Kırk Yıl Ödenmeyen Ödül: Denizi Ölçen Marangoz

Bölüm metni

Ekim 1707: dört İngiliz savaş gemisi Scilly Adaları'nın kayalarına oturdu, binden fazla adam boğuldu. Sebep düşman değildi — kaptanlar denizin ortasında nerede olduklarını bilmiyorlardı. Parlamento çağın en büyük ödülünü koydu; sorunu çözen ise ne gökbilimci ne denizciydi, okula bile gitmemiş bir taşra marangozuydu.

1707 sonbaharında, Akdeniz'deki seferden dönen bir İngiliz filosu Manş Denizi'nin batı ağzında yolunu arıyordu. 22 Ekim gecesiydi. Günlerdir hava kapalıydı, gökyüzü yoktu, yıldız yoktu, güneş yoktu. Kaptanlar ellerindeki tek yöntemle, yani pusula yönü, kum saatiyle ölçülen hız ve kâğıda düşürülen tahminlerle nerede olduklarını hesaplamaya çalışıyorlardı. Filonun deneyimli seyir zabitleri bir araya geldi ve ortak bir karara vardılar: gemiler Fransa açıklarındaydı, önlerinde açık su vardı. Yanılıyorlardı. Kuzeye, İngiltere'nin güneybatı ucundaki Scilly Adaları'nın üzerine doğru gidiyorlardı ve bunu bilmiyorlardı.

Gece karanlığında amiral gemisi Association, adaların batısındaki kayalıklara bindirdi ve birkaç dakika içinde battı. Arkasından üç gemi daha aynı kayalara girdi. Sabaha karşı, denizin üzerinde Britanya donanmasının barış zamanında gördüğü en büyük felaketin enkazı yüzüyordu. Filonun başındaki amiral Cloudesley Shovell'ın cesedi günler sonra bir kumsalda bulundu. Kayıp sayısı için farklı rakamlar verilir; en ihtiyatlı tahminler bile 1400'ün üzerinde insandan söz eder, bazı hesaplar 2000'e kadar çıkar. Dört gemiden sağ kurtulanların sayısı yirmi altı olarak kaydedilmiştir.

Bu gemiler fırtınaya yenilmedi. Bir soruya yenildiler: neredeyiz?

Denizde konumun iki bileşeni vardır. Enlem, yani ekvatordan ne kadar kuzeyde ya da güneyde olduğunuz, kolay olanıdır. Öğle vakti güneşin ufuktan yüksekliğini ölçersiniz, ya da gece Kutup Yıldızı'na bakarsınız; gökyüzü size enlemi hemen hemen bedava verir. Boylam ise, yani doğu-batı ekseninde nerede durduğunuz, gökyüzünde yazılı değildir. Çünkü dünya döner. Boylam, aslında bir mekân sorusu değil, bir zaman sorusudur. Dünya yirmi dört saatte 360 derece döndüğüne göre, her saat 15 derecelik bir dilim demektir. Elinizde limandan ayrıldığınız yerin saatini kusursuzca koruyan bir saat olsa, gemide öğle vaktini belirleyip ikisini karşılaştırmanız yeterdi. Aradaki fark size doğrudan boylamı verirdi.

Sorun şuydu ki böyle bir saat yoktu. Karada, sabit bir zeminde, sarkaçlı saatler çoktan makul bir doğruluğa ulaşmıştı. Ama gemi güvertesi sallanır, yalpalar, baş vurur. Sarkaç yalan söyler. Üstelik tropiklerin sıcağında metal genleşir, kuzeyin soğuğunda büzülür, yağ kıvam değiştirir, tuz ve nem her şeyi aşındırır. Denizciler bu yüzden yüzyıllar boyunca "ölü hesap" denen yönteme mahkûm kaldılar: tahmini hız, tahmini yön, tahmini akıntı. Bu yöntemle okyanusun ortasında bir adayı ıskalamak sıradan bir olaydı. Iskalanan her ada, tükenmiş su fıçısı, artan iskorbüt, ölen mürettebat demekti.

Scilly felaketi, uzun zamandır bilinen bu sorunu bir anda devlet meselesi hâline getirdi. Londra'da denizciler ve tüccarlar parlamentoya dilekçe verdi. 1714 yılının temmuz ayında parlamento tarihin en cömert teknik ödüllerinden birini ilan etti. Boylamı denizde belirlemenin pratik ve kullanışlı bir yolunu bulana 20 bin sterlin verilecekti. Bu, o çağda bir insanı ve çocuklarını ömür boyu zengin edecek bir meblağdı. Ödülün tam tutarı için istenen doğruluk acımasızdı: Batı Hint Adaları'na yapılacak altı haftalık bir yolculuğun sonunda hata yarım dereceyi, yani ekvatorda otuz deniz milini geçmeyecekti. Daha gevşek doğruluklar için 15 bin ve 10 bin sterlinlik ara ödüller konmuştu. Ödülü kimin hak ettiğine karar vermek üzere de amirallerden, astronomlardan, matematikçilerden ve parlamento üyelerinden oluşan bir heyet kuruldu: Boylam Kurulu.

Parlamentoya danışmanlık eden isimlerden biri Isaac Newton'dı. Newton, olası yöntemleri sıralarken saat fikrine de değindi ve neredeyse kapıyı kapattı: geminin hareketi, sıcak ile soğuğun değişmesi, nemin ve kuruluğun etkisi, hatta yerçekiminin farklı enlemlerde farklılaşması yüzünden böyle bir saatin henüz yapılamadığını söyledi. Çağın en büyük zihni, çözümün gökyüzünden geleceğine inanıyordu; ayın yıldızlar arasındaki hareketinden, yani göğün kendisini bir saat gibi okumaktan.

Ödül ilan edildiğinde, Yorkshire'da bir marangozun yirmi bir yaşındaki oğlu, ömründe okula gitmemiş, hiçbir ustanın yanında çıraklık etmemiş bir delikanlı, tahtadan saat yapıyordu.

John Harrison 1693 yılında, Yorkshire'ın batı kesimindeki Foulby adlı küçük bir köyde doğdu. Babası Henry, yakındaki büyük malikânenin marangozuydu. Aile, John henüz çok küçükken Humber ırmağının güney kıyısındaki Barrow kasabasına taşındı ve hayatının büyük bölümü orada, bataklıklarla çevrili, Londra'ya kıyasla dünyanın sonu sayılabilecek bir taşra köşesinde geçti.

Çocukluğuna dair anlatılan bir hikâye vardır: altı yaşındayken çiçek hastalığına yakalandığında, yatağının yanına, yorganın üstüne bir saat konmuş; çocuk günlerce o saatin tiklemesini dinlemiş, kapağını açıp içindeki çarkların dönüşünü seyretmiş. Bu anlatı doğru da olabilir, sonradan güzelleştirilmiş de; ama sonrasında olanlar tartışmasızdır.

Harrison'ın hiçbir örgün eğitimi olmadı. Matematiği, mekaniği, fiziği kendi kendine öğrendi. Gençliğinde eline doğa felsefesi üzerine el yazması bir ders metni geçti; kâğıt ve kitap pahalı olduğu için metni ve içindeki şekilleri baştan sona kendi eliyle kopyalayıp kendine bir kopya çıkardı. Öğrenme yöntemi buydu: kopyalamak, kurcalamak, yapmak. Kilise korosunda şarkı söyledi, çan takımını yönetti, kulağını seslerin ve aralıkların üzerinde terbiye etti. Ömrü boyunca zamanı bir mühendis kadar bir müzisyen gibi de düşünecekti.

Yirmi yaşındayken, 1713'te, ilk büyük ayaklı saatini yaptı. Bu saatin olağanüstü yanı çalışması değil, malzemesiydi: çarkların neredeyse tamamı tahtadandı. Meşe gövdeler, şimşir dişler. Bir marangozun oğlu, elindeki tek malzemeyle saatçilik yapıyordu. Ama bu bir zorunluluktan doğan çözüm olmaktan çıkıp bir yönteme dönüştü, çünkü tahtanın metalde olmayan bir erdemi vardı: doğru cinsi seçildiğinde kendi yağını kendi taşıyordu.

Bu fikir, Harrison'ın bütün ömrüne yayılan takıntısının çekirdeğidir. Saatlerin baş düşmanı sürtünmedir; sürtünmenin ilacı da yağdır. Ama yağ ısınınca incelir, soğuyunca koyulaşır, zamanla kurur ve kirlenir. Yağ, saatin içine yerleşmiş bir yalan kaynağıdır. Harrison'ın bütün kariyeri, yağa ihtiyaç duymayan bir mekanizma arayışı olarak okunabilir.

1720'lerin başında, kardeşi James ile birlikte, yakınlardaki Brocklesby malikânesi için bir kule saati yaptılar. Bu saatin yatakları, Karayipler'den gelen son derece sert ve doğal olarak yağlı bir ağaç olan peygamber ağacından yapılmıştı. Saat üç yüz yıla yakın süredir çalışıyor ve bir kez bile yağlanmadı.

Aynı yıllarda Harrison iki buluş daha yaptı; ikisi de sonradan saatçiliğin ortak malı oldu. Birincisi, çekirge kaçağı adı verilen, saatin kalbindeki o "tik" sesini üreten düzenekti. Harrison'ın tasarımında parçalar birbirinin üzerinde sürtünerek değil, çekirge sıçrar gibi temas edip ayrılarak çalışıyordu; yani yine yağsız. İkincisi ızgara sarkaçtı. Sıcakta uzayan bir sarkaç, saati yavaşlatır. Harrison, farklı oranlarda genleşen pirinç ve çelik çubukları öyle bir dizdi ki birinin uzaması diğerinin kısalmasıyla dengeleniyor, sarkacın etkin boyu sıcaklıktan bağımsız kalıyordu. Isının kendi kendini yenmesi. Bu ilke, farklı biçimlerde, onun bütün deniz saatlerinde geri dönecekti.

Barrow'da yaptığı hassas sarkaçlı saatler, kendi gözlemlerine göre ayda bir saniyeden az sapıyordu. Bu, çağın en iyi Londra atölyelerinin ürünlerinden kat kat iyiydi ve onları bir taşra kasabasında, marangoz tezgâhının yanında yapan adamın hiçbir unvanı yoktu.

Ödülün duyurulması Harrison'a ulaştığında, aklına taşra saatçiliğinin çok ötesinde bir şey geldi. Sarkacı tümüyle ortadan kaldıracaktı. Sallanan bir güvertede sarkaç işe yaramıyorsa, zamanı sarkaç olmadan saymanın bir yolunu bulmak gerekiyordu. Otuzlu yaşlarının başında, Humber kıyısındaki evinde, ömrünün geri kalan kırk altı yılını yutacak makinenin çizimlerini yapmaya başladı.

1730 yılında Harrison, koltuğunun altında çizimlerle Londra'ya gitti. Önce dönemin Kraliyet Gökbilimcisi Edmond Halley'e gitti. Halley, kuyruklu yıldızın adamı, boylam sorununun gökyüzü tarafından çözüleceğine inananlardandı; ama karşısındaki adamın sıradan bir hayalperest olmadığını gördü ve onu dönemin en saygın saat ustası George Graham'a yolladı.

O buluşma bu hikâyenin en sevimli sahnelerinden biridir. Graham, kendi mesleğine dışarıdan dalmış, unvansız bir taşralıyla sabahtan akşama kadar konuştu. Konuşmanın sonunda, karşısındakinin ne yaptığını gerçekten bildiğine ikna olmuş hâlde, Harrison'a hiçbir teminat istemeden ve faizsiz olarak 200 sterlin borç verdi. Bu para, ilk deniz saatinin yapımını mümkün kıldı.

Beş yıl sonra, 1735'te, ortaya sonradan H1 diye anılacak makine çıktı. Bu bir saatten çok bir mekanizmaydı: yaklaşık 34 kilo ağırlığında, parlak pirinçten, insan boyuna yakın. Sarkaç yoktu. Onun yerine, yaylarla birbirine bağlanmış iki büyük dengeleyici vardı. Bunlar ters yönlerde salınıyordu; gemi bir yana yattığında birine olan etki diğerinde tersine işliyor, sallantı kendi kendini iptal ediyordu. Isı dengelemesi, çekirge kaçağı, yağsız yataklar; Barrow'da öğrenilen her şey bu makinenin içindeydi.

H1 1736'da denize açıldı. Savaş gemisiyle Lizbon'a gitti, dönüşte başka bir gemiye alındı. Asıl mesele dönüş yolculuğunda yaşandı. Gemi İngiltere'ye yaklaşırken, seyir zabiti karanın belli bir burun olduğunu hesaplamıştı. Harrison, saatine bakarak buna itiraz etti ve gerçek konumun yaklaşık altmış mil batıda, başka bir burun olduğunu söyledi. Ertesi gün haklı çıktığı görüldü. Altmış millik bir hata, kayalıklarla dolu bir kıyıda bir geminin kaderini belirleyecek bir hatadır.

Boylam Kurulu, 1714'te kurulduğu hâlde o güne dek bir kez bile resmen toplanmamıştı. İlk toplantısını 1737'de, bu makineyi görüşmek için yaptı. Harrison'a daha iyisini yapması için 500 sterlin verildi. Ve burada, bu hikâyenin en tuhaf döngüsü başladı: Kurul bekliyordu, Harrison ise kendi işinden asla memnun olmuyordu.

Lizbon yolculuğu aslında ödül için yeterli bir kanıt sayılmazdı, ama Harrison'ın kendisi de zaten H1'i öne sürmek istemedi. İkinci bir makine yapmak üzere izin istedi. 1741'e gelindiğinde H2 hazırdı; daha ağır, daha sağlam. Denize hiç çıkmadı. Bir yandan İspanya ile savaş sürüyor ve makinenin düşman eline geçmesinden çekiniliyordu; ama asıl engel Harrison'ın kendi bulgusuydu. Geminin bir eksen etrafında yavaşça dönmesi hâlinde, yani yalpalamadan çok savrulma hareketinde, çubuk biçimli dengeleyicilerin hata vereceğini fark etti. Kimse söylemeden kendi eserini reddetti.

Sonra sessizlik geldi. Harrison'ın hayatından yaklaşık yirmi yıl, tek bir makinenin peşinde eriyip gitti. H3, 753 parçadan oluşuyordu ve iki büyük buluş getirdi. Birincisi çift metal şeritti: farklı oranlarda genleşen iki metal ince bir şerit hâlinde birbirine perçinlenmişti, ısı değiştiğinde şerit bükülüyor ve bu bükülme doğrudan dengeleyicinin ayarına müdahale ediyordu. Bugün her termostatın içinde bu ilkenin bir torunu vardır. İkincisi kafesli makaralı yataktı; modern rulmanların atasıdır.

Bu emeğin karşılığında ne aldı? 1749'da Kraliyet Cemiyeti ona bilimdeki en yüksek nişanı olan Copley Madalyası'nı verdi. Bir bilim akademisinin, üniversite görmemiş bir taşralı zanaatkâra verdiği bu madalya, Harrison'ın artık ciddiye alındığının kanıtıydı.

Ama H3 hâlâ istediği kadar iyi değildi. Ve tam o sırada Harrison, kendi otuz yılını geçersiz kılan bir şey fark etti. Londra'da kendisi için yaptırdığı bir cep saatinin beklediğinden çok daha iyi çalıştığını gördü. Küçük olmak dezavantaj değildi; küçük bir denge çarkı çok daha hızlı salınıyor, saniyede beş kez atıyordu. Bu kadar hızlı atan bir kalbi, geminin ağır ve yavaş hareketleri kolay kolay bozamazdı. Büyük makineler yanlış yoldu.

1759'da Harrison altmış altı yaşındaydı ve hayatının eserini bitirdi. H4, dev bir cep saatiydi: yaklaşık 13 santimetre çapında, bir buçuk kiloya yakın, gümüş kasalı, kadranı beyaz mineden, elle işlenmiş bir kâse gibi. Sürtünmenin en yoğun olduğu noktalara elmas ve yakut yerleştirilmişti. Kırk yıl boyunca tahta çarklarla, pirinç kollarla, devasa yaylarla uğraşan adam, çözümü avucunun içine sığan bir nesneye indirmişti.

Geriye tek bir şey kalıyordu: denemek.

Kasım 1761'de Harrison'ın oğlu William, babasının saatiyle birlikte Portsmouth'tan Jamaika'ya doğru yola çıktı. John artık altmış sekiz yaşındaydı; bu yolculuğu oğlu yapacaktı. Saat, kilitli bir sandığın içinde, dört ayrı anahtarla korunuyordu.

Yolculuğun daha başında küçük bir sahne yaşandı. Gemi Madeira'ya doğru giderken, seyir hesaplarıyla saatin verdiği konum arasında ciddi bir fark çıktı. William saate güvendi ve adanın ertesi sabah ufukta görüneceğini söyledi. Gemide su ve bira azalmıştı, kaptan için bu ciddi bir kumardı; ama William'ın dediği çıktı. Anlatıldığına göre kaptan, bu türden ilk saatin bir eşini satın almaya söz verdi.

Ocak 1762'de Jamaika'ya vardıklarında saat, iki aydan uzun süren bir okyanus geçişinin ardından yalnızca 5,1 saniye geri kalmıştı. Bu, boylamda 1,25 dakikalık bir hataya, yani ekvatora yakın enlemlerde yaklaşık bir deniz miline karşılık geliyordu. Ödülün istediği sınır otuz mildi. Harrison, hedefin otuz katı iyi bir sonuç almıştı.

Bu noktada hikâye bitmeliydi. Bitmedi.

Boylam Kurulu sonucu kabul etmedi. Gerekçeler teknik olarak savunulabilirdi: Jamaika'nın Greenwich'e göre boylamı zaten tam olarak bilinmiyordu, ölçüm yöntemi yeterince denetlenmemişti ve tek bir başarılı yolculuk, bir makinenin güvenilir olduğunu değil, olsa olsa şanslı olduğunu gösterirdi. Kurulun bakış açısından bu, bir mucidin iddiası değil, imparatorluğun bütün donanmasını emanet edeceği bir yöntem meselesiydi. Harrison'ın bakış açısındansa kapı, tam eşikteyken bir kez daha kapanmıştı.

İkinci bir deneme düzenlendi. Mart 1764'te William, bu kez bir firkateynle Barbados'a gitti. Kırk yedi günlük yolculuğun sonunda saatin hatası 39,2 saniyeydi; boylamda on milin altında bir sapma. Ödülün aradığı doğruluğun üç katından fazla iyi bir sonuç.

Barbados'ta onları bekleyen bir gözlem ekibi vardı ve başında Nevil Maskelyne duruyordu. Maskelyne, rakip yöntemin en yetkin savunucusuydu: ay uzaklıkları yöntemi. Bu yöntemde denizci, ayın yıldızlara ve güneşe olan açısal uzaklığını ölçüyor, sonra önceden hesaplanmış çizelgelerle karşılaştırarak Greenwich saatini buluyordu. Uzun, karmaşık, hava koşullarına bağımlı bir hesaptı; ama bir avantajı vardı: bir saat kadar pahalı değildi ve kırılıp durması söz konusu olamazdı, çünkü gökyüzü kırılmaz.

Harrison'lar, kendi yöntemini sınayan kişinin aynı zamanda rakip yöntemin sahibi olmasına itiraz ettiler. İtiraz makuldü; ama Maskelyne'ın kötü niyetli olduğunu gösteren bir kanıt da yoktur. İki yöntem de gerçekten işe yarıyordu ve dönemin soruları meşruydu: bu saatten kaç tane yapılabilir, kaça mal olur, kim tamir eder?

Yine de Kurulun 1764 sonrası tutumu Harrison için yıkıcı oldu. Sonucun ödül ölçütlerini aştığı kabul edildi, fakat ödeme koşullara bağlandı. 1765'te çıkarılan düzenlemeye göre Harrison, paranın yarısını alabilmek için saatini altı kişilik bir uzman heyetinin önünde parçalarına ayıracak, çalışma ilkesini eksiksiz anlatacak ve dört makinesinin hepsini devlete teslim edecekti. Kalan yarısı ise ancak başkaları tarafından aynı saatten kopyalar üretilebildiği kanıtlanınca ödenecekti.

Harrison boyun eğdi. Ömrünün eserini açtı, çizdirdi, anlattı ve H1'den H4'e bütün makinelerini teslim etti. H4 Greenwich'e götürüldü ve orada sınandı; bu testlerde saat beklenen başarıyı göstermedi. Harrison saatinin yanlış kullanıldığını, kurulma biçiminin ve yerleştirilmesinin hatalı olduğunu söyledi. Kim haklıydı, bugün bile tam olarak ayrıştırılamıyor.

Bu arada Maskelyne 1765'te Kraliyet Gökbilimcisi oldu ve bir yıl sonra Deniz Yıllığı adlı gemici almanağını yayımlamaya başladı; ay uzaklıkları yöntemini herhangi bir kaptanın uygulayabileceği kadar basitleştiren çizelgeler. Bu yıllık, Britanya denizciliğini dönüştüren gerçek bir başarıydı ve onlarca yıl saatin yanında kullanılmaya devam etti.

Kurul ayrıca, H4'ün kopyalanabilir olduğunu sınamak için Londralı saatçi Larcum Kendall'a bir kopya ısmarladı. Kendall işi başardı; 450 sterline yaptığı saat, Harrison'ın tasarımının bir mucizeye değil bir yönteme dayandığını kanıtladı. Bu, Harrison'ın haklılığının en güçlü delili oldu; ama aynı zamanda ödülünü almasını gerektirmeyen bir delil olarak da kullanılabilirdi.

Harrison yetmişli yaşlarındaydı. Gözleri zayıflıyordu. Elinde artık makinesi bile yoktu. Ve karşısındaki kurulun kapısı, her açıldığında arkasında bir kapı daha çıkıyordu.

Harrison teslim olmadı. Oğluyla birlikte, teslim ettiği H4'ün bir benzerini, H5'i yaptı. Sonra kurula değil, kurulun üstündeki tek mercie başvurdu: krala.

1772 yılında Üçüncü George, Londra yakınlarındaki Kew Sarayı'nda kendi özel gözlemevini bu iş için açtı. On hafta boyunca saat, kralın gözetiminde günlük olarak izlendi. Sonuç, günde bir saniyenin üçte birinin altında bir sapmaydı. Kralın, bu sonucu gördükten sonra yaşlı ustaya hakkının teslim edileceğine dair söz verdiği anlatılır.

Kraliyet desteğiyle mesele doğrudan parlamentoya taşındı. Haziran 1773'te parlamento Harrison'a 8 bin 750 sterlin ödenmesini kararlaştırdı. Metin dikkatle yazılmıştı: bu para ödül değildi. Bir ödül değil, bir lütuf, bir takdir ödemesiydi. Harrison seksen yaşındaydı.

Rakamlarla bakıldığında, kırk yılı aşkın süre boyunca Kurulun verdiği avanslarla, 1765 ödemesiyle ve bu son kararla Harrison'ın eline geçen toplam para 23 bin sterlini biraz aşar. Yani ilan edilen ödülden daha fazla para almıştır. Ama o 20 bin sterlinlik boylam ödülünü hiçbir zaman kazanmadı. Resmî kayıtlarda o ödül kimseye verilmemiştir; Harrison'a da, Maskelyne'a da, başka kimseye de. Kırk yıl boyunca peşinden koştuğu şey, teknik bir kanıt sorunu olmaktan çıkıp bir kabul edilme sorununa dönüşmüştü ve o kabul hiçbir zaman istediği biçimde gelmedi.

24 Mart 1776'da Londra'da öldü. Seksen ikisindeydi. Hampstead'deki kilisenin mezarlığına gömüldü.

Ölümünden yalnızca birkaç ay sonra, dünyanın öbür ucunda James Cook ikinci Pasifik seferinden dönüyordu. Yanında Kendall'ın yaptığı kopya vardı ve Cook o saati üç yıl boyunca buzulların arasında, tropiklerde, okyanusun en ıssız köşelerinde kullandı. Seyir defterine yazdığı sözler, Boylam Kurulu'nun onca yıl vermediği onayı tek cümlede verdi: saat onun hiç şaşmayan rehberiydi, güvenilir dostuydu. Cook'un Pasifik haritaları, bir insan ömrü boyunca bilinen dünyanın kenarlarını yeniden çizdi; bunu mümkün kılan şey, Barrow'lu bir marangozun yağsız yatak takıntısıydı.

Sonrası hızlı gelişti. Harrison'ın açtığı yol, Thomas Earnshaw ve John Arnold gibi ustaların elinde ucuzlayıp basitleşti; kronometre, bir dâhinin tek nüsha eseri olmaktan çıkıp seri üretilen bir gemi aleti hâline geldi. 1831'de Charles Darwin'i Güney Amerika'ya götüren araştırma gemisi yola çıktığında ambarında yirmi iki kronometre vardı; amaçlarından biri dünyanın çevresinde kesintisiz bir boylam ölçüm zinciri kurmaktı ve bunu birkaç saniyelik hatayla başardılar. Boylam Kurulu ise görevi fiilen tamamlandığı için 1828'de dağıtıldı.

Bu zincirin son halkası 1884'te takıldı. Dünyanın başlıca ülkeleri Washington'da toplanıp sıfır boylamının nereden geçeceğine karar verdiler ve Greenwich'i seçtiler. Seçimin nedeni büyük ölçüde pratikti: dünya denizciliğinin çoğu zaten Greenwich'e göre ayarlanmış çizelgelerle ve Greenwich saatini taşıyan kronometrelerle sefer yapıyordu. Bugün kullandığımız saat dilimleri, o kararın torunlarıdır. Zaman ile mekânın aynı şey olduğu fikri, Harrison'ın makinelerinin içinden dünyaya yayıldı.

Makinelerin kendisi ise uzun bir unutulma dönemi geçirdi. Yirminci yüzyılın başında, bir deniz subayı olan Rupert Gould onları Greenwich'in depolarında paslanmış, parçalanmış hâlde buldu ve on iki yılını, kendi cebinden, bu makineleri onarmaya adadı. Bugün H1, H2 ve H3 Greenwich'te çalışır durumda sergileniyor; üç yüz yaşına yaklaşan çarklar hâlâ dönüyor. H4 ise durdurulmuş hâlde tutuluyor; onu çalıştırmak aşındırmak olurdu.

Harrison'ın son iddiası da sonunda sınandı. Ölümünden bir yıl önce yayımladığı son risalesinde, doğru yapılmış bir sarkaçlı saatin yüz günde bir saniyeden az sapabileceğini yazmıştı. Çağdaşları bunu yaşlı bir adamın övünmesi saydı. 2015 yılında, onun ilkelerine göre inşa edilmiş bir sarkaçlı saat Greenwich'te mühürlü bir kutu içinde yüz gün boyunca çalıştırıldı ve sürenin sonunda hatası bir saniyenin bile altındaydı. Ortaya çıkan rekor, Harrison'ın iki yüz kırk yıl önce yazdığı cümlenin doğru olduğunu gösterdi.

24 Mart 2006'da, ölümünün iki yüz otuzuncu yıldönümünde, Westminster Manastırı'nın zeminine Harrison için bir anı taşı yerleştirildi. Taşın konduğu yer özenle seçilmişti: İngiliz saatçiliğinin iki büyük ustasının, Thomas Tompion ile George Graham'ın mezarlarının yanı. Graham, 1730'da tanımadığı bir taşralıya teminatsız 200 sterlin veren adamdı. Harrison, iki yüz yetmiş altı yıl sonra ona borcunu ödemiş oldu.

Bugün cebinizdeki telefon konumunuzu bir metre hassasiyetle söylüyorsa, bunu yapma biçimi aslında değişmedi. Yörüngedeki uydular birer atom saatidir; telefon onlardan gelen sinyallerin arasındaki milyarda birlik zaman farklarını ölçer ve bu farkları mesafeye çevirir. Nerede olduğunuzu bulmanın yolu hâlâ, saatin kaç olduğunu yeterince iyi bilmekten geçiyor. Okula gitmemiş bir marangoz, denizin ölçülemez sanılan genişliğine bunu kanıtlamak için kırk yılını harcadı ve haklı çıktı.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.