Kılıcı Yenilmezdi, Notaları Silindi: Şövalye Saint-Georges

Bölüm metni

On sekizinci yüzyıl Paris'inde kimse onu kılıçla yenemiyordu; kraliçe kendisiyle müzik yapıyor, Avrupa'nın en iyi orkestrası onun sopasıyla çalıyordu. Sonra üç opera divası bir dilekçe imzaladı: bir siyahın emrine giremezlerdi. O dilekçeden sonra adı, yalnız o salondan değil, iki yüz yıl boyunca müzik tarihinden silindi.

Karayipler'in rüzgârı, 18. yüzyılın ortasında Fransa'ya şeker taşıyan gemilerin yelkenlerini şişirirken, o şekerin geldiği topraklarda yaşayan insanların çoğunun adı hiçbir deftere yazılmıyordu. Fransa'nın en zengin sömürgelerinden biri olan Guadeloupe, Türkçede söylendiği haliyle Guadelup adası, kamış tarlalarıyla kaplıydı ve o tarlalarda çalışanların neredeyse tamamı köleleştirilmiş Afrikalılardı. 1745 yılının Aralık ayının sonunda, adanın Baillif adlı kasabasındaki bir plantasyonda bir çocuk doğdu. Annesi Nanon adında, Senegal kökenli, o sırada henüz on yedi yaşlarında olan köleleştirilmiş bir kadındı. Babası ise plantasyonun sahibi, varlıklı bir Fransız toprak sahibi olan Georges Bologne de Saint-Georges'du.

Bu doğumun hukuki anlamı acımasız derecede nettir. Fransız sömürgelerinde köleliği düzenleyen yasa, çocuğun statüsünü annenin statüsüne bağlıyordu. Yani babası adanın en güçlü adamlarından biri olsa da, çocuk doğduğu anda hukuken özgür değildi. Adı Joseph konuldu. Ömrünün geri kalanında taşıyacağı unvan, babasının mülkünün adından gelecekti: Saint-Georges.

Bu tür doğumlar Karayipler'de istisna değildi, kural gibiydi. İstisna olan, sonrasında yaşananlardı. Çoğu plantasyon sahibi bu çocukları tanımaz, tarlaya gönderir, adlarını bile anmazdı. Georges Bologne bunu yapmadı. Oğlunu tanıdı, yanına aldı, ona kendi soyadını ve kendi hayat standardını verdi. Nanon'u da bıraktı denemez; kadın hayatı boyunca ailenin çevresinde kaldı ve oğluyla bağı hiç kopmadı. Bu, dönemin ölçüleriyle son derece sıra dışı bir davranıştı ve Joseph'in bütün hayatını belirleyen o tuhaf ikiliği de yaratan şeydi: hem sarayın kapılarından içeri girebilen bir beyefendi, hem de aynı sarayın yasalarının eşit saymadığı bir insan.

Aile, çocuğun yedi yaşına bastığı sırada, 1753 yazında Fransa'ya gitti. Atlantik'i aşan o yolculuk, Joseph'in hayatındaki ilk büyük kopuştur. Doğduğu ada, kamışın kokusu, annesinin dili, hepsi arkada kaldı. Fransa'da onu bir Cizvit yatılı okulu bekliyordu; babası oğlunun bir Fransız soylusu gibi yetişmesini istiyordu ve bu isteğinde hiçbir tereddüt göstermedi. Birkaç yıl sonra aile Bordeaux'da yeniden bir araya geldi ve Paris'e yerleşti. Artık Joseph'in dünyası kamış tarlaları değil, Paris'in taş döşeli sokakları, Latince dersleri, dans hocaları ve eskrim salonlarıydı.

Ama Paris, bu çocuğu görmediği bir şey olarak görmedi. 18. yüzyıl Fransa'sında Afrika kökenli insanların varlığı hem merak hem de tedirginlik uyandırıyordu. Sömürgelerden gelen zenginlik başkentin mimarisini besliyordu, fakat o zenginliğin insani bedeli hakkında konuşmak henüz moda değildi. Joseph gibi, beyaz bir baba ile köleleştirilmiş bir anneden doğmuş çocuklara dönemin diliyle özel bir sıfat yakıştırılıyordu ve bu sıfat, ne kadar iyi yetişmiş olursa olsun, kişiyi belirli kapıların dışında tutmak için her zaman hazırda bekleyen bir anahtardı. Nitekim 1770'lerde Fransa'da yürürlüğe giren düzenlemeler, Afrika kökenli kişilerin belirli evlilikleri yapmasını ve belirli unvanları taşımasını kısıtlıyordu. Yani mesele kişisel bir husumet değildi; sistemin kendisi, tam da onun gibi birinin yükselmesi ihtimaline karşı kurulmuştu.

Bu yüzden çocukluğunun sessiz yılları, sonradan gelen bütün gürültünün habercisidir. Bir çocuk düşünün: Paris'in en iyi hocalarından ders alıyor, Fransızcayı aksansız konuşuyor, kemanı ve kılıcı aynı ciddiyetle öğreniyor. Ve aynı çocuk, o odalardan çıktığında, kendisine bakan her gözün önce tenini gördüğünü biliyor. Bu ikili bilinç, onu ya ezecek ya da bileyecekti. Joseph Bologne'un hayatı, ikincisinin hikâyesidir.

Babasının verdiği eğitimin merkezinde iki şey vardı. Birincisi silahtı. Fransız aristokrasisinde kılıç kullanmak bir spor değil, bir kimlikti; bir adamın kim olduğunu ilan etme biçimiydi. İkincisi müzikti. Bir soylunun keman çalabilmesi hoş karşılanan bir incelikti. Babası muhtemelen bunların ikisini de birer süs olarak düşünmüştü. Oğlu ise ikisini de birer meslek hâline getirecekti. Ve on üç yaşında Paris'in Saint-Honoré caddesindeki bir eskrim akademisinin kapısından içeri girdiğinde, Fransa'nın yakın tarihindeki en olağanüstü kariyerlerden biri sessizce başlamış oldu.

O akademinin sahibi, dönemin en saygın eskrim ustalarından biri olan Nicolas Texier de La Boëssière'di. Öğrencisini altı yıl boyunca çalıştırdı ve onun hakkında sonradan yazılanlar hep aynı iki kelimeye çıkar: hız ve isabet. Saint-Georges'un kolunun uzunluğu, ayaklarının çabukluğu ve soğukkanlılığı, salonda onu neredeyse dokunulmaz kılıyordu. Yaşı daha yirmiye varmadan Paris'te ona takılan lakap, bir sporcuya değil bir efsaneye yakışacak cinstendi: silahların tanrısı.

Bu ünü kesinleştiren olay, Rouen'lı bir eskrim ustasıyla yaşandı. Alexandre Picard adındaki bu adam, genç Saint-Georges'u küçümseyerek onu ustasının yanındaki melez çocuk diye anmış, yeteneğini alaya almıştı. Karşılaşma düzenlendi. Salonda o gün ne olduğunu ayrıntısıyla bilmiyoruz, ama sonucu biliyoruz: Saint-Georges kazandı ve Picard'ın alayı, Paris'in salonlarında yıllarca anlatılacak bir mağlubiyete dönüştü. Babasının bu galibiyetin ardından oğluna bir at ve araba hediye ettiği anlatılır. Daha önemlisi, on yedi yaşındayken kendisine kralın süvari muhafızları arasında bir yer ve bununla birlikte şövalye unvanı verildi. Artık adı Şövalye Saint-Georges'du ve bu unvan, doğduğu andaki hukuki durumu düşünüldüğünde, neredeyse inanılması güç bir sıçramaydı.

Ne var ki Saint-Georges'un asıl tuhaflığı, kılıçta zirveye çıkmış bir adamın aynı anda müzikte de zirveye tırmanıyor olmasıydı. Kimden keman dersi aldığı konusunda kesin belgeler yok; dönemin büyük Fransız keman ustalarının ve besteci François-Joseph Gossec'in çevresinde yetiştiği biliniyor. Kesin olan şu: 1764 yılında ünlü İtalyan virtüöz Antonio Lolli, eserlerinden birini ona ithaf etti. Bir bestecinin bir eseri bir amatöre ithaf etmesi nezaket olabilir; ama bu ithafların arkası geldi. Gossec de, başkaları da ona eser adadı. Bu, müzik dünyasının onu ciddiye aldığının en açık kanıtıydı.

1769'da Paris'in yeni kurulan orkestrası Concert des Amateurs, yani Amatörler Konseri'nde keman çalmaya başladı. Adındaki amatör kelimesi yanıltıcıdır; bu, dönemin en iyi çalgıcılarını bir araya getiren, para karşılığı değil tutku için çalan, son derece iddialı bir topluluktu. Saint-Georges kısa sürede başkemancı oldu.

Sonra besteci olarak ortaya çıktı. 1770'lerin hemen başında ilk eser grubunu, altı yaylı çalgılar dörtlüsünü yayımladı. Bunlar Fransa'da bu türün ilk örnekleri arasındadır ve bilinen kadarıyla Afrika kökenli bir bestecinin yayımladığı ilk yaylı dörtlülerdir. 1772'de kendi yazdığı keman konçertosunu, Gossec'in yönetimindeki orkestrayla, solist olarak kendisi seslendirdi. Salonda oturanlar o akşam çok sıra dışı bir şey gördüler: eseri yazan, çalan ve müzikte neyin mümkün olduğunu yeniden tanımlayan aynı adamdı.

Ertesi yıl, 1773'te, Gossec Paris'in en eski konser kurumu olan Concert Spirituel'in, yani Kutsal Konser'in başına geçince, Amatörler Konseri'nin yönetimi Saint-Georges'a kaldı. Yirmi sekiz yaşındaydı. Elindeki orkestrayı öyle bir disipline soktu ki, 1780'e gelindiğinde Paris'te senfoni çalan en iyi topluluk olarak anılıyordu. Bu, boş bir övgü değil; provaların düzeni, yaylıların birlikte çalması, tempo anlayışının tutarlılığı gibi somut şeylerden söz ediliyordu. Modern anlamda orkestra şefliğinin Fransa'daki ilk gerçek örneklerinden birini kurmuştu.

Besteci olarak da hızlıydı. Ömrü boyunca on iki keman konçertosu, senfoniler, birden fazla çalgının solist olarak öne çıktığı sekiz kadar konçertant senfoni, sonatlar ve şarkılar yazdı. Konçertolarındaki keman partileri son derece zordur; çünkü onları kendisi için yazıyordu ve kendi elinin sınırlarını kimse kadar iyi bilmiyordu. Müziği, dönemin Viyana okuluyla aynı havayı soluyan, zarif, şeffaf, dans duygusu güçlü bir müziktir; ama Fransız tarafı da hep belirgindir: melodiler şarkı söyler gibi akar, süsleme zevkine düşkündür.

Bu yıllarda Paris'te Saint-Georges bir şöhretti. Kraliçe Marie-Antoinette'in çevresinde müzik yaptığı, saray salonlarında çaldığı, iyi ata bindiği, iyi dans ettiği, iyi yüzdüğü anlatılır. Yani hem sanatta hem sporda, dönemin bir insandan isteyebileceği her şeyde en üstte duran biriydi. Ve tam bu noktada, kariyerinin en yükseğe tırmandığı anda, Fransa ona kendi hakkındaki asıl kararını bildirdi.

1776 yılında Paris Operası'nın, resmî adıyla Académie Royale de Musique'in, yani Kraliyet Müzik Akademisi'nin başına yeni bir yönetici aranıyordu. Kurum mali açıdan çökmüş, sanatsal açıdan yönünü kaybetmişti. Aranan kişi, dağınık bir orkestrayı toparlayabilecek, sahne ile çukur arasındaki düzeni kurabilecek, hem besteci hem yönetici olacak biriydi.

Paris'te bu tarife uyan tek bir isim vardı. Amatörler Konseri'ni sıfırdan kurup Avrupa'nın en iyilerinden biri hâline getirmiş olan adam, bu işin doğal adayıydı ve adaylığı ciddi biçimde gündeme geldi.

Sonra opera binasının içinden bir dilekçe çıktı. Kurumun en ünlü kadın sanatçılarından üçü, bir arzuhal kaleme alıp doğrudan Kraliçe'ye sundular. Metnin özü, tarihin en soğuk cümlelerinden biri olarak kaldı: onurları ve vicdanları, bir melezin emirleri altına girmelerine asla izin veremezdi.

Bu dilekçede kimse Saint-Georges'un müzikal yeterliliğini tartışmıyordu. Tartışılamazdı zaten; Paris'in yarısı onun yönettiği konserlere gidiyordu. Tartışılan tek şey, teniydi. Ve bu, saraya ulaştığı anda bir sanat meselesi olmaktan çıkıp siyasi bir mesele hâline geldi.

Saint-Georges'un buna nasıl tepki verdiği, karakteri hakkında belki her şeyden çok şey söyler. Kavga etmedi, basına başvurmadı, kimseyi düelloya çağırmadı. Kraliçe'yi zor durumda bırakmamak için adaylığını kendisi geri çekti. Kral XVI. Louis ise sorunu kökünden çözmeyi tercih etti: operayı doğrudan kraliyet yönetimine bağladı ve başına kendi memurlarından birini atadı. Böylece kimse açıkça bir şey söylemek zorunda kalmadı. Kapı, hiç kapanmamış gibi yapılarak kapatıldı.

Bu olayın ardından Saint-Georges kendini geri çekmedi; yön değiştirdi. Madem operanın yönetimi ona verilmiyordu, opera yazacaktı. 1777 yılının Temmuz ayında, Comédie-Italienne, yani İtalyan Tiyatrosu sahnesinde ilk operası Ernestine sahnelendi. Metnini yazan kişi, yıllar sonra edebiyat tarihine geçecek bir romana imza atacak olan Choderlos de Laclos'du. Eser başarısız oldu; sahnede yalnızca bir kez göründü ve kaldırıldı. Suçun büyük kısmının müzikte değil, zayıf librettoda olduğu dönemde de dile getirildi.

Vazgeçmedi. Sonraki yıllarda La Chasse, yani Av adlı ikinci operasını yazdı ve bu kez olumlu tepkiler aldı. 1780 yılının 8 Mart günü ise en kalıcı sahne eserini, Madame de Montesson'un özel tiyatrosunda seyirciyle buluşturdu: L'Amant anonyme, yani İsimsiz Âşık. Konusu, yıllardır bir kadına isimsiz mektuplar yazan ama kendini açık edemeyen bir adamın hikâyesiydi ve Madame de Genlis'in bir oyunundan uyarlanmıştı. İsimsiz Âşık, bugün elimizde bütünüyle kalmış tek Saint-Georges operasıdır. Diğerlerinin müziği büyük ölçüde kayıptır.

Bu arada 1781'de Amatörler Konseri mali nedenlerle dağıldı. Saint-Georges bir yıl bile boşta kalmadı; Paris'in yeni büyük topluluğu olan Concert de la Loge Olympique'in, yani Olimpik Loca Konseri'nin başına geçti. Ve orada, müzik tarihinin en önemli siparişlerinden birinin içinde yer aldı. 1785'te, topluluğun hamisi Kont d'Ogny aracılığıyla, Viyana'daki Joseph Haydn'dan altı senfoni ısmarlandı. Bugün Paris senfonileri diye anılan bu eserler, Haydn'ın olgunluk dönemindeki en parlak işleri arasındadır. Ve onları Paris'te ilk kez seyircinin önüne çıkaran orkestrayı yöneten kişi, Tuileries Sarayı'ndaki salonda, Saint-Georges'du. Avrupa'nın en büyük bestecisinin eserlerini Fransa'ya o tanıttı.

Şöhreti sınırların ötesine geçmişti. 1787 baharında Londra'ya gitti ve 9 Nisan günü, Galler Prensi'nin konutu olan Carlton House'da, yani Carlton Sarayı'nda, dönemin en merak edilen eskrimcilerinden Chevalier d'Éon ile karşılaştı. Karşısındaki, hayatının bir bölümünü kadın kimliğiyle yaşamış, Avrupa'nın dilinden düşmeyen bir figürdü ve o gün de kadın kıyafetiyle salona çıktı. Maç, İngiliz sosyetesinin gördüğü en gösterişli spor olaylarından biri olarak kaydedildi; d'Éon üstünlük sağladı, ama izleyicilerin hafızasında kalan şey iki efsanevi ismin aynı salonda buluşmasıydı. Bu ziyaret sırasında Saint-Georges'un portresi de yapıldı ve bugün onun yüzü hakkında sahip olduğumuz en güvenilir görsel kayıtlardan biri o portredir.

Londra'da başka bir şeyle daha karşılaştı: köleliğin kaldırılmasını savunan İngiliz hareketiyle. Fransa'ya dönerken yanında getirdiği yalnızca alkış değildi.

Paris'e döndüğünde ülke değişiyordu. Saint-Georges, kölelik karşıtı Société des Amis des Noirs'in, yani Siyahların Dostları Derneği'nin çevresindeydi. Derneğin kurucularından Brissot'nun İngiliz kölelik karşıtlarıyla yazışmalarına aracılık etti, İngiltere'de basılan metinlerin Fransızcaya kazandırılması için çalıştı. Artık yalnızca sanatçı değildi; bir siyasi kamplaşmanın belirli bir tarafındaydı.

1789 yılının 5 Mayıs günü, ülkenin kaderini değiştirecek olan Etats Généraux toplantısında bulunanlar arasındaydı ve maliye bakanı Necker'in köle ticaretini barbarca bir uygulama olarak nitelendirdiğini kendi kulaklarıyla duydu. İki ay sonra Bastille düştü. Devrim, Saint-Georges için soyut bir siyasi olay değildi. Devrimin ilan ettiği eşitlik ilkesi, hayatı boyunca kendisine kapatılan kapıların hukuki dayanağını ortadan kaldırıyordu.

Kılıcını bu kez sahne için değil, gerçekten kullandı. 1790 yılının Eylül ayında kuzeydeki Lille kentinde Ulusal Muhafız'a katıldı. Devrim savaşları başlayınca subay oldu. Ve 1792 yılının 8 Eylül günü, Fransa tarihinin en dikkat çekici askerî birliklerinden biri kuruldu: sömürgelerden gelen ve Afrika kökenli gönüllülerin oluşturduğu bir süvari lejyonu. Resmî adı Amerikalılar Lejyonu'ydu, ama herkes ona komutanının adını verdi: Saint-Georges Lejyonu. Yaklaşık 1000 kişilik bir kuvvetti ve Avrupa'da kurulan ilk büyük siyahi ve melez askerî birlik olarak kabul edilir. 1793 yılının Şubat ayında ordu düzeni içinde 13. Atlı Avcı Alayı adını aldı.

Bu lejyonun yardımcı komutanı, kendisi de Karayipler'de köleleştirilmiş bir kadının oğlu olan Thomas-Alexandre Dumas'ydı. Dumas kısa sürede general rütbesine yükselecek, oğlu ise Fransız edebiyatının en çok okunan romancılarından biri olacaktı. Yani Fransa'da kurulan bu tek birlikte, hem Avrupa'nın ilk siyahi general olacak adamı hem de o dönemin en ünlü müzisyenlerinden biri aynı bayrağın altında toplanmıştı.

1793 yılının 2 Nisan gününde Lille yakınlarında birliğiyle birlikte bir ihanet girişimini bozguna uğrattı. Cepheden gelen haberler onun lehineydi. Ama Paris'te siyaset, cephedeki başarıyı umursamayacak kadar hızlanmıştı.

Terör dönemi, sadakat kavramını sürekli yeniden tanımlıyordu. Bir gün devrimin kahramanı sayılan bir adam, ertesi gün eski rejimin adamı ilan edilebiliyordu. Saint-Georges'un geçmişi, bu makasın tam ortasındaydı: kralın muhafızları arasında yer almış, kraliçenin çevresinde müzik yapmış, aristokratların salonlarında çalmış bir adamdı. Bu geçmiş, artık bir sabıka kaydı gibi okunuyordu.

29 Eylül 1793'te tutuklandı. Ortada somut, ayrıntılı bir suçlama yoktu. Dosyasına giren şeyler arasında, devrimci sayılmayacak faaliyetlerde bulunmak, örneğin müzik toplantıları düzenlemek gibi maddeler vardı. Önce Chantilly Şatosu'nda, ardından Hondainville'deki bir başka şatoda tutuldu. Hapiste on bir ay geçirdi. O aylarda Fransa'da binlerce insan giyotine gitti; onun kurtulmasının nedeni belki de suçlamanın hiçbir zaman ciddi bir iddianameye dönüşememesiydi. 1794 yılının 24 Ekim gününde serbest bırakıldı.

Çıktığında bulduğu ülke, girdiğindekinden farklıydı ve onun için daha soğuktu. 1795 yılının Nisan ayında kısa bir süre yeniden gözaltına alındı, Mayıs ayında salıverildi. Aynı yılın Ekim ayında ordudaki görevine son verildi. Kendi kurduğu, kendi adını taşıyan alaya geri dönemedi. Elli yaşını geçmiş, ününün büyük kısmını yitirmiş, serveti erimiş bir adam olarak sivil hayata döndü. Aynı yılın Aralık ayında annesi Nanon öldü. Ömrünün başındaki o ilk bağ da böylece koptu.

Sonraki iki yıl belirsizdir. Karayipler'e, Fransız Devrimi'nin en sert biçimde sınandığı yer olan Saint-Domingue'e, yani bugünkü Haiti'ye gittiği bilinir. Orada köleliğin kaldırılmasının ardından kurulan yeni düzenin içinde bir yer arayıp aramadığı, tam olarak ne yaptığı belgelerle net değildir. Kesin olan, Paris'e döndüğünde elinde kalan tek şeye sarıldığıdır: müziğe.

Cercle de l'Harmonie, yani Ahenk Çevresi adıyla anılan bir toplulukta yeniden orkestra kurdu. 1797 ve 1798 yıllarında konserler verdi. Bunlar eski günlerin ihtişamıyla kıyaslanamazdı; ama kemanı elindeydi ve önünde çalan insanlar vardı. Sağlığı hızla bozuluyordu. Mesanesinde ilerleyen bir hastalık, son aylarında onu yatağa bağladı. 1799 yılının 9 Haziran gününde, Paris'in Marais semtinde, dostu olan bir subayın evinde, 53 yaşında öldü. Ölüm belgesi 1871'deki Paris Komünü yangınlarında kaybolduğu için, hayatının sonuna dair resmî kayıt bile bugün elimizde değildir.

Ölümünden üç yıl sonra Fransa, onun bütün hayatının üzerine bir çizgi çekti.

1802 yılında Napoléon Bonaparte, Devrim'in kaldırdığı köleliği Fransız sömürgelerinde yeniden yürürlüğe koydu. Aynı yıl Guadelup adasına gönderilen kuvvetler, adadaki direnişi kanlı biçimde bastırdı. Sömürgelerden gelen siyahi ve melez subaylar ordudan tasfiye edildi, Afrika kökenli kişilerin Fransa'ya girişine kısıtlamalar getirildi, karma evlilikler yeniden yasaklandı. Saint-Georges'un temsil ettiği her şey, yani bir sömürge adasında köleleştirilmiş bir kadından doğan çocuğun Paris'in en üst kültürel mevkilerine çıkabilmesi fikri, resmî olarak imkânsız ilan edildi.

Müziğinin sessizliğe gömülmesi, tek bir emirle gerçekleşmedi; böyle bir emir olduğuna dair sağlam bir belge de yoktur. Olan şey daha yavaş ve daha etkiliydi. Eserlerini çalan orkestra dağılmıştı. Onu savunacak bir öğrenci kuşağı yoktu; besteci olarak bir okul kurmamıştı. Müzik zevki hızla değişiyor, 18. yüzyılın zarif konçertant üslubu eskimiş sayılıyordu. Basılmamış el yazmaları, sahipleri ölünce dağıldı; operalarının partisyonları kayboldu. Ve bütün bunların üstüne, adını anmanın siyasi olarak sakıncalı hâle geldiği bir dönem geldi. Bir bestecinin unutulması için gereken her koşul aynı anda oluştu.

19. yüzyıl boyunca adı, müzik tarihlerinde değil, eskrim kitaplarında yaşadı. Kılıç ustaları onu hatırladı; konser salonları hatırlamadı. Tuhaf bir tersine dönüştü bu: hayattayken en çok emeği müziğe vermiş bir adam, ölümünden sonra yalnızca sporcu kimliğiyle anıldı.

Yeniden keşfi 20. yüzyılın ikinci yarısında başladı. Kütüphanelerde kalmış basılı nüshalar tarandı, konçertoları yeniden seslendirildi, yaylı dörtlüleri kaydedildi. İsimsiz Âşık, iki yüz yılı aşkın bir aradan sonra sahneye döndü ve bugün dünyanın önde gelen opera kurumlarının repertuvarında yer alıyor. Doğduğu adada adını taşıyan bir müzik festivali kuruldu. 2022'de hayatını konu alan bir sinema filmi çekildi ve hakkında yazılmış biyografiler, özellikle keman tarihçilerinin arşiv çalışmaları, hayatının belgelerle doğrulanabilen çerçevesini büyük ölçüde netleştirdi.

Bu yeniden keşfin en görünür anı 2001 yılının Aralık ayında Paris'te yaşandı. Başkentin merkezindeki bir sokak, adını 1802'de Guadelup'taki direnişi bastıran generalden alıyordu. Belediye meclisi, Antiller kökenli Fransız vatandaşlarının talebi üzerine sokağın adını değiştirdi. O sokak bugün Şövalye Saint-Georges Sokağı adını taşıyor. Yani köleliği geri getiren ordunun komutanının adı silindi ve yerine, o sistemin var olmaması gerektiğini kendi hayatıyla kanıtlamış bir müzisyenin adı yazıldı.

Geriye bir de tartışmalı bir sıfat kaldı. Saint-Georges bugün sıklıkla siyah Mozart diye anılıyor. Bu ifade kendi döneminde kullanılmadı; çok sonradan, onu tanıtmak isteyenler tarafından ortaya atıldı. İyi niyetli olduğu kadar sorunlu bir etikettir: bir sanatçıyı başka bir sanatçının gölgesinde tarif eder ve onu kendi başına değil, karşılaştırıldığı isim sayesinde değerli kılar. Oysa Saint-Georges'un müziği, kendi ölçütleriyle değerlendirildiğinde de ayakta durur; keman yazısı kendine özgüdür, konçertolarının solo bölümleri döneminin Fransız ekolünün en zorlu örnekleri arasındadır.

Onun hikâyesinden çıkan asıl şey belki de şudur. Yetenek, bir toplumun önyargısını tek başına yenmeye yetmiyor. Saint-Georges kendi çağının en iyi eskrimcisiydi, en iyi orkestra şeflerinden biriydi, kendi eserlerini çalan bir virtüözdü ve bunların hiçbiri 1776'da o dilekçeyi yazdırmayı engellemeye yetmedi. Buna karşılık, o dilekçe de onun müziğini yazmasını engelleyemedi. Notalar iki yüzyıl boyunca raflarda bekledi, ama yok olmadı. Bugün bir konser salonunda o konçertolardan biri çalındığında duyulan ses, sadece 18. yüzyıl Paris'inin sesi değil; bir adanın, bir kamış tarlasının ve adı hiçbir deftere yazılmayan bir kadının oğlunun, kendisini silmeye çalışan bir sistemden daha uzun yaşamayı başarmış sesidir.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.