Zirveye Önce Kim Çıktı: Tenzing Norgay'ın Yükü

Bölüm metni

Dünyanın en yüksek noktasına varmak için yirmi yıl ve altı başarısız sefer gerekti. Ama asıl zor kısım zirveye çıkmak değildi: aşağı indiğinde herkes ona tek bir soru soruyordu — önce sen mi çıktın, o mu? Doğru cevabın kimseyi memnun etmeyeceğini anlaması uzun sürmedi.

Khumbu'da bir çocuğun doğduğu gün kimse takvime bakmazdı. Bakılacak bir takvim de yoktu. Yıllar hayvanların adıyla anılırdı ve Tibet sayımına göre o yıl Tavşan Yılı'ydı, yani 1914. Baharın sonuydu; yaklaşık olarak, tahminen, aşağı yukarı. Yıllar sonra bütün dünya onun adını öğrendiğinde, kendisine doğum gününü sorduklarında verecek bir cevabı olmadı. O yüzden bir tane seçti: 29 Mayıs. Hayatının en büyük gününü doğum günü ilan etti. İnsanın kendi başlangıcını sonradan seçmesi ancak başlangıcın hiç kaydedilmediği bir dünyada mümkündür.

Ona verilen ilk ad Namgyal Wangdi'ydi. Değişmesi, Everest'in Tibet yakasındaki Rongbuk Manastırı'nın baş lamasının sözüyle oldu. Ngawang Tenzin Norbu adındaki bu lama, çocuğu görüp ailesine adını değiştirmelerini söyledi: bu çocuk büyük bir hayat yaşayacaktı, adı da ona göre olmalıydı. Böylece Tenzing Norgay oldu. Tibetçede kabaca "dine bağlı, bahtı açık zengin" anlamına gelen bir addı. Bir yak çobanının on üç çocuğundan on birincisi için bu ad, o gün, bir şakaya benziyordu.

Babası Ghang La Mingma yak sürüyordu, annesi Dokmo Kinzom'du. Ailenin hikâyesinin nereden başladığı bugün bile tartışmalıdır ve bu tartışma Tenzing'in bütün hayatını kaplayacak bir gölgenin ilk hâlidir. Bazı anlatılara göre Nepal tarafında, Khumbu vadisindeki Thame köyünde doğdu. Daha sonra ortaya çıkan araştırmalara göre ise sınırın öte yanında, Tibet'teki Kharta vadisinde dünyaya geldi; ailenin yakları bir hayvan hastalığında telef olunca aile sıfırlandı ve çocuk Thame'deki bir Şerpa hanesine borç karşılığı hizmete verildi. Hangi anlatı doğru olursa olsun sonuç aynıdır: Tenzing Norgay, dünyanın en yüksek dağının dibinde, o dağın ne kadar yüksek olduğunu bilmeyen bir toplumda, sabahları donmuş çamurun üstünde hayvan peşinde koşan bir çocuk olarak büyüdü.

O dağın adı orada Everest değildi. Chomolungma'ydı. Şerpalar için tırmanılacak bir şey değil, yukarısına çıkılmaması gereken bir şeydi; tanrıçanın eviydi. Tenzing çocukluğunda otlağın kenarına oturup ona baktığını, ama bir tepeye çıkmak gibi bir arzu duymadığını anlatacaktı sonradan. Merakı başka yöndeydi: aşağıya, aşağıdaki şehirlere. Manastır yoluna gelip geçen tuz kervanları, tereyağı yükleri, laf kalabalıkları. Bir keresinde yaklaşık 13 yaşında evden kaçtı, Kathmandu'ya kadar gitti, geri getirildi. Ailesi onu bir süre manastıra keşişliğe verdi; orası da tutmadı.

İkinci kaçış kalıcı oldu. 19 yaşına doğru, bir grup arkadaşıyla dağları aşıp Hindistan'a, Darjeeling'e geldi. Darjeeling o yıllarda iki şeyin şehriydi: çay ve dağcılık. İngilizler yazın Bengal'in sıcağından kaçıp buraya çıkıyor, Himalaya'ya gitmek isteyen her heyet malzemesini, yiyeceğini ve taşıyıcısını burada topluyordu. Şehrin bir köşesinde, Toong Soong Busti denilen Şerpa mahallesi vardı: dardı, çamurluydu, kalabalıktı ve Everest'e gitmek isteyen her İngiliz'in mutlaka uğradığı yerdi. Tenzing oraya yerleşti.

Ne okuması ne yazması vardı. Buna karşılık kulağı olağanüstüydü; Şerpa dilini, Tibetçeyi, Nepalceyi, zamanla Hintçeyi ve bozuk ama işleyen bir İngilizceyi konuşuyordu. Yıllar sonra anılarını da bu yüzden dikte edecekti, kalemle değil sesle. Şehirde önüne çıkan işi yaptı: hayvan baktı, süt taşıdı, hamallık etti. Ama gözü tek bir şeydeydi. Her ilkbahar Şerpa mahallesine gelip taşıyıcı seçen o İngiliz heyetlerinden birine girmek.

1933'te sıraya girdi. Seçilmedi. Geri döndü, bekledi. Kimse o gün, mahallenin dışına çıkarılmayan bu gençten, dağın tarihinin dönüp duracağı adamın çıkacağını tahmin etmedi.

1935'te Eric Shipton, Everest'e küçük ve ucuz bir keşif heyeti çıkarmak üzere Darjeeling'e geldi. Taşıyıcı seçimi hızlı ve acımasız bir işti: bedene, dişlere, yürüyüşe bakılır, birkaç soru sorulur, sonra el kaldırılır. Shipton'ın son üç kişiyi seçtiği sırada Tenzing hâlâ kalabalığın içindeydi. Alındı. O sırada 20 yaşındaydı ve hayatında hiçbir dağa "tırmanmış" değildi; sadece dağlarda yaşamıştı.

Yüksek irtifa taşıyıcısının işi şudur: sırtına 25-30 kilo yükler, dünyanın en ince havasında, buzul çatlaklarının üstünden, başkalarının o gün kullanacağı çadırı, yemeği, ipi, oksijen tüpünü yukarı çıkarır, boşaltır, aşağı iner, yarın aynısını yapar. Zirveye gidecek olan o değildir. Zirveye gidecek olanın nefesini o taşır. 1930'ların İngiliz heyet raporlarında bu adamlar genellikle toplu bir isimle anılır: taşıyıcılar. Tek tek adları, ölmedikleri sürece nadiren geçer.

Tenzing bu işe girdi ve iyi olduğu anlaşıldı. 1936'da yine Everest'teydi; heyet, muson erken bastırdığı için dağa tutunamadı bile. 1938'de tekrar gitti ve bu sefer kuzey yakasında 8 bin metrenin üstüne kadar yük çıkardı. O yıl, Himalaya'ya çıkan heyetlerin merkezi olan Himalayan Club, yani Himalaya Kulübü, ona Kaplan Madalyası'nı verdi. Bu madalya, çok yükseğe yük taşıyabildiği kanıtlanmış Şerpalara verilirdi. Yani ödülü tırmanıcılığı için değil, taşıyıcılığı için aldı. Hayatının ilk resmî nişanı, sırtındaki yükün nişanıydı.

Sonra dünya savaşa girdi ve Everest on yıl boyunca kapandı. Heyet yok, mevsim yok, iş yok. Tenzing Pakistan'ın kuzeyindeki Çitral'a gidip bir İngiliz subayının emir eri olarak çalıştı; at baktı, ev işine koştu. 1944'te ilk eşi Dawa Phuti öldü; geride iki küçük kızı, Pem Pem ve Nima kaldı. Bir oğlunu da daha önce, dört yaşındayken kaybetmişti. Bu yıllarda yükün mecazi olanı da somut olanı kadar ağırdı: dağın kapalı olduğu bir devirde, dağdan başka mesleği olmayan bir adam.

1947'de kapı aralandı, ama çok tuhaf bir biçimde. Afrika'dan, dağcılık çevrelerinde kimsenin tanımadığı Earl Denman adında bir adam Darjeeling'e geldi. Parası yoktu, izni yoktu, deneyimi de tartışmalıydı. Planı, Tibet'e kaçak girip Everest'e kuzeyden tırmanmaktı. Aklı başında hiçbir Şerpa'nın kabul etmeyeceği bir teklifti. Tenzing kabul etti. Kendisi ve Ang Dawa adlı bir Şerpa daha, Denman'la birlikte sınırı gizlice geçtiler, Rongbuk'a kadar ulaştılar ve kuzey yamacında yaklaşık 6 bin 700 metrede fırtınaya yakalanıp döndüler. Tenzing bunu neden yaptığını sonradan açıkça söyleyecekti: tekliflerin mantıklı olanını bekleyecek durumda değildi, dağa dönmek istiyordu ve o dağa gitme fırsatı hangi kılıkta gelirse gelsin, o gidiyordu.

Aynı yıl, bir İsviçre heyetinin sirdarı, yani Şerpa ekibinin başı olarak Garhwal'a gitti ve yaklaşık 6 bin 940 metrelik Kedarnath'ın zirvesine çıktı. Bu önemli bir eşikti: artık sadece yük taşıyan biri değil, hem ekibi yönetip hem kendisi tırmanan biri olmuştu.

Gerçek sınav 1951'de geldi. Bir Fransız heyeti, Hindistan'ın kutsal dağı Nanda Devi'nin doğu ve batı zirvelerini birleştiren, kilometrelerce uzunluktaki keskin sırtı geçmek gibi son derece iddialı bir işe girişti. Heyetin başındaki Roger Duplat ve Gilbert Vignes, ana zirveye giden sırtın üstünde bir yerde kayboldu. Tenzing, Louis Dubost'la birlikte, kayıpları belki yukarıdan görebilmek umuduyla 7 bin 434 metrelik Nanda Devi Doğu'ya tırmandı. Temmuz başında zirveye çıktılar. Aşağıda hiçbir iz yoktu; iki adam bulunamadı. Tenzing yıllar sonra bu tırmanışın hayatının en zoru olduğunu söyleyecekti. Everest'ten bile zor.

Böylece 1952'ye gelindiğinde, Darjeeling'in Şerpa mahallesinde artık adı olan bir adam vardı: Everest'i üç kez görmüş, yüksekte kimsenin dayanamadığı yerde dayanabilen, hem yük taşıyan hem yol açan, hem ekibi toplayan hem pazarlığı yapan biri. Tam o sırada Everest'in kapısı ilk kez güneyden, Nepal tarafından açıldı. Ve o kapıdan ilk girenler İngilizler değil, İsviçreliler oldu.

1952 baharındaki İsviçre heyeti, Tenzing'in hayatında bir şeyi kökten değiştirdi; bunun sebebi zirve değil, muameleydi. İsviçreliler Şerpaları taşıyıcı olarak değil, yoldaş olarak gördü. Aynı çadırda yendi, aynı masada konuşuldu, kararlar birlikte alındı. Tenzing bu heyetin hem sirdarıydı hem de tırmanıcı kadrosunun bir üyesiydi. O dönemin dağ raporlarında bu, küçük ama sarsıcı bir yenilikti.

Bir de Raymond Lambert vardı. Cenevreli bir rehberdi ve ayaklarının parmakları yoktu; yıllar önce Alpler'de bir fırtınada mahsur kaldıktan sonra donan parmaklarının hepsini kaybetmişti. Özel yapım kısa botlarla tırmanıyordu. Tenzing'le aralarında ortak dil bile yoktu; birkaç kelime, el işareti ve ortak bir inatla anlaştılar. Dağın tarihindeki en garip ve en verimli ortaklıklardan biri böyle kuruldu.

Heyet, Khumbu buz şelalesini geçip Batı Vadisi'ne girdi ve dağcıların South Col dediği Güney Geçidi'ne çıktı; yani bugün Everest'in klasik güzergâhı sayılan yolun taşlarını döşedi. 27 Mayıs'ta Lambert, Tenzing ve iki İsviçreli daha 8 bin 400 metreye bir çadır kurdu. İki kişi aşağı indi. Lambert ve Tenzing kaldı.

O gece, Everest'te insanın geçirdiği en çıplak gecelerden biridir. Uyku tulumları yoktu. Ocak yoktu. Yiyecek neredeyse yoktu. İki adam bir mumun alevinin üstünde, teneke kapta kar eriterek birbirlerine birkaç yudum su çıkardı. Sırayla birbirlerinin uyuklamasını engelleyip ayaklarını ovdular, çünkü yüksekte uyumak donmak demekti. Dışarıda ses, brandayı döven rüzgârdan başka bir şey değildi. Mum bitti. Sabahı öyle beklediler.

28 Mayıs sabahı güneydoğu sırtına çıktılar. Yanlarındaki oksijen takımı o dönemin ilkel tasarımıydı; ancak durduğunuzda işe yarıyor, yürürken neredeyse hiçbir şey vermiyordu. Yani her birkaç adımda durup nefes almak, sonra oksijensiz yürümek gerekiyordu. İlerleme saatte yüz metre bile değildi; beş saatte belki 200 metre. Bacaklar gidiyor, akıl bulanıyor, zaman bozuluyordu.

8 bin 595 metrede durdular.

Zirveye kalan 250 metreydi. 250 metre, aşağıda bir sokağın uzunluğudur. Orada, o saatte, o havayla, bir ömürdür. Hava bozuyordu, saat ilerlemişti, oksijen bitiyordu ve iki adamın da yürüyecek gücü kalmamıştı. Karar vermek zorunda kaldılar ve dağ tarihinin en zor işini yaptılar: geri döndüler. O gün 8 bin 595 metre, insanın dünyada ulaştığı en yüksek nokta oldu; o güne kadar hiç kimse bu kadar yükseğe çıkmamıştı. Ama bir rekor, elinizden kaçan zirvenin acısını dindirmez.

Lambert'in Tenzing'e o inişte verdiği tek teselli, bir daha geleceklerine dair kısa bir sözdü. Ve gerçekten aynı yıl sonbaharda bir daha denediler. Bu sefer dağ hiç izin vermedi: sonbahar rüzgârı ve ayaz, heyeti 8 bin 100 metre civarında durdurdu, bir Şerpa hayatını kaybetti, herkes aşağı indi.

Tenzing 1952'yi iki kez yenilerek kapattı. 38 yaşındaydı. Everest'e artık altıncı kez gidiyordu. Vücudu bu işi kaç kez daha yapabilir, kimse bilmiyordu. Bildiği bir şey vardı: yolu biliyordu. O sırtı, o geçidi, o son 250 metrenin nasıl bir şey olduğunu dünyada bilen insan sayısı ikiydi ve biri kendisiydi.

Bir yıl sonra İngilizler geldiğinde, Nepal'in verdiği izin onlardaydı. Ve elinde dağın haritası olan adam, yine sırtına yük vurmak üzere Darjeeling'de bekliyordu.

1953 heyeti, kelimenin tam anlamıyla bir sefer düzeniydi. Albay John Hunt'ın yönettiği kafile 400 kişiyi aştı: 37 heyet üyesi, 20 Şerpa dağcı, 362 taşıyıcı. Yükler Kathmandu'dan haftalarca yürüyerek taşındı. Bunun bir sebebi de acele duygusuydu; Fransızlar 1954, İsviçreliler 1955 için izin almıştı. Yani İngilizler için bu, muhtemelen son şanstı.

Tenzing hem sirdar olarak bütün Şerpa örgütlenmesinin başındaydı hem de zirveye gidecek tırmanıcı kadrosundaydı. Onunla eşleştirilen adam, Yeni Zelandalı bir arıcı olan Edmund Hillary'ydi. İkisi ilk kez 5 Mart'ta Kathmandu'da tanıştılar. Ortaklıkları, dağın alt kısmında, Khumbu buz şelalesinde pekişti: Hillary bir buz bloğunun üstüne atladı, blok kırıldı, Hillary çatlağın içine düştü. İpin öteki ucundaki Tenzing ipi kilitleyip düşüşü kesti. Hillary o günden sonra yukarıya kiminle çıkmak istediğine karar vermişti.

26 Mayıs'ta ilk zirve ekibi çıktı: Charles Evans ve Tom Bourdillon, o zamanın deneysel kapalı devre oksijen takımıyla. Everest'in 8 bin 750 metredeki Güney Zirvesi'ne, yani ana zirveden hemen önceki tepeye ulaştılar. Öğleden sonra bire geliyordu, oksijen takımları sorun çıkarıyordu, ikisi de bitkindi. Yirmi dakika sonra döndüler. Dağın sonuna 100 metre kalmıştı ve o 100 metre bugüne kadar hiç kimsenin görmediği bir arazi parçasıydı.

28 Mayıs'ta ikinci ekip yukarı çıktı. George Lowe, Alfred Gregory ve Ang Nyima, Hillary ile Tenzing'in son kampını 8 bin 504 metreye taşıdılar, çadır yerini kazdılar ve aşağı indiler. Geriye iki adam kaldı. Çadır eğimli bir çıkıntıya kurulabilmişti; gece birinin ayakları diğerinin göğsünde, uyanık ve titrek geçti. Sabah Hillary botlarının taş gibi donduğunu gördü. İki saat boyunca ocağın üstünde botları çözmekle uğraştılar.

29 Mayıs sabahı saat 6:30'da çadırdan çıktılar. Sırtlarında açık devre oksijen takımları vardı, yaklaşık 14 kilo. Karın bazı yerde diz boyu, bazı yerde ince ve altı boş bir kabuktu. Saat 9'da Güney Zirvesi'ne, yani Evans ile Bourdillon'ın döndüğü noktaya vardılar. Bundan sonrası bilinmezdi.

Önlerinde ince, bıçak gibi bir kar sırtı uzanıyordu; sol tarafı Nepal'e 2 bin metre, sağ tarafı Tibet'e 3 bin metre iniyordu. Kar kabuğunu tekmeyle kırıp basamak açarak, birbirlerine ip vererek ilerlediler. Sonra yolu tamamen kapatan, 12 metre kadar yüksek, dik bir kaya basamağına geldiler. Bugün ona Hillary Basamağı deniyor. Hillary, kayanın ve ona yapışmış kar kütlesinin arasındaki çatlağa sırtını ve ayaklarını dayayıp, bacadan tırmanır gibi, santim santim yukarı sürüklendi. Tepeye çıkıp ipi çekti; Tenzing arkasından geldi.

Ondan sonrası bir dizi kar tümseğiydi. Her tümseği aştıklarında bir tümsek daha çıktı. Sonra çıkmadı.

Saat 11:30'du. Önlerinde yükselen hiçbir şey yoktu; bütün dünya aşağıya iniyordu.

Hillary elini uzattı, İngiliz usulü tokalaşmak istedi. Tenzing onu kucakladı, sırtına vurdu. Birkaç dakika boyunca ikisi de bağıran, soluk soluğa kalmış iki adamdı. Sonra işe koyuldular, çünkü orada kalınabilecek süre çok kısaydı.

Hillary fotoğraf makinesini çıkardı. Tenzing, buz baltasını kaldırdı; baltaya bağlanmış dört bayrak vardı: Birleşmiş Milletler, İngiltere, Nepal ve Hindistan. Dünyanın en çok çoğaltılan fotoğraflarından biri o an çekildi. Tenzing, Hillary'yi de fotoğraflamayı teklif etti; Hillary istemedi. Bu yüzden zirvede ne yaptıklarının görsel kanıtında yalnızca bir adam vardır ve o adam Şerpa'dır. Tarihin cilvesi: kimin önce bastığı tartışması yıllarca sürecekti, ama zirve fotoğrafındaki tek yüz hep Tenzing'in yüzü olarak kaldı.

Tenzing karı kazıp küçük bir çukur açtı ve içine dağa sunu bıraktı: birkaç şeker, biraz tatlı, kızının kalemi. Chomolungma'nın evine çıkmıştı ve oraya çıkan biri eli boş gitmezdi. Hillary, Hunt'ın kendisine emanet ettiği küçük bir haçı aynı çukura koydu. Bir Budist'in sunusu ile bir Hristiyan'ın işareti, dünyanın en yüksek noktasındaki aynı kar deliğinde yan yana gömüldü.

Yaklaşık 15 dakika sonra indiler. Aşağıda onları ilk karşılayan George Lowe'a Hillary'nin söylediği söz nezaketten uzak, sevinçten sarhoş bir cümleydi: işi bitirdiklerini kaba bir şakayla duyurdu. Tenzing'in tepkisi başkaydı. Yıllar sonra o anı anlatırken büyük laflar etmedi; yavaş ve istikrarlı yürüdüklerini, sonra bir bakmışlar ki orada olduklarını söyledi.

Haber dağdan 30 Mayıs'ta indi. Londra'daki gazetesine telgraf geçen muhabir Morris, başarıyı şifreli bir cümleyle bildirdi: kötü kar şartlarından, kampın boşaltılmasından söz eden, okuyanın hiçbir şey anlamayacağı bir metin. Şifre Londra'da çözüldü ve haber 2 Haziran 1953 sabahı, Kraliçe İkinci Elizabeth'in taç giyme töreni gününde duyuruldu. İngiltere için bu, savaş sonrası yıpranmışlığın ortasında gökten inmiş bir armağandı; gazeteler "yeni Elizabeth devri" diye yazdı.

Onurlar dağıtıldığında aritmetik açıkça görüldü. Hillary şövalye ilan edildi. Hunt şövalye ilan edildi. Tenzing'e George Madalyası verildi. Gerekçe teknikti: İngiliz uyruğu olmadığı için şövalye olamazdı. Gerekçe teknik olsa da sonuç simgeseldi ve bu ayrımı o gün de, sonra da pek çok kişi konuştu. Nepal kralı ona Nepal Yıldızı'nın birinci derecesini verdi; Hindistan 1959'da Padma Bhushan nişanını verdi; 1954'te Washington'da üçüne birlikte bir madalya sunuldu. Ama tarih kayıtlarında şövalyelik sütunu boş kaldı.

Sonra daha ağır bir şey başladı. Zirveye önce kim bastı?

Dağda bu sorunun bir cevabı vardı ve son derece sıradandı: dar bir kar sırtında, ipin iki ucundaki iki adamdan biri önde yürür. Ama dağdan inildiğinde soru artık dağa ait değildi. Kathmandu'da Tenzing'in yarı baygın Hillary'yi ipten çekerek yukarı taşıdığını anlatan pankartlar açıldı. Asya'da milyonlarca insan için Everest'in tek kahramanı Tenzing'di; Avrupa'da pek çok kişi içinse zirvenin tekniği, parası ve planı İngiliz heyetine aitti. İki adamın omzuna, kendileriyle hiç ilgisi olmayan bir hesap yüklendi: sömürge düzeninin sonu, Asya'nın gururu, imparatorluğun son zaferi.

Hillary ile Tenzing bu baskının ortasında birlikte bir metne imza attılar: zirveye ekip olarak, neredeyse birlikte ulaşmışlardı. Hunt da aynı şeyi söyledi. Tenzing üzerine imzalaması için başka metinler, başka cümleler getirildiğinde reddetti. Yıllar sonra, 1955'te yayımlanan anılarında meseleyi kendi ağzından kapattı: zirveye ilk adımı Hillary attı, o hemen arkasından çıktı. Bunu bir eksiklik olarak değil, bir olgu olarak anlattı. Ömrünün geri kalanında, kendisine sunulan daha görkemli hikâyeyi hiç kabul etmedi.

Aynı çekiştirme kimliği üzerinde de sürdü. Nepal onu Nepalli ilan etti, çünkü Khumbu'da büyümüştü. Hindistan onu Hintli saydı, çünkü Darjeeling'de yaşıyordu ve Hindistan vatandaşıydı. Tibet'te doğduğuna dair anlatılar ise üçüncü bir iddiaya kapı açtı. Üç ülkenin bayrak yaptığı adamın kendi cevabı basitti: Şerpa olarak doğmuştu, Hindistan'da yaşıyordu ve Everest'e çıkmıştı. Bir pasaportun kapağıyla anlatılabilecek bir hayat değildi.

Everest'e bir daha tırmanmadı. Bunun yerine yaptığı iş, belki zirveden daha kalıcı oldu. 1954'te Darjeeling'de Himalayan Mountaineering Institute, yani Himalaya Dağcılık Enstitüsü kuruldu ve Tenzing enstitünün ilk saha eğitimi müdürü oldu. Bu görevi 1976'ya kadar, yirmi yılı aşkın süre sürdürdü. Yani ömrünün en uzun mesleği tırmanıcılık değil, öğretmenlikti. Kendisinin hiç almadığı eğitimi binlerce gence verdi: ip tekniği, buz baltası, çatlak kurtarması, yüksek irtifada beslenme. Bir zamanlar adı raporlarda "taşıyıcılar" diye toplu geçen bir meslekten geliyordu; şimdi o mesleği adı, diploması ve tekniği olan bir uğraşa çeviren kurumun başındaydı. 1978'de kendi trekking şirketini kurdu; Himalaya'ya gelen yabancıların artık Şerpaları hamal olarak değil, işveren-çalışan ilişkisinin iki tarafı olarak bulacağı bir düzenin içinde çalıştı.

Anılarında kendi hayatını tarif ederken kullandığı ölçü çok yalındı. Uzun bir yol olduğunu söylüyordu: dağda yük taşıyan bir hamallıktan, göğsü madalyalı bir palto giyen, uçaklarla gezdirilen ve vergi kaygısı olan bir adama. Bu cümlede övünme değil, hayretle karışık bir mesafe duygusu var. Kendi yükselişini bile dışarıdan bakarak anlatıyor.

Yükün kendisi hiç bitmedi. Şöhret bir tür sürekli sunum hâline geldi; törenler, davetler, kendisi hakkında verilen kararlar, adına yapılan tartışmalar. Ailesi büyüdü: üçüncü eşi Daku'yla birlikte Norbu, Jamling ve Dhamey adında üç oğlu ve Deki adında bir kızı oldu; ilk evliliğinden kızları Pem Pem ve Nima vardı. Oğlu Jamling 1996'da Everest'in zirvesine çıktı ve bunu babasının artık yanında olmadığı bir yılda yaptı; torunu Tashi de aynı yolu izledi. Babasının Everest'ini merak edip yukarı çıkan bir oğul, Tenzing'in hayatına dair en iyi yorumlardan biridir: dağı efsaneye değil, mirasa çevirdi.

Tenzing Norgay 9 Mayıs 1986'da Darjeeling'de, beyin kanamasından öldü. 71 yaşındaydı. Kendi seçtiği doğum gününe, yani 29 Mayıs'a yirmi gün kalmıştı. Yakıldığı yer, yirmi yıl boyunca gençlere tırmanmayı öğrettiği enstitünün bahçesiydi.

Bugün Everest'e her mevsim yüzlerce kişi tırmanıyor ve o tırmanışların hemen hepsi bir Şerpa'nın önden gitmesi, ip döşemesi, yük taşıması sayesinde mümkün oluyor. Bu işin bir adı, bir ücreti, bir mesleki kimliği var; bir asır önce yoktu. 1953'ten önce heyet raporlarında toplu bir kalabalık olarak geçen insanların bugün tek tek adlarıyla anılması, tek bir adamın zirveye çıkmasıyla açıklanamaz. Ama o zirvede, dört bayrağı kaldırmış hâlde fotoğraflanan tek insanın bir yük taşıyıcısı olması, o değişimin en görünür işaretidir. Tenzing Norgay'ın taşıdığı en ağır yük ne oksijen tüpleriydi ne de çadırlardı; kendisinden önce adı olmayan bir mesleğin, dünyanın en yüksek noktasında ilk kez bir ad kazanmasıydı.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.