Hazineyi Gemiye Bindirmeyen Ressam: Osman Hamdi Bey

Bölüm metni

On dokuzuncu yüzyılda Osmanlı toprağından çıkan her heykel, her lahit, her tablet bir gemiye yüklenip Avrupa müzelerine gidiyordu. Sonra bir adam müzenin kapısına oturdu ve "buradan hiçbir şey çıkmayacak" dedi. Elinde ordu değil, bir fırça ve bir kanun maddesi vardı.

1822'de Sakız Adası'nda yaşanan kırımda ailesini kaybeden bir Rum çocuğu, Osmanlı askerlerinin eline düştü ve İstanbul'a getirildi. Sadrazam Hüsrev Paşa'nın konağında büyüdü; o konakta yetiştirilen on kadar öksüz ve köle çocuktan biriydi. Adı İbrahim Edhem oldu. II. Mahmud'un desteğiyle Paris'e gönderildi, orada madencilik okulu École des Mines'te, yani Maden Okulu'nda okudu ve okulun en parlak öğrencileri arasına girdi. Osmanlı'nın ilk modern maden mühendisi olarak döndü. Yıllar içinde hariciye nazırlığına, Berlin ve Viyana büyükelçiliklerine, 1877 Şubatı'ndan 1878 Ocağı'na kadar da sadrazamlığa yükseldi.

Bu adamın oğlu 30 Aralık 1842'de İstanbul'da doğdu. Beşiktaş'ta mahalle mektebinde okudu, 1856'da hukuk öğrenimine başladı, ardından babasının kendi hayatının kalıbını tekrarlayarak çizdiği yol açıldı: 1860'ta Paris'e, hukuk okumaya gönderildi. Devletin hukukçuya ihtiyacı vardı, bir paşanın oğlunun da devlete. Plan buydu.

Plan tutmadı. Osman Hamdi Paris'te hukuk derslerine bir süre devam etti, sonra ilgisi başka yöne kaydı. Gustave Boulanger'nin atölyesine girdi, ardından dönemin en tanınmış hocalarından Jean-Léon Gérôme'un yanında çalıştı. Güzel Sanatlar Okulu'nun resim bölümlerinde geçirdiği yıllar, ona Batı resminin o sıradaki en titiz tekniğini öğretti. Gérôme'un yöntemi neredeyse arkeolojikti: bir kaftanın dokusu, bir çinideki çatlak, bir halının düğümü, bir silahın kabzasındaki kakma, hepsi belge gibi resmedilirdi. Konu ise çoğunlukla Doğu'ydu. Paris'in salonlarında Doğu satılıyordu; hamamlar, camiler, çarşılar, dervişler, esir pazarları. Avrupa, Osmanlı coğrafyasını resimde bir dekor olarak tüketiyordu.

Osman Hamdi işte bu atölyede, Doğu'yu dışarıdan resmetmenin dilini öğrendi. Ömrünün sonuna kadar o dili bırakmadı; ama bir farkla. Onun tuvallerindeki adam çoğu zaman kendisiydi. Kendi yüzünü, kendi sakalını, kendi bakışını, o Batılı bakışın nesnesi olan sahnenin tam ortasına yerleştirdi. Dışarıdan bakılan yerin içinden bakan bir ressam oldu. 1867'deki Paris sergisinde üç resmini gösterdi; henüz yirmi beş yaşındaydı ve hâlâ resmî olarak hukuk öğrencisiydi.

Paris'te bir Fransız kadınla evlendi, iki kızı oldu: Fatma ve Hayriye. Bu evlilik yaklaşık on yıl sonra bitti.

Dokuz yıl Paris'te kaldı ve bu dokuz yıl boyunca Avrupa'nın müzelerini dolaştı. Gördüğü şey sadece sanat değildi. O yıllarda Avrupa'nın büyük müzeleri, Osmanlı topraklarından gelen malzemeyle doluyordu. Layard'ın Ninova'dan söktüğü kabartmalar 1850'lerde Londra'ya varmıştı. Anadolu'nun ve Suriye'nin antik kentlerinden kalkan sandıklar, Marsilya ve Trieste limanlarından geçip Avrupa başkentlerinin vitrinlerine yerleşiyordu. Bir paşa oğlu, resim kopya etmek için gittiği salonlarda, kendi memleketinin taşlarının yanından günlerce geçti.

Ondan sonra ne olacağı belliydi: İstanbul'a dönecek, bir atölye açacak, resim yapacaktı. Yine öyle olmadı. 1869'da döndüğünde önüne konan görev bir atölye değil, bir çöl şehriydi.

Bağdat'ta vali Midhat Paşa oturuyordu; imparatorluğun en hırslı reformcusu, en uzak ve en zor vilayetini yeniden kurmakla uğraşıyordu. Osman Hamdi oraya yabancı işleri müdürü olarak gönderildi. 1869'dan 1871'e kadar, iki yıl kaldı.

Paris'in atölyelerinden Dicle kıyısındaki kerpiç şehre inmek, bir insanın hayatındaki en sert kesme olabilirdi. Osman Hamdi bunu bir kayıp olarak yaşamadı. Resim yapmayı sürdürdü; çevresindeki insanları, kıyafetleri, yüzleri çalıştı. Daha önemlisi, kitaplardan değil topraktan öğrenmeye başladı. Mezopotamya, o yıllarda Avrupalı kazıcıların en verimli av sahasıydı; toprağın altından çıkan her şeyin bir sahibi olduğu, ama bu sahibin kim olduğunun hiç belli olmadığı bir yerdi. Bağdat'ta geçen iki yıl, Osman Hamdi'nin arkeolojiyi bir merak konusu olarak değil, bir idare meselesi olarak görmeye başladığı yerdir.

1871'de İstanbul'a döndü ve devlet kademelerinde dolaşmaya başladı: hariciyede teşrifat işleri, çeşitli müdürlükler. Bu yıllarda iki de tiyatro oyunu yazdı. 1873'te ona hayatının yönünü değiştirecek görev verildi: Viyana'da açılacak uluslararası serginin Osmanlı temsilini hazırlayan komisyonun başına geçti. Sergi alanında III. Ahmed Çeşmesi'nin biçiminde bir Osmanlı köşkü kuruldu. Ama o sergiden kalan en kalıcı iş bir bina değil, bir kitap oldu.

Marie de Launay ile birlikte hazırladığı, fotoğraflarını Pascal Sébah'ın çektiği Elbise-i Osmaniyye, imparatorluğu oluşturan halkların kıyafetlerini bölge bölge, meslek meslek, cinsiyet cinsiyet fotoğraflayan bir albümdü. İşin can alıcı yanı şu: Batı'nın Doğu'yu resmetme biçimine, yine Batı'nın kendi icadıyla, fotoğrafla cevap veriyordu. Salon resminin hayalî Doğu'suna karşılık, belgelenmiş, adı konmuş, yeri belirtilmiş bir ülke. Osman Hamdi'nin bütün ömrünü kaplayacak yöntem burada görünür hale gelir: hakkında konuşulan olmaktan çıkıp, hakkında konuşan olmak.

Viyana'da ikinci eşiyle tanıştı; Naile adını alan bu Fransız kadından üç kızı ve bir oğlu oldu: Melek, Leyla, Nazlı ve Edhem. 1875'te Kadıköy'ün ilk belediye müdürü olarak bir yıl görev yaptı.

Bu sırada İstanbul'un müzesi, müze denmeye zor razı olunacak bir şeydi. 1846'dan beri Aya İrini'de eski silahlar ve eski eserler biriktiriliyordu. 1869'da maarif nazırı Safvet Paşa, Müze-i Hümayun adıyla kurumu resmen kurdu; ilk müdürü Edward Goold oldu. 1872'de Ahmed Vefik Paşa kurumu yeniden düzenledi ve müdürlüğe Philipp Anton Dethier getirildi. Aya İrini yetmeyince, 1880'de koleksiyon Fatih devrinden kalma Çinili Köşk'e taşındı. Yani imparatorluğun müzesi vardı, binası vardı, ama müdürleri hep yabancıydı ve müze bir depoydu.

1881 Eylülü'nde Dethier öldü. Yerine Osman Hamdi Bey atandı. 38 yaşındaydı ve bu görevi 29 yıl, ölene kadar sürdürecekti.

Bir yıl sonra başka bir kurum kurdu: Sanayi-i Nefise Mektebi. 2 Mart 1883'te 8 hoca ve 20 öğrenciyle derslere başladı; imparatorluğun güzel sanatlar ve mimarlık alanındaki ilk okuluydu. Binasını mimar Alexandre Vallaury yaptı. Osman Hamdi müfredatı kendi kurdu, canlı modelden figür çalışmasını getirdi, oymacılık bölümü açtı. Resim yapmayı bir yetenek işi olmaktan çıkarıp bir meslek eğitimi haline getirdi.

Aynı yıl ilk kez araziye çıktı. Heykeltıraş Osgan Efendi ile birlikte Nemrut Dağı'na gitti, Kommagene kralının dağ tepesindeki mezar tapınağını inceledi. Dönüşte hazırladıkları raporu Fransızca yayımladılar: Nemrut Dağı Tümülüsü. Bu rapor, Osmanlı'nın yayımladığı ilk kazı raporu olarak arkeoloji tarihine geçti.

Ama müdür, işin asıl düğümünü çoktan görmüştü. Kazmak yetmiyordu. Çünkü yürürlükteki kanun, kazılan şeyin ülkede kalmasını gerektirmiyordu.

Osmanlı'nın eski eser mevzuatı 1869'da başlamıştı: 13 Şubat'ta çıkan, yedi maddelik bir nizamname. Yedi madde, bir imparatorluğun toprak altındaki her şeyini düzenlemek için kurulmuş bir çadır kadar dayanıklıydı. 8 Nisan 1874'te ikincisi geldi; otuz altı maddeydi ve çok daha ayrıntılıydı. Fakat içinde bir hüküm vardı ki bütün binayı çürütüyordu: buluntular üçe bölünüyordu. Bir pay kazıyı yapana, bir pay arazi sahibine, bir pay devlete.

Kâğıt üzerinde adil. Uygulamada ise şu anlama geliyordu: kazıyı yapan, çıkardığının üçte birini alıp gemiye bindirebilir.

Bunun ne demek olduğu Bergama'da görüldü. Alman mühendis Carl Humann bölgeye yol yapmak için gelmişti; Bergama'nın taşlarını çoktan tanımıştı. 1878'de kazı izni aldı. 20 Ağustos 1879'da imzalanan anlaşmayla, Zeus Sunağı 20 bin frank karşılığında Almanya'ya bırakıldı. Sonrasında Gigantomakhia frizine ait 97 mermer levha ve binlerce kabartmalı parça Berlin'e gönderildi. Bir tapınağın cephesi, bir liman faturası kadar sade bir işlemle el değiştirdi. Sunak bugün Berlin'de duruyor.

Truva'da olan daha da açıktı. Heinrich Schliemann 1873'te Hisarlık'ta bulduğu altınları, aynı yıl içinde nisan, mayıs ve haziran aylarında üç ayrı sevkiyatla ülke dışına kaçırdı. Osmanlı Devleti 1874'te Atina'da dava açtı. Dava uzadı, hukuki manevralar birbirini izledi ve 1875 Nisanı'nda iş uzlaşmayla kapandı: Schliemann 50 bin altın frank tazminat ve masraf ödeyecek, eserler onda kalacak, kendisine yeni kazı izni verilmeyecekti.

Devlet davayı kazanmadı; fiyatı öğrendi. Ve bu, bir caydırıcılık değil, bir tarifeydi. Para cezası olan bir yasak, ödeme gücü olan herkes için satın alınabilir bir izne dönüşür.

Osman Hamdi'nin müze müdürlüğündeki ilk büyük işi, bu tarifeyi ortadan kaldırmak oldu. 21 Şubat 1884'te yürürlüğe giren yeni Âsâr-ı Atîka Nizamnâmesi, beş fasıl ve otuz yedi maddeydi. Getirdiği şey tek bir cümlede toplanabilir: Osmanlı toprağındaki eski eserin mülkiyeti, çıkmış olsun ya da olmasın, şartsız biçimde devlete aittir.

Ayrıntılar bu cümlenin etrafına örülmüş bir duvardı. Kazıyı yapana ve arazi sahibine pay veren hüküm kaldırıldı. Eski eserin ülke dışına çıkarılması yasaklandı. Kazılardan çıkan her şeyin Müze-i Hümayun'a teslim edilmesi zorunlu kılındı. Eski eser tanımı genişletildi ve yoruma yer bırakmayacak biçimde tek tek yazıldı; çünkü Osman Hamdi, önceki yirmi yılda boşlukların nasıl kullanıldığını okumuştu. Alım satım ayrı bir fasılda düzenlendi, ceza hükümleri ayrı bir fasılda toplandı.

Bir metni yazmak bir şey, onu bir imparatorlukta işletmek başka şey. Osman Hamdi'nin elinde ne yeterli bütçe, ne yeterli memur, ne de siyasi arka çıkma vardı. Kazı izni isteyen yabancı heyetlerin arkasında elçilikler, elçiliklerin arkasında devletler duruyordu. O da yapabildiği tek şeyi yaptı: yazıştı. Nizamnameyi bir kâğıt olarak değil, bir usul olarak kurdu. İzinler tek tek verildi, uygulamada kazıların başına müzeden memurlar oturtuldu, çıkanlar defterlere yazıldı, sandıklar mühürlendi. Arkeoloji, Osmanlı'da ilk kez bir kayıt işi haline geldi.

Bu nizamname 1906'da, yine onun müdürlüğü sırasında yeniden yazıldı. O son metin Cumhuriyet'e devredildi ve 1973'e kadar Türkiye'nin eski eser kanunu olarak yürürlükte kaldı. Bir müze müdürünün kaleme aldığı düzenleme, kendisinden altmış üç yıl daha uzun yaşadı.

Yasa çıktıktan üç yıl sonra, Lübnan kıyısında bir taş ocağında kazma bir boşluğa denk geldi. Ve Osman Hamdi'nin yazdığı metin, hayatının sınavına girdi.

1887 Martı'nın başında, Sayda'nın Ayaa denilen yerinde taş ocağı işleten Mehmed Şerif, yerin altında bir kuyuya açıldı. İçeride mermer bir lahit duruyordu; kapağının bir ucu kırılmış, içi suyla dolmuştu. Mehmed Şerif durumu yetkililere bildirdi. Bu bildirimin karşılığında sonradan ödüllendirildi; nizamnamenin kurduğu düzen, ilk sınavını bir ihbarla değil, bir haber vermeyle geçti. Günler içinde başka lahitler de göründü.

4 Nisan 1887'de Müze-i Hümayun müdürü Osman Hamdi Bey, Abdülhamid'in emriyle Sayda'ya gönderildi. 44 yaşındaydı ve ömrünün en büyük mühendislik problemiyle karşılaşmak üzereydi.

Yerin altında, bir kuyudan inilen yedi mezar odası vardı. Toplamda 18 lahit sayıldı. Bunlar taş sandıklar değildi; her biri kendi başına bir yapıydı. Sorun onları bulmak değil, çıkarmaktı. Üç metre uzunluğunda, tonlarca ağırlığında bir mermer bloğu, dar bir kuyudan, kırmadan, çizmeden, yüzeydeki boyasını dökmeden yukarı almak gerekiyordu.

Çözümü mühendis Beşara Efendi ile kurdular; Osman Hamdi'nin yanında yardımcısı Démosthènes Baltazzi de vardı. Kuyuya güvenmek yerine yeni bir yol açtılar: yüzde 12 eğimli, 15 metre genişliğinde, üzerine raylar döşenmiş bir tünel. Tünel 14 Mayıs 1887'de tamamlandı. Kıyıda ise gemiye yükleme yapabilmek için 32 metrelik bir iskele inşa edildi. Yani bir kazı için önce bir demiryolu, sonra bir liman kuruldu.

29 Mayıs'ta açılan odada Tabnit Lahdi bulundu; Mısır'da yapılmış, sonra bir Sayda kralı için yeniden kullanılmış, üzerine Fenike alfabesiyle yazı kazınmış bir lahit. Nekropolden Ağlayan Kadınlar Lahdi, Likya Lahdi ve Satrap Lahdi de çıktı. Ama hepsinin önünde duran bir tanesi vardı.

İskender Lahdi, Pentelikon mermerinden yapılmış, 2,12 metre yüksekliğinde, 3,18 metre uzunluğunda, 1,67 metre genişliğinde, yirmi tonu aşan bir eser. MÖ 4. yüzyıla ait; büyük olasılıkla Sayda kralı Abdalonymos için yapıldı. Uzun yüzlerinden birinde Makedonlarla Persler savaşıyor, diğerinde aynı iki taraf birlikte ava çıkıyor; kısa yüzlerinde yine çarpışma sahneleri var. Adını, savaş sahnesindeki Büyük İskender figüründen alır.

Ve mermerin üstünde boya duruyordu. Yirmi üç yüzyıl sonra, figürlerin giysilerinde, atların koşumlarında, kalkanlarda renk vardı. 1980'lerde ultraviyole incelemeyle bu boyaların özgünlüğü doğrulandı: mor, kırmızı, mavi, sarı, kahverengi. Antik heykelin beyaz olduğu sanısını yerinden oynatan az sayıdaki eserden biri, o kuyudan çıktı.

Asır vapuru 13 Haziran'da Sayda limanına geldi. Hava bozdu, deniz tutmadı; yükleme 16 Haziran'da başlayabildi. Lahitler sırayla iskeleden gemiye alındı, en sona İskender Lahdi bırakıldı. 23 Haziran 1887'de gemi demir aldı.

O geminin nereye gittiği, bu hikâyenin bütün meselesidir. 18 lahitten 7'si belgelenip yerinde bırakıldı, 11'i gemiye bindirildi. Ve gemi batıya gitmedi. Marsilya'ya, Trieste'ye, Hamburg'a değil, İstanbul'a gitti. Osmanlı kıyısından kalkan bu ağırlıktaki bir yük, ilk kez imparatorluğun kendi müzesine doğru yola çıkıyordu. Üç yıl önce yazılan otuz yedi madde, bir gemi manifestosunda somutlaştı.

İstanbul'da yeni bir sorun çıktı: Çinili Köşk bu eserleri alamıyordu. Osman Hamdi, Sanayi-i Nefise'nin binasını yapan Vallaury'ye bir müze binası tasarlattı. Neoklasik bina, lahitlerin ölçüleri düşünülerek kuruldu; kapıları, salonları, taşıma güzergâhları bu mermer sandıklara göre hesaplandı. Bina 13 Haziran 1891'de ziyaretçiye açıldı; bu tarih bugün Türkiye'de müzeciler günü olarak anılıyor. Kuzey kanadı 1903'te, güney kanadı 1907'de eklendi. Bir depo, bir müze binası haline geldi.

Kazının bilimsel karşılığını da eksik bırakmadı. 1892'de Théodore Reinach ile birlikte Sayda'da Bir Kral Nekropolü adlı çalışmayı yayımladı. Nemrut Dağı'ndaki ilk raporu Arslantaş'taki çalışması izledi. Müze müdürü olarak Lagina'da Hekate kutsal alanını 1891 ve 1892'de kazdı, Tralleis'te, Alacahöyük'te, Boğazköy'de yürütülen çalışmaları izledi ya da yönetti.

Bütün bunların bir bedeli vardı. Müzeyi kuran adam, ressamı zamanından çalıyordu.

1906'da, 63 yaşında, 222 santime 122 santim boyutunda bir tuval kurdu.

Resmettiği oda Bursa'daki Yeşil Cami'nin üst katındaki bir mekândı: sıvası dökülmüş duvarlar, mavi yeşil çiniler, tek bir pencereden gelen ışık. Odanın içinde uzun kırmızı bir cübbe giymiş, başında sarığı olan yaşlı bir adam duruyor. Öne doğru eğilmiş, elleri arkasında; arkasındaki elde bir ney var, boynunda ise mızrabıyla birlikte bir nakkare asılı. Ayaklarının dibinde beş kaplumbağa, yere dökülmüş yeşil yaprakları yiyor.

Adamın yüzü Osman Hamdi'nin yüzüdür. Kendisini resmetti.

Bu sahnenin nereden geldiği uzun süre yanlış bilindi. Kaynağı bir İstanbul sokak gösterisi değil, bir Fransız dergisidir. Le Tour du Monde, yani Dünya Turu dergisinin 1869 tarihli bir sayısında, İsviçreli bir diplomat Japonya'da gördüğü kaplumbağa terbiyecilerini anlatıyordu: davulla tutulan ritme göre sıra halinde yürüyen, masa üstünde üst üste dizilen kaplumbağalar. Yazının yanında bir de gravür vardı, bir Japon baskısından yola çıkılarak çizilmişti ve altında kaplumbağa terbiyecisi yazıyordu. Osman Hamdi bir mektubunda o dergiyi severek okuduğunu yazmıştı. Yani Türk resminin en tanınmış sahnesinin kökü Uzak Doğu'dadır ve ressam onu kırk yıl aklında taşıdıktan sonra Bursa'nın bir odasına taşımıştır.

Adını da o koymadı. Resim, Osmanlı Ressamlar Cemiyeti Gazetesi'nin on yedinci sayısında Kaplumbağalar ve Adam olarak yayımlandı. Bugün bildiğimiz ad, Kaplumbağa Terbiyecisi, 1912'de yerleşti; ressamın ölümünden iki yıl sonra. 1907'de, 136 santime 87 santim ölçüsünde daha küçük bir ikinci versiyonunu da yaptı.

Kısa bir hastalıktan sonra, 24 Şubat 1910'da Kuruçeşme'deki yalısında öldü. Vasiyeti üzerine, hem ev hem atölye olarak kullandığı Eskihisar'daki köşkünün yanına, Selçuklu devrinden kalma bir mezar taşının altına gömüldü. Müzenin başına kardeşi Halil Edhem geçti.

Öldüğünde bıraktığı şey bir resim listesi değildi. Bir okul, bir müze binası, bir kazı geleneği, bir yayın alışkanlığı ve bir kanun bıraktı. Yazdığı nizamname 1906'da yenilenmiş haliyle 1973'e kadar yürürlükte kaldı. Sayda'dan getirdiği lahitler hâlâ İstanbul'da; İskender Lahdi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin en önemli eseri sayılıyor.

Kendi resimleri için aynısı söylenemez.

Osman Hamdi öldükten sonra uzun yıllar, Türkiye'de resmi bilinen ama fiyatı olmayan bir ressamdı. Ün, yüzyıl sonra geldi ve müzayede salonlarından geldi. 2004 Aralığı'nda Kaplumbağa Terbiyecisi'nin 1906 tarihli büyük versiyonu, İstanbul'un iki müzesi arasındaki çekişmenin ardından yaklaşık 3,5 milyon dolara satıldı; o güne kadar bir Türk resmine ödenmiş en yüksek bedeldi. Tablo bugün Pera Müzesi'nde. 1907 tarihli küçük versiyonu da İstanbul'da, İş Bankası Resim ve Heykel Müzesi'nde bulunuyor.

Sonra 2019 Eylülü'nde, Kur'an Okuyan Kız adlı tablosu Londra'da Bonhams müzayede evinde 6 milyon 315 bin sterline satıldı. Yine bir rekordu. Alıcı, Malezya'daki İslam Sanatları Müzesi'ydi.

Burada, hikâyenin başındaki sahneye bir cevap var. Osman Hamdi ömrünü, bir eserin kimin olduğu ve nerede durabileceği kavgasına verdi. Bir mermer lahdin gemiye binip binmeyeceğine karar verme yetkisini, kendi devletine kazandırdı. Bir yüzyıl sonra kendi tuvalleri uçaklara bindi ve gitti; bu kez satarak, kaçırılarak değil. Kaplumbağa Terbiyecisi'nin fiyatı, onu koruyacak bir nizamname yazmadığı tek şeyin kendi elinden çıkanlar olduğunu gösteriyor.

Resmin kendisi ise hâlâ aynı soruyu soruyor. Yeşil Cami'nin o odasında eğilmiş duran adam, elindeki neyle ve boynundaki nakkareyle kaplumbağalara bir ritim vermeye çalışıyor. Kaplumbağalar onu duymuyor. Yapraklarını yiyorlar, kendi hızlarında.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.