Hadım Edilen Çocuk, Okyanusun Amirali: Zheng He

Bölüm metni

Bir çocuğun elinden önce babası, sonra memleketi, sonra bedeninin bir parçası alındı. Otuz yıl sonra aynı çocuk, üç yüz gemilik bir filonun başında Afrika kıyısına demir attı ve imparatoruna bir zürafa getirdi. Peki bu kadar büyük bir donanma nasıl oldu da tarihten neredeyse hiç iz bırakmadan kayboldu?

Çin'in güneybatı ucunda, denize her yönden binlerce kilometre uzakta duran Yunnan yaylasında, Kunyang adlı bir kasabada, 1371 civarında bir çocuk doğdu. Adı Ma He'ydi. Ailesi Çinli değildi; Orta Asya'dan gelmiş, kuşaklar boyunca Müslüman kalmış bir soydandı. Ma He'nin ailesi, soylarını Yuan hanedanının Yunnan'a atadığı Buharalı vali Sayyid Ajall Shams al-Din Omar'a bağlıyordu. Hem babası hem dedesi "Hacı" sıfatını taşıyordu; yani ikisi de, o çağda Yunnan'dan Mekke'ye gitmenin ne demek olduğunu düşünürsek, hayatlarının bir noktasında aylar süren bir yolculuğa çıkmış, Arap Yarımadası'nı görmüş ve geri dönmüş adamlardı. Evin içinde, muhtemelen akşam sofralarında, batıya uzanan kervan yollarının, çöllerin, limanların ve gemilerin anlatıldığı bir çocukluk geçti. Ma He denizi görmemişti ama denizin anlatıldığı bir evde büyüyordu.

Ona ailenin verdiği başka bir ad da vardı: Sanbao. Üç Mücevher. Bu adı ileride, kendisi çoktan öldükten sonra, hiç tahmin edemeyeceği bir yerde yeniden duyacağız.

Yunnan, 1370'lerin Çin'inde tuhaf bir yerdi. Kuzeyde Moğol hanedanı çökmüş, Zhu Yuanzhang adlı bir köylü çocuğu kendini Hongwu unvanıyla imparator ilan etmiş, Ming hanedanı kurulmuştu. Ama Yunnan hâlâ Moğollara bağlı kalmış bir prensin, Basalawarmi'nin elindeydi. Yeni imparator önce mektuplar gönderdi, elçiler yolladı. Elçilerden biri öldürüldü. Bunun üzerine 1381'in sonlarında Ming ordusu, general Fu Youde'nin komutasında yayla yollarına girdi.

Hesap çabuk kapandı. Basalawarmi yenilgiyi anlayınca ailesiyle birlikte hayatına son verdi ve 1382'de Yunnan Ming'in eline geçti. Direnişin bastırılması aylar sürdü ve Ma He'nin babası bu çatışmaların birinde, otuzlu yaşlarının sonunda öldü. Geriye bir dul, bir de iki oğulla kızlardan oluşan bir aile kaldı.

Sonra o çağın en soğuk kurumlarından biri devreye girdi. Ming ordusu, direnen bölgelerde ele geçirdiği erkek çocukların bir kısmını hadım ediyor, hadım edilenleri saraya ya da imparatorun oğullarının hanelerine hizmetkâr olarak dağıtıyordu. Bu bir ceza, bir güvence ve bir idari alışkanlıktı hepsi birden: hadım edilmiş bir adamın soyu olmaz, ailesi olmaz, arkasında bir hanedan kuramaz; dolayısıyla ona en gizli işler verilebilir. Ma He, on ile on dört yaş arasında bir yerde, bu işlemden geçirildi.

Sonra kuzeye gönderildi. Yunnan'dan kuzeye, Ming'in yeni fethettiği yayladan çıkıp aylarca süren bir yolla, ülkenin öbür ucuna. Vardığı yer Beiping'di. O şehir bir gün Beijing, yani Kuzey Başkent adını alacak ve Çin'in kalbi olacaktı; ama o sırada sınır boyunda, bozkırın nefesinin duyulduğu bir garnizon kentiydi. Ma He'nin verildiği hane, imparatorun dördüncü oğlu Zhu Di'nin hanesiydi.

Aradan yirmi üç yıl geçtikten sonra, 1405 yılının bir bahar gününde, artık imparatorluğun en güçlü adamlarından biri olan bu çocuk, Yunnan'da babasının mezarına bir taş diktirecek ve yazısını dönemin Törenler Bakanı Li Zhigang'a yazdıracaktı. O taş yüzyıllar sonra bulunduğunda, Zheng He'nin hayatının ilk on yılı hakkında bildiğimiz hemen her şeyin tek kaynağı olacaktı. Savaşın kestiği bir çocukluğun geriye kalan tek belgesi, bir oğulun babasına yazdırdığı mezar taşıydı.

Zhu Di, babasının en sert oğluydu. Kuzey sınırının savunmasıyla görevlendirilmişti, bozkıra seferler düzenliyordu, askerlerin arasında büyümüştü ve ordu onu tanıyordu. Ma He bu hanede yetişti: at binmeyi, yay çekmeyi, savaş düzenini, ordu levazımının nasıl yürüdüğünü burada öğrendi. Aynı zamanda okumayı, Çin klasiklerinin diline hâkim olmayı, saray protokolünü ve devlet yazışmasının nasıl işlediğini de öğrendi. Müslüman bir evde doğmuştu, Budist bir sarayın içinde büyüdü; ömrü boyunca her ikisine de mesafeli bir saygı gösterdi, ne birini ne öbürünü inkâr etti.

Ama asıl öğrendiği şey başkaydı: bir prensin hanesinde, o prensin gözüne girmenin ne demek olduğu.

1398'de imparator Hongwu öldü. Tahta oğulları değil, torunu Jianwen çıktı. Yeni imparator genç, çevresi Konfüçyüsçü danışmanlarla doluydu ve ilk işi amcalarının kanatlarını kırpmak oldu: birkaç prens görevden alındı, biri sürgüne yollandı, biri kendini yaktı. Zhu Di sıranın kendisine geldiğini gördü. 1399'da ayaklandı. Çin tarihinin en kanlı iç savaşlarından biri olan, üç yıl sürecek mücadele başladı.

Ma He bu savaşta sadece bir hizmetkâr değildi. İmparatorluk ordusu Beiping'i kuşattığında şehrin su bendinin savunmasında görev aldı ve orada gösterdiği yararlılık unutulmadı. 1402'de Zhu Di güneye, başkent Nanjing'e yürüdüğünde de yanındaydı.

Nanjing düştüğünde sarayın bir bölümü yandı. Yangının içinde Jianwen'in cesedi bulunamadı. Bir imparatorun ortadan kaybolması, yerine geçen adam için hayatı boyunca kapanmayan bir yara demekti; bir kul olarak, bir kaçak olarak, bir keşiş olarak hâlâ yaşadığı söylentisi Zhu Di'nin arkasından yıllarca fısıldandı.

Zhu Di, Yongle unvanıyla tahta çıktı. Yeni imparatorun en büyük sorunu askerî değildi: meşruiyetti. Babasının belirlediği vârisi devirmiş, yeğeninin tahtını almış bir adamdı. Bunu telafi etmek için hayatını ölçüsüz büyüklükte işlere adadı. Resmî tarih kayıtları yeniden yazıldı. Başkent güneyden kuzeye, Beijing'e taşınmaya başlandı ve Yasak Şehir inşa edildi. Çin'in o güne kadar derlenmiş en büyük ansiklopedisi, binlerce ciltlik Yongle Külliyatı hazırlandı. Büyük Kanal onarıldı. Her biri aynı cümleyi söylüyordu: gökyüzü bu hükümdarı onaylıyor.

Bu cümleyi söylemenin bir yolu daha vardı ve en gösterişlisiydi. Çin'in dört bir yandaki hükümdarlara, en uzak kıyılara kadar, kendi büyüklüğünü göstermesi.

11 Şubat 1404'te Yongle, Ma He'ye yeni bir soyadı verdi: Zheng. Bu, Beiping kuşatmasındaki hizmetinin ve başkentin alınmasında gösterdiği yararlılığın ödülüydü. Artık adı Zheng He'ydi. Aynı dönemde saray hizmetkârları teşkilatının en üst kademesine, iç saray müdürlüğüne getirildi.

Burada bir soru duruyor: Yongle, tarihin en büyük deniz seferlerini neden bir hadıma emanet etti? Cevap, Ming devletinin yapısında. İmparatorluğun sivil yönetimi, sınavlarla seçilmiş Konfüçyüsçü bürokrasinin elindeydi ve bu bürokrasi denize açılmaya kurum olarak soğuktu: toprak vergisi güvenliydi, deniz masraflıydı, yabancı ülkeler barbardı. Hadım edilmiş saray görevlileri ise bu sınıfın dışındaydı. Aileleri, toprakları, hemşehri klikleri, sınav arkadaşlıkları yoktu. Yalnızca imparatora bağlıydılar ve yalnızca onun sayesinde vardı oldukları. Yongle bürokrasiyi aşmak istediğinde elinin altında hazır bir aygıt buluyordu.

Zheng He o aygıtın en yetenekli adamıydı. Kırk yaşına yaklaşmıştı, orduyu tanıyordu, ordu levazımının nasıl yürüdüğünü biliyordu, Müslüman bir soydan geldiği için Hint Okyanusu'nun ticaret dilinin ve dininin yabancısı değildi, saray protokolüne hâkimdi ve imparatorun kişisel güvenini kazanmıştı.

Ve hayatında hiç gemiye binmemişti.

Yangtze'nin Nanjing'den geçen kıyısında, Ejderha Nehri tersanesi denilen bir alan vardı. 1403'ten itibaren orada, imparatorluk tarihinde görülmemiş bir seferberlik başladı. Fujian ve Zhejiang ormanlarından kereste indirildi, ülkenin dört bir yanından marangoz, kalafatçı, halat bükücü, yelken dikicisi toplandı. Havuzlar kazıldı. Gemiler suya indi.

Bu gemilerin büyüklüğü, altı yüz yıldır tartışılıyor. Ming kayıtlarının verdiği ölçü, en büyük "hazine gemileri" için 44 zhang uzunluk. Bu ölçüyü doğrudan çevirenler 135 metre gibi akıl almaz bir boya ulaşıyor; ki bu, ahşap bir tekne için gemi mühendisliği açısından son derece zorlayıcı bir rakam. Pek çok araştırmacı ölçü biriminin dönem içinde farklı değerler taşıdığını, gerçek boyun 60 ile 75 metre arasında bir yerde olduğunu savunuyor. Kesin olan şu: Nanjing'deki tersane alanında yapılan kazılarda 11 metre uzunluğunda bir dümen direği bulundu. Bu tek parça bile, oradan çıkan teknelerin çağının en büyük ahşap gemileri arasında olduğunu gösteriyor. Ayrıntı tartışmalı; ölçek tartışmalı değil.

11 Temmuz 1405'te ilk filo yola çıktı. Çin kayıtlarının verdiği sayı 317 gemi ve 27.800 adam. Yangtze'nin ağzındaki Liujiagang demirleme yerinde toplandılar, oradan güneye indiler, Fujian kıyısında musonun çevrilmesini beklediler ve kış rüzgârıyla birlikte açık denize açıldılar.

Bu bir keşif filosu değildi. Keşfedilecek bir şey yoktu; Zheng He'nin gideceği limanlar yüzyıllardır Arap, Fars, Gucerat, Tamil ve Çinli tüccarların işlettiği bir ağın parçasıydı. Rotalar biliniyordu, musonun takvimi biliniyordu, limanlarda Çince bilen simsarlar vardı. Zheng He'nin yaptığı şey keşif değil, bir devletin bu hazır ağın üzerine bütün ağırlığıyla oturmasıydı.

Filonun bileşimi bunu anlatıyor. En büyük tekneler hazine gemileriydi; yanlarında asker taşıyan gemiler, savaş gemileri, tahıl gemileri, at gemileri ve yalnızca tatlı su taşıyan su gemileri vardı. Mürettebatın içinde denizci ve askerden başka herkes vardı: tercümanlar, yüzlerce hekim ve eczacı, yıldız okuyan astrologlar, protokol memurları, kâtipler, marangozlar, demirciler, yelken yamacıları, sayman ve vergi memurları. Bir şehrin bütün meslekleri suya bindirilmişti.

Yön bulmaya gelince: pusulayı Çinli denizciler yüzyıllardır kullanıyordu. Bunun yanında yıldızların ufuk üstü yüksekliğini ölçerek enlem tahmin etme yöntemi, kum saatiyle zaman tutma, iskandil kurşunuyla derinlik ve dip cinsi ölçme, kıyı silueti çizimleri ve her şeyden önce musonun ritmi vardı. Hint Okyanusu'nda rüzgâr altı ayda bir yön değiştirir; bir sefer planı, aslında bu takvimin okunmasıdır. Zheng He'nin her seferi iki yıla yakın sürüyordu, çünkü rüzgâr öyle istiyordu.

İlk seferin güzergâhı sonraki hepsinin iskeleti oldu: bugünkü Orta Vietnam'daki Champa krallığı, oradan Cava, Malakka Boğazı, Sumatra'nın kuzeyindeki Semudera sultanlığı, Seylan ve Hindistan'ın güneybatı kıyısındaki büyük baharat limanı Kalikut.

Gemiler dolu gidiyordu: ipek, brokar, mavi beyaz porselen, bakır para, demir eşya, altın ve gümüş. Dolu dönüyordu: karabiber, tarçın, karanfil, sandal ağacı, günlük, akik, yakut, inci, boyar maddeler, ilaç hammaddeleri. Ama bu alışveriş bugünkü anlamda ticaret değildi. Ming'in resmî çerçevesi haraç sistemiydi: yabancı hükümdar Çin imparatorunun üstünlüğünü tanır, elçisini ve armağanını yollar, karşılığında kat kat değerli karşılık armağanlar alır. Ekonomik olarak Çin bu işten çoğu zaman zararlı çıkıyordu. Siyasi olarak kazandığı şey, imparatorun aradığı şeydi: dünyanın kendisine döndüğünün kanıtı.

Bu düzenin somut sonuçları oldu. Malakka, o sıralarda Siyam'ın baskısı altındaki küçük bir yerleşimken Ming'in açık desteğiyle bağımsız bir sultanlığa dönüştü ve yüzyılın en önemli aktarma limanı hâline geldi. Filonun uğradığı kıyılarda Çinli tüccar toplulukları kalıcılaştı.

Bu yolculuklardan elimize kalan en canlı tanıklık, filoda Arapça bilen bir tercüman olarak görev yapan Ma Huan'ın kitabıdır: Yingya Shenglan, yani Okyanus Kıyılarının Genel Görünümü. Okyanus Kıyıları, gördüğü ülkelerin iklimini, para birimini, yemeklerini, cenaze törenlerini, evlilik geleneklerini soğukkanlı bir merakla anlatır. Bir donanma raporu değil, bir gözlemcinin defteridir.

Ama bu filo bir nezaket ziyareti değildi ve bunu ilk anlayanlar korsanlar oldu.

Sumatra'nın doğusunda, Palembang'da, Çin kayıtlarının Eski Liman dediği yerde, Chen Zuyi adlı Çinli bir korsan oturmuştu. Boğazın ticaretinden haraç alıyor, bölgeyi fiilen yönetiyordu. 1407'nin başında Zheng He'nin filosu oraya geldiğinde Chen Zuyi teslim olma niyetini bildirdi, ama aynı zamanda gemilere gece baskını hazırlıyordu. Eski Liman'da yerleşik Çinli tüccarlardan Shi Jinqing bu planı Zheng He'ye haber verdi.

Sonuç tek taraflı oldu. Filo korsan donanmasını dağıttı, Çin kayıtlarına göre 5.000 civarında adamı öldürdü, on kadar gemiyi ele geçirdi ya da yaktı. Chen Zuyi zincire vurulup Nanjing'e götürüldü ve 1407'de orada idam edildi. Eski Liman'ın yönetimi ihbarı yapan tüccara, Ming'in bir memuru olarak bırakıldı. Bu, Zheng He'nin gücünün ilk gösterisiydi ve mesajı bütün boğaz boyunca duyuldu: bu sularda artık başka bir hakem var.

İkinci mesaj çok daha zarif bir biçimde verildi. 15 Şubat 1409 tarihli, Seylan'ın güney limanı Galle'ye dikilmek üzere hazırlanan bir taş, üç dilde yazılmıştı: Çince, Tamilce ve Farsça. Üç metin birbirinin çevirisi değildi. Çince bölüm Buda'ya, Tamilce bölüm yerel Hindu tanrısına, Farsça bölüm İslam'ın Tanrısı'na sesleniyor; her biri kendi muhatabına, kendi diliyle, aynı armağanları — altın, gümüş, ipek, günlük, yağ kandilleri — sunuyordu. Galle Yazıtı 1911'de bulunduğunda, Ming diplomasisinin nasıl çalıştığını tek bir taşta özetlediği görüldü: kimin neye inandığını sorma, herkese kendi kutsalının diliyle hitap et, ama taşı sen dik.

Nazikliğin sınırı da aynı adada göründü. Filo 1410 ile 1411 arasındaki seferinde Seylan'da kral Alakeshvara ile karşı karşıya geldi. Ming'in resmî kayıtlarına göre kral, Çin heyetinden altın ve gümüş talep etti, reddedilince gemileri ele geçirmek üzere elli bin kişilik bir kuvvet gönderdi. Bu anlatının tek kaynağı Çin tarafıdır ve Seylan kaynakları olayı başka bir çerçevede görür. Kesin olan sonuçtur: Zheng He'nin adamları saldırıyı kırdı, sahilden içeriye yürüdü, başkenti aldı ve kralı ailesiyle, yüksek görevlileriyle birlikte esir etti. 6 Temmuz 1411'de filo Nanjing'e döndüğünde esir kral imparatorun huzuruna çıkarıldı. Yongle onu bağışladı ve adasına geri gönderdi. Bir imparator için bir kralı öldürmek değil, bağışlayıp yerine koymak daha büyük bir üstünlük gösterisiydi.

Benzer bir müdahale 1414'te Sumatra'nın kuzeyinde yaşandı. Semudera'daki taht kavgasında Ming'in tanıdığı hükümdarın karşısına çıkan Sekandar, filonun gücüyle yenildi, yakalandı ve Çin'e götürülüp idam edildi. Zheng He'nin donanması artık bir haraç heyeti değil, Hint Okyanusu'nda taht meselelerini karara bağlayan bir güçtü.

Ve aynı yıl, bütün bu seferlerin en beklenmedik ganimeti Çin'e vardı.

1414'te Bengal sultanı Saifuddin Hamza Shah, Ming sarayına bir zürafa gönderdi. Hayvan aslında Bengal'e ait değildi; Doğu Afrika'dan gelmiş bir armağanın el değiştirmesiydi. Nanjing'de bu uzun boyunlu, benekli, sakin yaratığı gören saray mensupları onu tanıdıklarına karar verdiler: bu qilin'di. Çin geleneğinde qilin, ancak gerçekten bilge bir hükümdarın saltanatında ortaya çıkan efsanevî bir boynuzlu yaratıktır. Saray ressamı Shen Du hayvanı bir bakıcının yanında resmetti ve bu bağlantıyı resmen mühürledi. Şairler ve memurlar, gökyüzünün Yongle'nin saltanatını onayladığını anlatan kasideler yazdı.

Yeğeninin tahtını almış bir imparator için bundan daha değerli bir armağan düşünülemezdi. Zürafa, siyasetin kendisiydi. Gerçekten de arkası geldi: 1415'te Malindi'den, 1419'da Aden'den yeni zürafalar ulaştı.

Filo bu sıralarda bilinen dünyanın kenarına dayanmıştı. 1417 ile 1419 arasındaki beşinci seferde Basra Körfezi'nin ağzındaki Hürmüz'e, Arap Yarımadası'nın ucundaki Aden'e ve Afrika'nın doğu kıyısına, Mogadişu ile Malindi'ye ulaşıldı. 1421 ile 1422 arasındaki altıncı sefer aynı hatları yeniden dokudu, elçileri ülkelerine geri taşıdı.

Yirmi yıl içinde Zheng He, Nanjing'den Afrika'ya kadar uzanan bir hattı, bir devlet aygıtının düzenli işleyen rotası hâline getirmişti. Sonra 1424'te, kuzey bozkırında bir sefer sırasında, onu bütün bunların içine sokan adam öldü.

Yongle'nin ölümü, seferlerin de ölümüydü ve bunun sebebi bir kişinin kaprisi değil, Ming devletinin uzun süredir birikmiş hesabıydı.

Tahta çıkan oğlu Hongxi, ilk işlerinden biri olarak deniz seferlerini durdurdu. Elinde uzun bir gerekçe listesi vardı. Yeni başkentin inşası hazineyi kurutmuştu. Kuzeyde bozkır tehdidi geri geliyordu ve ordunun parası oraya gerekiyordu. Vietnam'daki işgal bir bataklığa dönüşmüştü. Ve her şeyin arkasında, yıllardır dişini sıkarak susan Konfüçyüsçü bürokrasi vardı: seferler imparatorun kişisel aygıtının, yani saray hadımlarının elindeydi, devlet maliyesinin denetimi dışında yürüyordu ve karşılığında somut olarak getirdiği şey baharat, mücevher ve egzotik hayvandı. Bürokrasi bunu ülkenin sırtına binmiş bir gösteri masrafı olarak görüyordu.

Zheng He kıyıda kaldı. 1425'te Nanjing Muhafızı olarak atandı; şehrin garnizonundan sorumluydu ve orada büyük bir tapınak inşaatını, Yongle'nin anısına yükselen Bao'en Tapınağı'nın ünlü porselen kulesini denetledi. Elli üç yaşında, imparatorluğun en uzağa gitmiş adamı, bir şehrin surlarını ve bir inşaat şantiyesini yönetiyordu. Altı yıl böyle geçti.

Sonra beklenmeyen oldu. Hongxi'nin ardından tahta çıkan Xuande, dedesinin denizlerini özledi — daha doğrusu, dedesinin denizlerinin getirdiği şeyi: uzak ülkelerin elçilerini. Haraç akışı kesilmiş, Ming'in kıyı ötesindeki adı solmaya başlamıştı. 1430'da imparator yeni bir sefer emri verdi.

1431 kışında, yüzden fazla gemi ve yine 27 bini aşkın adam son kez yola çıktı. Zheng He altmışına yaklaşmıştı ve sağlığı iyi değildi. Filo eski rotanın tamamını dolaştı; ayrılan bir müfreze Kızıldeniz'e girdi ve Mekke'ye kadar gitti. Zheng He o müfrezenin içinde değildi. Babasının ve dedesinin taşıdığı "Hacı" unvanı, hayatının hiçbir noktasında ona geçmedi.

Yolculuk başlamadan önce, Fujian'ın Changle limanında rüzgârı beklerken, Zheng He bir taş diktirdi. O taşta, kendi ağzından, yedi seferin kısa bir dökümünü yazdırdı: kaç ülkeye gidildiğini, kaç deniz aşıldığını, fırtınaların nasıl geçildiğini ve bütün bunların denizcilerin tanrıçası Tianfei'nin korumasına borçlu olduğunu. Bir ömrün bilançosunu, bir sonraki sefere çıkmadan taşa kazıtan bir adamın telaşı vardı o yazıda.

1433'te, dönüş yolunda, Kalikut açıklarında öldü. Cesedi denize verildi. Nanjing yakınındaki Niushou Dağı'nda bugün onun adını taşıyan bir mezar var; İslami usulde, kıbleye dönük yapılmış bir anıt. İçinde ceset yok. Hayatı boyunca ait olduğu hiçbir yere tam anlamıyla ait olamamış bir adam için, boş bir mezar tuhaf bir biçimde yerinde duruyor.

Ondan sonra Çin bir daha o denizlere devlet eliyle açılmadı. Tersaneler boşaldı, ustalar dağıldı, bilgi öğrencisiz kaldı. On beşinci yüzyılın ortasından itibaren imparatorluk deniz yasağı politikasına döndü: özel gemilerin dış ticareti yasaklandı, kıyı denetimi sıkılaştı. Ve 1477'de, Savaş Bakanlığı'nın arşivinde Zheng He'nin seyir kayıtları arandığında bulunamadı. Dönemin bakanlık yetkilisi Liu Daxia bu belgeleri saklamış, kaynakların aktardığına göre yaktırmıştı. Gerekçesi, kayıtların "insanların gözüyle gördüğünden uzak, aldatıcı abartılar" olduğuydu; asıl niyeti ise gelecek bir imparatorun aynı çılgınlığa kalkışmasını önlemekti. Bir memurun tek kararıyla, yirmi sekiz yıllık bir denizcilik hafızası imparatorluk arşivinden silindi.

Bu yüzden Zheng He'yi bugün eksik biliyoruz. Elimizde Ma Huan'ın Okyanus Kıyıları'yla birlikte Fei Xin ve Gong Zhen'in benzer defterleri var; Galle Yazıtı ile Changle taşı var; 1621'de derlenen Wubei Zhi, yani Savaş Hazırlıkları adlı askerî ansiklopedinin sayfaları arasına sıkışmış hâlde korunan, Nanjing'den Afrika'ya uzanan seyir haritası var. Resmî kayıtlar gitti; kenarda kalanlar kaldı.

Ama silinmeyen bir miras da var ve tuhaf bir yerde yaşıyor. Zheng He'nin uğradığı limanlarda, Cava'da, Sumatra'da, Malakka'da, bugün hâlâ tapınaklar duruyor. Bu tapınaklarda anılan varlığın adı Sam Po Kong, yani Üç Mücevher Efendisi. Yunnan'da bir Müslüman ailenin oğluna çocukken verdiği ad, altı yüz yıl sonra Güneydoğu Asya'daki Çinli toplulukların tanrılaştırdığı bir denizci azizin adı olarak yaşıyor. Hadım edilmiş bir çocuk, arkasında soy bırakamadığı hâlde, bir bölgeye adını bıraktı.

Bir de şu var: Zheng He'nin son yolculuğundan altmış beş yıl sonra, 1498'de, aynı Kalikut limanına dört gemi ve yaklaşık yüz yetmiş adamla Vasco da Gama girdi. Zheng He'nin filosunun yanında bu bir kayıktı. Ama Portekizliler bir daha geri çekilmedi; kale kurdular, top yerleştirdiler, rakiplerini denizden temizlediler ve baharat ticaretinin kontrolünü ele aldılar. Aradaki fark teknolojide değildi, hatta güçte de değildi. Amaçtaydı. Zheng He bir imparatorun büyüklüğünü ilan etmeye gitmişti ve ilan edildiğinde işi bitiyordu; ondan sonra gelenler ise gittikleri yere yerleşmeye gitmişti.

Denize gömülen amiralin hikâyesi, bir devletin elinde dünyanın en güçlü donanmasını tutup, sonra onun ne işe yaradığına karar veremeyip bırakmasının hikâyesidir. Ve o donanmanın defterlerini bir memurun yakması, hikâyenin en acı kısmı değil — en açıklayıcı kısmı.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.