Altmış Bir Yıl Sonra Dönen Diş: Lumumba

Bölüm metni

Bir ülkenin ilk başbakanı oldu ve koltuğunda yalnızca on iki hafta oturabildi. Öldürüldükten sonra mezarı bile olmadı: cesedi bir varilin içinde asitle eritildi, geriye sadece bir adamın cebine attığı iki diş kaldı. O dişlerden biri, tam altmış bir yıl sonra bir tabutun içinde ülkesine döndü.

2 Temmuz 1925'te, Belçika Kongosu'nun Sankuru bölgesindeki Onalua köyünde bir çocuk doğdu. Doğduğunda ona Isaïe Tasumbu Tawosa adı verildi; Tetela halkından, çiftçi bir ailenin oğluydu. O yıllarda bu ülke bir devlet değil, bir işletmeydi: kauçuk, fildişi, bakır ve kobalt üzerine kurulmuş, yönetimi Brüksel'de oturan bir idarenin elinde olan, 14 milyona yakın insanın yaşadığı devasa bir toprak parçası. Köydeki çocuğun önündeki tek kapı misyon okullarıydı. Önce Protestan bir ilkokula, sonra bir Katolik misyon okuluna gitti; Patrice adını orada aldı. Latince ezberledi, hesap tuttu, dikte aldı. Sonra da sömürge idaresinin kendisine ayırdığı yolda ilerledi: posta memurluğu eğitimi.

On bir yıl boyunca Stanleyville'de, yani bugünkü Kisangani'de posta memuru olarak çalıştı. Sömürge düzeninin "évolué" dediği o ince tabakanın içindeydi: okuma yazma bilen, takım elbise giyen, kendisine bir tür medeniyet karnesi verilen, ama oy hakkı, mülk güvencesi ya da bir Belçikalı memurla aynı maaş cetveline girme ihtimali olmayan Kongolular. Geceleri okuyordu. Sömürge basınında, kimi zaman kendi adıyla kimi zaman takma adlarla yazılar ve şiirler yayımladı. Stanleyville'de yerli memurlar derneğinin şube başkanlığına seçildi. O dönemde kaleme aldığı ve ancak ölümünden sonra basılan kitabında, kopuştan değil reformdan söz ediyordu: eğitim, eşit maaş, kademeli hak genişlemesi. Yani sistemin kendi kurallarıyla oynayan, örnek gösterilecek bir adamdı.

1956'da bu örnek olmanın ödülünü aldı: seçilmiş bir grup Kongoluyla birlikte Belçika'ya, bir inceleme gezisine gönderildi. Ülkeyi gördü, fabrikaları gezdi, kütüphanelere girdi. Döndükten kısa süre sonra da posta idaresinin kasasında açık tespit edildi. Eksik para, o günün hesabıyla 2 bin 500 dolar civarındaydı. Lumumba tutuklandı, yargılandı ve on iki ay hapse mahkûm edildi.

Hapishane, memurluk kariyerini bitirdi. Ama aynı zamanda onu bir sözleşmeden kurtardı. Otuzlu yaşlarının başındaki bu adam, o güne kadar kendisine söylenen şeyi artık kendisi için de geçersiz saymıştı: sabırlı ol, kurallara uy, sıran gelecek. Sıra gelmiyordu. Cezaevinden çıktığında elinde ne unvan ne maaş vardı; yalnızca ülkenin en okumuş Kongolularından biri olmanın verdiği bir kalem ve bir ses.

Eylül 1957'de Léopoldville'e, bugünkü Kinşasa'ya taşındı ve Bracongo adlı bira fabrikasının muhasebe bölümünde işe başladı. Bir yıl içinde ticaret müdürlüğüne yükseldi; bu görevi üstlenen ilk Kongoluydu. İşi, Polar markalı birayı kentin Afrikalı mahallelerinde satmaktı ve bunu hiç kimsenin beklemediği bir enerjiyle yaptı. Bar bar dolaştı, bedava bira fişleri dağıttı, kendi tanıtımcılarını işe aldı, kadınlardan ve erkeklerden "Polar dostları" kulüpleri kurdu. On beş ay boyunca yaptığı şey, geriye dönüp bakıldığında bir siyasi eğitimdi: hangi mahallede kimin sözü geçtiğini, bir kalabalığın nasıl toplandığını, bir ismin bir kentte nasıl duyulur hâle geldiğini öğrendi.

Ekim 1958'de Mouvement National Congolais'i, yani Kongo Ulusal Hareketi'ni kurdu. Diğer örgütlerin çoğu bir bölgeye ya da bir halka yaslanırken, Ulusal Hareket baştan ülke çapında ve etnik temelsiz olmayı seçti. Aralık 1958'de Gana'ya, Akra'daki Tüm Afrika Halkları Konferansı'na gitti. Kwame Nkrumah ile tanıştı; bağımsızlığın onlarca yıllık bir program değil, şimdiki zamanda söylenen bir cümle olabileceğini orada duydu. Döndüğünde bira fabrikasındaki işini bıraktı. Barları, dağıtım ağını, tanıtımcıları ve kulüpleri olan adamın elindeki her şey artık bir partinin malzemesiydi.

Ekim 1959'da Stanleyville'de işler kanla bitti. Ulusal Hareket'in kongresi ve çevresinde büyüyen gerilim ayaklanmaya döndü; olaylarda otuza yakın insan öldü. Lumumba kışkırtma suçlamasıyla tutuklandı ve Ocak 1960'ta altı ay hapis cezası aldı. Tam o günlerde Brüksel'de Kongo'nun geleceğinin tartışıldığı Yuvarlak Masa Konferansı toplanıyordu ve Kongolu delegeler, ülkenin en çok oy toplayan partisinin lideri hapiste tutulurken masaya oturmayı reddettiler. Belçika hükümeti geri adım attı. Lumumba cezaevinden çıkarıldı, uçağa bindirildi ve doğrudan konferansa götürüldü. Masadan çıkan karar herkesi şaşırttı: bağımsızlık 30 Haziran 1960'ta ilan edilecekti. Yani beş ay sonra.

22 Mayıs 1960'ta yapılan seçimlerde Ulusal Hareket, 137 sandalyeli mecliste 33 sandalye kazanarak en büyük parti oldu. Lumumba küçük partilerle bir koalisyon kurdu; Joseph Kasa-Vubu cumhurbaşkanı, kendisi başbakan oldu ve hükümet 24 Haziran'da güvenoyu aldı. Otuz beş yaşına henüz girmemişti.

30 Haziran sabahı Léopoldville'deki Ulus Sarayı'nda tören başladığında protokol hazırdı, metinler hazırdı, kimin ne söyleyeceği belliydi. Kral Baudouin ilk konuştu. Konuşmasında Leopold II'nin dehasından, Belçika'nın Kongo'ya getirdiği medeniyetten ve bağımsızlığın bu eserin doğal sonucu olduğundan söz etti; Kongolulara, kendilerine duyulan güvene layık olmalarını öğütledi. Ardından Kasa-Vubu kısa ve diplomatik bir karşılık verdi, krala teşekkür etti. Program bitmişti.

Sonra Meclis Başkanı Joseph Kasongo, kürsüye başbakanı davet etti. Bu konuşma günün planında yoktu; salondaki kimse Lumumba'nın söz alacağını beklemiyordu. Metni o sabah danışmanlarıyla birlikte yumuşatmıştı, bazı paragrafları çıkarmıştı; kralın ve cumhurbaşkanının konuşmaları sürerken elindeki kâğıda son dokunuşları yapıyordu. Kürsüye çıktığında da krala değil, salondaki ve radyonun başındaki Kongolu kadınlara ve erkeklere seslendi.

Anlattığı şey, bir dakika önce anlatılanın tam tersiydi. Bağımsızlık bir armağan değildi; her gün verilen, yoksullukla ve acıyla ödenen bir mücadeleyle kazanılmıştı. Karın doyurmayan ücretler karşılığında yapılan zorunlu çalışmayı, elinden alınan toprakları, derinin rengine göre değişen kanunu, sabah akşam yüzüne söylenen aşağılamaları, kurşuna dizilen kardeşlerini tek tek saydı. Sonra bunun bittiğini söyledi: yeni devlet sosyal adaleti kuracak, bu ülkeyi Afrika'nın gururu yapacak ve Kongo'nun bağımsızlığı bütün kıtanın kurtuluşunda bir adım olacaktı. Salondaki Kongolu milletvekilleri ayağa kalktı; alkış konuşmayı defalarca kesti.

Kral, konuşma biter bitmez salonu terk etti. Tören programı kilitlendi; boşluğu doldurmak için aceleyle bir gezi ve öğle yemeği düzenlendi. Belçikalı yetkililer Lumumba'yı ikna ederek ikinci, uzlaşmacı bir konuşma yaptırdı; o akşam verilen davette Lumumba kralın şerefine kadeh kaldırdı. Ama söylenen söylenmişti. Uluslararası basının büyük bölümü konuşmayı nankörlük ve ölçüsüzlük olarak niteledi, Belçika gazetelerinin tonu bir günde düşmanca bir hâl aldı. Afrika'da ve Amerika'daki siyah hareketlerin bir kısmı içinse bu, sonunda yüze söylenmiş bir gerçekti. Bir öğleden sonrada Lumumba hem bir kıtanın simgesi hâline geldi hem de birkaç başkentin gündemine ayrı bir başlık olarak yazıldı.

Devraldığı devletin kâğıt üstündeki hâli, o alkışın taşıyamayacağı kadar ağırdı. Batı Avrupa büyüklüğünde bir ülkeydi ve bağımsızlık günü bütün Kongo'da üniversite diploması olan Kongolu sayısı 16'ydı. Bakanlıkların işleyen kademelerinde Belçikalı memurlar oturuyordu. Yaklaşık 25 bin kişilik sömürge ordusu Force Publique'te, yani Kamu Gücü'nde, subayların tamamı Belçikalıydı; terfi bekleyen Kongolu çavuşlar bağımsızlığın kendileri için ne anlama geldiğini sormaya başlamıştı.

Cevabı 5 Temmuz'da aldılar. Ordunun Belçikalı komutanı General Émile Janssens, Léopoldville'deki kışlada askerleri toplayıp kara tahtaya tek bir denklem yazdı: bağımsızlıktan önce, bağımsızlıktan sonraya eşittir. O gece Thysville'deki Hardy Kampı'nda isyan çıktı ve günler içinde bütün ülkeye yayıldı. Avrupalı siviller yollara döküldü, 10 Temmuz'da Belçika hükümetin izni olmadan asker indirdi. 11 Temmuz'da Moïse Tshombe, ülkenin maden zenginliğinin merkezi olan Katanga'nın ayrıldığını ilan etti; yeni yönetimin subayları Belçikalıydı, kasasını dolduran da bölgede hüküm süren Union Minière du Haut-Katanga, yani Yukarı Katanga Maden Birliği'ydi. 8 Ağustos'ta Güney Kasai de ayrılığını duyurdu. Bağımsızlığın onuncu gününde Kongo'nun ne ordusu ne toprak bütünlüğü kalmıştı.

Lumumba ve Kasa-Vubu Birleşmiş Milletler'e başvurdu. 14 Temmuz'da Güvenlik Konseyi kararıyla bir barış gücü kuruldu ve mavi bereliler kısa sürede 20 bine yaklaştı. Ama gelen güç, Belçika askerinin çekilmesini sağlamak dışında Katanga'nın ayrılığına silahla müdahale etmeyi reddetti; Genel Sekreter Dag Hammarskjöld bunu bir iç mesele olarak gördü. Lumumba için ise ülkenin bakırı ve kobaltı bir yabancı şirketin koruması altında elinden çıkıyordu. Temmuz sonunda New York'a ve Washington'a gitti, ısrarla yardım istedi; Başkan Eisenhower onu kabul etmedi.

Bunun üzerine Moskova'ya döndü ve Sovyetler Birliği'nden nakliye uçağı ve kamyon istedi. Bu araçlarla yürütülen Güney Kasai harekâtı, ordunun sivil halka yönelen katliamlarına dönüştü ve Lumumba'nın hem ülke içindeki hem de dışındaki itibarını ağır biçimde yaraladı. Washington ise tabloyu tek bir başlıkla okudu: Afrika'nın kalbinde bir Sovyet kapısı açılıyordu. Ağustos 1960'ta Eisenhower, Merkezî İstihbarat Teşkilatı'na Lumumba'ya yönelik bir operasyon için yetki verdi. Eylülde teşkilatın Léopoldville'deki istasyon şefine, yemeğine ya da diş macununa karıştırılmak üzere bir zehir ulaştırıldı. Plan hiç uygulanmadı; on beş yıl sonra Amerikan Senatosu'nun kurduğu bir komisyon bu suikast hazırlığını belgeleyecekti.

Ülkeyi bitiren darbe içeriden geldi. 5 Eylül akşamı Kasa-Vubu radyoya çıkıp başbakanı görevden aldığını duyurdu. Lumumba aynı radyoya çıkıp cumhurbaşkanının düştüğünü ilan etti. Meclis Lumumba'yı destekledi, sonra kilitlendi. 14 Eylül'de, ordunun 29 yaşındaki kurmay başkanı Joseph-Désiré Mobutu, askerin siyasetçileri etkisizleştirdiğini açıkladı. Eylül sonuna gelindiğinde ülke adına konuşan dört ayrı otorite vardı: Léopoldville, Antoine Gizenga'nın Stanleyville'i, Katanga ve Güney Kasai. Bayrağın göndere çekilmesinin üzerinden doksan gün geçmişti.

Lumumba bu tablonun ortasında resmî konutuna kapandı. Evin çevresinde iki halka vardı: içteki mavi bereliler onu Mobutu'nun askerlerinden koruyordu, dıştaki Mobutu askerleri de onun evden çıkmasını bekliyordu. Ülkenin ilk başbakanı, kendi konutunda hem korunan hem kuşatılan bir adamdı.

27 Kasım gecesi sağanak yağıyordu. Kentte bir diplomatik davet vardı ve konutun çevresindeki dikkat dağılmıştı. Lumumba küçük bir konvoyla evden çıktı ve doğuya, destekçilerinin elindeki Stanleyville'e doğru yola koyuldu. Aradaki mesafe 1500 kilometreyi aşıyordu, yollar çamurdu, arkasında da kendisini arayan bir ordu vardı. Bu yolculukta onu ele veren şey, siyaseti hâlâ bir kürsü işi sanmasıydı: geçtiği kasabalarda durup halka konuştu, kalabalık topladı, elini sıktı. Her durak, peşindekilere bir gün kazandırdı.

1 Aralık 1960'ta Sankuru Irmağı kıyısında, karşıya geçmeyi beklerken yakalandı. Léopoldville'e getirildiğinde havaalanında elleri bağlı hâlde kameraların önüne çıkarıldı, askerler tarafından itilip hırpalandı; o görüntüler dünyanın bütün gazetelerine gitti. Birleşmiş Milletler yönetimi tutukluya insanca davranılmasını istedi, ama Kongo'nun içişlerine karışmayacağı ilkesine sığınarak onu teslim almayı ya da korumayı reddetti. Lumumba, isyanın başladığı yer olan Thysville'e, Hardy Kampı'na kapatıldı.

Orada altı hafta kaldı. Kampta okuma yazma bilen, konuşmayı bilen ve hâlâ ülkenin seçilmiş başbakanı olduğunu söyleyen bir adam vardı; kapının öbür tarafında ise maaşını alamayan askerler. 13 Ocak 1961'de kampta huzursuzluk isyana dönüştü. Kasa-Vubu ve Mobutu bizzat gelip askerleri yatıştırmak zorunda kaldı. Léopoldville'deki yönetim için asıl ders buydu: bu tutuklu, kendisini bekleyen muhafızları kazanabilirdi. Karar bu korkuyla verildi. Lumumba, kendisinden en çok nefret edilen yere gönderilecekti.

17 Ocak 1961'de Maurice Mpolo ve Joseph Okito ile birlikte uçağa bindirildi. Moanda'da bir DC-4 tipi uçağa aktarıldılar ve Katanga'nın başkenti Elisabethville'e doğru havalandılar. Uçuş boyunca üç tutuklu, muhafızların tekmeleri ve dipçikleri altında dövüldü; kokpitteki mürettebat, uçağa zarar gelmesinden korkarak kapıyı içeriden kilitledi. Uçak akşamüstü Elisabethville'e indi. Üç adam kentin kıyısındaki küçük bir çiftlik evine, Brouwez Evi'ne götürüldü ve orada saatler boyunca dövülmeye devam edildi.

O gece bir konvoy, Elisabethville'den yaklaşık 50 kilometre uzaktaki bir toprak yola çıktı. Şilatembo yakınlarındaki bu noktada, kırmızı toprağa önceden bir çukur kazılmıştı. Yerinde Katanga'nın yöneticileri, jandarmalar ve Belçikalı subaylar vardı; üç kurşuna dizme müfrezesine Belçikalı yüzbaşı Julien Gat komuta ediyordu. Önce Okito, sonra Mpolo, en sonunda Lumumba ağaçların önüne getirildi. Olay yerindeki Belçikalı polis komiseri, cep defterine saatini not etti: 21.43. Aynı adamın yıllar sonra anlattığına göre Lumumba baştan sona tek kelime etmemişti. Otuz beş yaşındaydı ve bağımsız Kongo'yu yönettiği süre iki ayı biraz aşıyordu.

Ertesi gün, çukurun kazıldığının görüldüğü anlaşıldı ve cesetler çıkarılıp başka bir yere gömüldü. 21 Ocak'ta Katanga yönetimi işi tamamen ortadan kaldırmaya karar verdi. Belçikalı polis komiseri Gerard Soete ve kamu işlerinde çalışan kardeşi Michel, cesetleri çıkardı, testereyle parçaladı ve Maden Birliği'nin sağladığı sülfürik asitle dolu varillerin içine attı. İki gün sürdü. Asit yetmediği yerde ateş kullandılar. Geriye hiçbir mezar, hiçbir kemik, hiçbir tutanak kalmadı. Yalnız Soete, olay yerinden kendisine birkaç parça ayırdı: bir parmak ve altın kaplamalı iki diş.

Ölüm, 13 Şubat 1961'e kadar duyurulmadı. O gün Katanga'nın içişleri bakanı gazetecilerin karşısına geçip üç adamın gözetimden kaçtığını ve bir köyde halk tarafından öldürüldüğünü söyledi; kendilerini suçlayanlara da kanıtlamaya davet etmekle yetindi. Bu masala dünyada kimse inanmadı. Belçika'nın birçok ülkedeki temsilcilikleri protestolarla kuşatıldı, Birleşmiş Milletler oturumları kesildi, Moskova haftalar içinde bir üniversiteye Lumumba'nın adını verdi. Kongo'da ise eşi Pauline Opango, yas kıyafetiyle Léopoldville sokaklarında yürüyüp kocasının naaşını istedi. İstediği şey yoktu.

Sonra uzun bir sessizlik geldi. 1965'te Kasa-Vubu'yu devirerek iktidarı alan Mobutu, 1966'da Lumumba'yı ulusal kahraman ilan etti; başkentin en büyük bulvarlarından birine onun adını verdi. Tutuklanmasının emrini veren adam, onu bir devlet sembolüne çevirmişti. Cinayetin ayrıntıları ise otuz yıl boyunca arşivlerde kaldı. 1999'da Belçikalı sosyolog Ludo De Witte, olayı Belçika devletinin sorumluluğuyla birlikte anlatan "De moord op Lumumba", yani "Lumumba Cinayeti" adlı kitabını yayımladı. Kitap büyük tartışma yarattı; Soete o günlerde bir televizyon programında, sakladığı dişleri kameraya gösterdi. 2001'de Belçika parlamentosunun kurduğu soruşturma komisyonu, Belçika'nın Lumumba'nın iktidardan uzaklaştırılmasına yardım ettiği, onunla uzlaşmaya karşı çıktığı ve idam edilebileceğini bilerek Katanga'ya nakline destek verdiği sonucuna vardı; ülkenin ahlaki sorumluluğu olduğunu yazdı. Şubat 2002'de Belçika dışişleri bakanı ailesinden ve Kongo halkından özür diledi.

Diş ise 2016'da yeniden ortaya çıktı. Soete'nin kızı, bir Belçika dergisine verdiği söyleşide babasının sakladığı altın kaplamalı dişi bir kutunun içinde gösterdi; savcılık dişe el koydu. 30 Haziran 2020'de, bağımsızlığın altmışıncı yıldönümünde, Lumumba'nın kızı Juliana Kral Philippe'e bir mektup yazdı ve mezarı olmayan bir kahramanın kalıntılarının atalarının toprağına dönmesini istedi. 10 Eylül 2020'de bir Belçika yargıcı dişin aileye verilmesine karar verdi. İkinci diş o arada kaybolmuştu; artık Patrice Émery Lumumba'dan kalan tek maddi iz, bu tek azı dişiydi.

20 Haziran 2022'de Brüksel'deki Egmont Sarayı'nda düzenlenen törende diş, küçük bir tabutun içinde çocuklarına teslim edildi. Belçika başbakanı Alexander De Croo, bir adamın siyasi inançları, sözleri ve idealleri yüzünden öldürüldüğünü söyleyerek ülkesi adına özür diledi. Tabut ertesi gün Kongo'ya götürüldü ve bir hafta boyunca ülkeyi dolaştı: doğduğu köy Onalua, siyasete başladığı Kisangani ve öldürüldüğü yer olan Şilatembo. 30 Haziran 2022'de, bağımsızlığın yıldönümünde, Kinşasa'nın Limete semtindeki ve yine onun adını taşıyan anıt mezara konuldu; devletin 2 milyondan fazla dolar harcadığı bir yapıydı ve ülkede üç gün ulusal yas ilan edildi. Cinayetin üzerinden 61 yıl geçmişti.

O törenle gömülen şey bir insanın bedeni değildi; altın kaplı tek bir dişti. Geri kalanı 1961'de asit varillerinde yok edilmişti ve emir zincirinin her halkası bugün de tam olarak aydınlatılmış değil. Ailesi diş teslim edilirken yalnızca kalıntı değil, dosyaların tamamının açılmasını da istedi. Kongo, ayrılıkçı Katanga'yı finanse eden aynı bakırın ve kobaltın üzerinde hâlâ kavga eden bir ülke; Lumumba'nın adını taşıyan bulvarlar, okullar ve paralar, cevabı verilmemiş bir soruyu taşımaya devam ediyor. Hapisteyken eşine yazdığı son mektupta, tarihin bir gün konuşacağını ve Afrika'nın kendi tarihini kendisinin yazacağını söylemişti. O tarih yazılırken, elindeki tek somut kanıt uzun süre boyunca bir Belçikalı polisin çekmecesinde duran, altın kaplamalı bir dişti.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.