodun üzerinde dönüyordu.

31 Aralık 1966'da, yaş ve hizmet süresi kuralları gereği, binbaşı rütbesiyle Donanma'nın emekli listesine alındı. O günü tarif ederken tek bir cümle kullandı: hayatımın en üzücü günüydü.

Yedi ay sonra, Ağustos 1967'de telefon çaldı. Donanma onu geçici olarak, altı ay için geri çağırıyordu; COBOL'ü standartlaştıracak ve bilgisayarların geçici bir moda olmadığına inanmayanları ikna edecekti. Altmışını geçmişti. O altı ay uzatıldı, sonra süresiz hâle geldi ve 19 yıl sürdü.

Bu 19 yılda yaptığı işin yarısı mühendislikti, yarısı öğretmenlik. İkna etmek için nesneler kullanıyordu. Bir amiral ona uydu bağlantısındaki gecikmeyi sorduğunda cevap vermek yerine eline 30 santimlik bir kablo parçası tutuşturuyordu: ışığın bir nanosaniyede aldığı yol buydu. Bir mikrosaniyeyi anlatmak gerektiğinde 300 metrelik kablo yumağını gösteriyordu. Bu kablo parçalarını çantasında taşıyıp yüzlerce kişiye dağıttı; soyut bir gecikmeyi avuca sığan bir uzunluğa çevirmek, onun icat ettiği en basit ve en etkili öğretim aracıydı. Odasının duvarında tersine dönen bir saat vardı; ziyaretçiler şaşırınca aynı şeyi söylüyordu: hiç kimse saatin sadece tek yöne dönmesi gerektiğini kanıtlamadı.

En çok tekrarladığı iki cümle de buradan geliyor. Birincisi bir uyarıydı: dilin en tehlikeli cümlesi, "biz bunu hep böyle yaptık"tır. İkincisi bir çalışma yöntemiydi: izin koparmak zordur, sonradan af dilemek kolaydır. Genç subaylara ve genç programcılara verdiği tavsiye buydu; yap, gerekirse sonra özür dilerim de.

Rütbeleri geç ama üst üste geldi. 1973'te albay oldu. Aynı yıl Britanya Bilgisayar Derneği'nin seçkin üyeliğine getirilen ilk Amerikalı ve ilk kadın oldu. Daha önce, 1969'da, veri işleme yöneticilerinin verdiği yılın bilgisayar bilimcisi ödülünü alan ilk kişi olmuştu; ödülün adında "adam" kelimesi geçiyordu ve onu ilk kazanan bir kadındı. 15 Aralık 1983'te özel bir düzenlemeyle komodor rütbesine yükseltildi; 8 Kasım 1985'te bu rütbenin adı değişince Tuğamiral Grace Hopper oldu.

14 Ağustos 1986'da Boston'da, Donanma'nın kayıtlı en eski gemisi olan yelkenli Constitution'ın güvertesinde emekliye ayrıldı. 79 yıl 8 ay 5 günlüktü; seksenine dört ay kalmıştı ve o gün Amerikan Donanması'nın görevdeki en yaşlı subayıydı. Törende Savunma Bakanlığı'nın en üst hizmet madalyası verildi.

Emeklilik bir durma değildi. Digital Equipment Corporation, yani Digital şirketi onu kıdemli danışman yaptı ve o, ölümüne kadar ülkeyi dolaşıp konferans verdi; neredeyse her seferinde tam resmî Donanma üniformasıyla çıktı sahneye. Salonlarda anlattığı şey teknik ayrıntı değildi çoğu zaman; gençlere yeni bir şeyi denemek için kimseden onay beklemenin gereksizliğini anlatıyordu. Kendisine en çok neyle övündüğü sorulduğunda verdiği cevap ne derleyiciydi ne amirallik: gençleri eğitmekti.

1991'de Ulusal Teknoloji Madalyası'nı aldı; bu madalyayı tek başına kazanan ilk kadındı. 1 Ocak 1992 sabahı, Virginia'daki Arlington'daki evinde uykusunda öldü. 85 yaşındaydı. Arlington Ulusal Mezarlığı'na tam askerî törenle gömüldü.

Ondan sonra olanlar, onun asıl mirasının ne olduğunu gösterir. 1997'de Donanma, Hopper adını taşıyan bir güdümlü füze muhribini hizmete soktu; mürettebat gemiye onun takma adını verdi, Muhteşem Grace. 1994'te başlayan ve adını taşıyan yıllık buluşma, dünyanın en büyük kadın bilişimciler toplantısına dönüştü. 2016'da Başkanlık Özgürlük Madalyası ölümünden sonra ailesine verildi. 2017'de Yale Üniversitesi bir yerleşke kolejine onun adını koydu. 2024'te Amerikan Ulusal Güvenlik Ajansı, arşivde yıllarca okunamayan eski bantlardan 1982'de verdiği bir konferansı kurtarıp yayımladı; veri, donanım, yazılım ve insan üzerine konuştuğu o kayıtta seslendirdiği uyarılar kırk yıl sonra hâlâ geçerliydi.

Ve en sessiz miras her sabah işliyor. Bir bankanın gece boyunca çalışan hesap kapatma programı, bir sigorta şirketinin poliçe defteri, bir devletin bordro sistemi büyük olasılıkla hâlâ onun kurduğu hattan gelen kodla dönüyor. Bugün program yazan herkes, ekranına neredeyse İngilizce cümleler yazıyor ve makinenin bunu kendi diline çevirmesini kimseden izin istemeden bekliyor. Makinenin insanın diline yaklaşması gerektiği fikri, bir zamanlar teknik bir imkânsızlık gibi sunulmuştu. O tartışmayı, yedi çalar saati söken çocuk kazandı.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.