Rahibelikten Tahta: Mezar Taşını Boş Bıraktıran İmparator

Bölüm metni

Batı Çin'de, bir imparator mezarının önünde yedi metrelik bir taş duruyor. Üzerinde tek bir harf yok — oysa yanındaki taş övgü dolu. O boş taşı, Çin'i on beş yıl boyunca "imparator" unvanıyla yöneten tek kadın diktirdi.

637 yılının sonbaharında, Tang hanedanının başkenti Chang'an, yani Çangan, dünyanın en kalabalık şehriydi. Bir milyona yakın insanın yaşadığı, İpek Yolu'nun batı ucundan gelen kervanların boşaldığı, Soğd tüccarların, Türk atlıların, Hint rahiplerin aynı sokaklarda dolaştığı bir başkent. Şehrin kuzeyinde, surların içinde bir başka şehir daha vardı: saray. Ve o sonbaharda saray kapısından içeri, taşrada büyümüş, on dört yaşında bir kız giriyordu.

Adı Wu Zhao'ydu. Babası Wu Shihuo, aslen kereste tüccarıydı. Sıradan bir tüccar değil, imparatorluk inşaat işlerine kereste satan, parasıyla saygınlık satın almış bir adam. Sui hanedanı çökerken Li Yuan'ın isyanına destek vermiş, hanedan kurulunca da devlet hizmetine alınmıştı. Annesi Yang ise devrilen Sui hanedanının soylu ailesindendi; okuma yazma bilen, klasikleri tanıyan bir kadındı. Ama Wu Shihuo 635'te ölünce her şey değişti. Önceki eşinden olan oğulları, dul kalan üvey annelerine ve kız kardeşlerine hiç de nazik davranmadılar. Wu Zhao'nun çocukluğunun ikinci yarısı, bir evde istenmeden yaşamanın ne demek olduğunu öğrenmekle geçti.

Saraya çağrılması, ailenin güzelliğiyle bilinen kızına dair bir dedikodunun imparator Li Shimin'in kulağına gitmesiyle oldu. Anlatılanlara göre annesi, kızını uğurlarken ağladı. Wu Zhao'nun cevabı sonraki yüzyıllar boyunca tekrarlandı: Göğün Oğlu'nun huzuruna çıkmanın neden bir talihsizlik sayılması gerektiğini anlamıyordu.

Ona verilen unvan cairen'di: beşinci dereceden bir cariye. Sarayda kendisiyle aynı unvanı taşıyan dört kişi daha vardı, üstünde ise onlarca kadın. İmparator ona Meiniang diye seslendi. Bu, bir kariyerin başlangıcı değil, çoğu kız için bir hayatın sessizce kapanışıydı. Saraya giren bir cairen, imparator ölene kadar orada kalır, ondan sonra da dünyayla bağını keserdi.

O yıllardan geriye kalan tek canlı sahne, çok sonra, kendisi imparator olduğunda çevresindekilere anlattığı bir hikâyedir. Saraya vahşi bir at getirilmişti; adı Shizi Cong, yani Aslan Kır'dı. Kimse yaklaşamıyordu. Genç cairen, imparatora bu atı kendisinin evcilleştirebileceğini söylemiş. Üç şey istemiş: bir kamçı, bir demir tokmak ve bir hançer. Önce kamçıyla vuracaktı; boyun eğmezse demir tokmakla kafasına indirecekti; yine boyun eğmezse hançerle boğazını kesecekti. Li Shimin bu cevabı duyunca kızın cesaretini övmüş. Ama övmekle kalmış. On iki yıl boyunca Wu Zhao sarayda kaldı, hiç yükselmedi, hiç çocuk doğurmadı.

Bu on iki yıl boşa geçmedi. Sarayın gündelik işleyişi, belgelerin dolaşımı, hangi memurun kime rapor verdiği, bir fermanın nasıl yazıldığı, bir suçlamanın nasıl dosyalandığı; bunların hepsi o duvarların içinde öğrenilebilecek şeylerdi ve Wu Zhao öğrendi. Okuyabiliyordu, yazabiliyordu, dinlemeyi biliyordu. İmparatorluğun beyni olan o binalarda, kimsenin dikkate almadığı bir kadın olarak bulunmanın tek avantajı buydu: kimse ne öğrendiğini merak etmiyordu.

Bu arada, imparatorun hastalık yıllarında yatağının başında dönüşümlü olarak bekleyen cariyelerden biri olarak, veliaht prens Li Zhi'yle de tanıştı. O sırada yirmili yaşlarının başındaki bu genç adam, babasının gölgesinde yetişmiş, yumuşak huylu biriydi. İkisi arasında ne olduğu tam olarak bilinmez; sonradan yazılanlar bu tanışıklığı bir yakınlık olarak anlatır.

649 yılının yazında Li Shimin öldü. Kural açıktı: imparatora çocuk doğurmamış cariyeler manastıra gönderilirdi. Wu Zhao yirmi beş yaşındaydı. Çangan'ın dışındaki Ganye Manastırı'nda saçları kesildi, ona bir rahibe cübbesi verildi ve arkasından kapı kapandı. Hikâyenin normal şartlarda burada bitmesi gerekiyordu.

Manastır hayatı monotondu. Sabah ayinleri, sadaka, sessizlik, beklenen tek değişikliğin yaşlanmak olduğu bir düzen. Wu Zhao'ya atfedilen bir şiir vardır; aşk acısından gözlerinin kızılı yeşil gördüğünü, gözyaşlarının kanıtı olarak sandıktaki eteğin açılıp bakılmasını söyleyen kısa bir manzume. Şiirin gerçekten ona ait olup olmadığı tartışmalıdır. Ama şu tarihseldir: 650 yılında, babasının ölüm yıldönümü töreni için manastıra gelen yeni imparator Li Zhi, orada onu gördü.

Onu saraya geri getiren şey yalnızca bu karşılaşma değildi. Sarayda imparatoriçe Wang'ın bir sorunu vardı: çocuğu yoktu ve kocasının bütün ilgisi Xiao adlı bir başka cariyedeydi. Wang, rakibini zayıflatmak için imparatorun manastırdaki kadına duyduğu ilgiyi kullanmaya karar verdi. Saçları uzasın diye beklendi ve Wu Zhao saraya geri çağrıldı. İmparatoriçe Wang, kendi eliyle, kendisini yok edecek kişiyi eve getirdi.

Wu Zhao geri döndüğünde otuza yaklaşıyordu ve ikinci bir şansın nadir olduğunu biliyordu. Hızla yükseldi. 652'de bir oğlan doğurdu, Li Hong. Ardından ikinci bir oğul. İmparatorun ilgisi tamamen ona kaydı; imparatoriçe Wang ile cariye Xiao, birbirlerine düşman iki kadın olarak başladıkları oyunda artık aynı tarafta, aynı köşeye sıkışmış haldeydiler.

654'te bir kız bebek doğdu ve kısa süre sonra beşiğinde ölü bulundu. Suçlama imparatoriçe Wang'a yöneltildi; odaya en son onun girdiği söylendi. Bu olay, Wu Zhao'nun hikâyesinin en karanlık ve en tartışmalı noktasıdır. Olaya en yakın tarihli kaynak olan Eski Tang Kitabı, bebeğin öldüğünü ve suçun Wang'a atıldığını yazar, fazlasını söylemez. Cinayeti doğrudan anneye yükleyen, üstelik sahneyi ayrıntısıyla anlatan metinler ise yüzyıllar sonra, onun hükümdarlığını bir sapma sayan tarihçiler tarafından yazılmış olan Yeni Tang Kitabı ile Zizhi Tongjian, yani Yönetim Aynası'dır. Bugün hangi anlatının doğru olduğunu kanıtlayacak bir belge yoktur. Kesin olan şu: o ölümden sonra Wang'ın konumu bir daha toparlanmadı.

655'te imparator, imparatoriçesini değiştirmek istediğini açıkladı ve saray ikiye bölündü. Karşı çıkanların başında imparatorun dayısı, hanedanın kurucu kuşağının en güçlü adamı Zhangsun Wuji vardı. Onlara göre Wu Zhao, önceki imparatorun cariyesiydi; bu evlilik hem törelere hem de köklü aile düzenine aykırıydı. Tartışmayı bitiren cümle yaşlı general Li Ji'den geldi: bu, hükümdarın kendi ailesine ait bir meseleydi, devlet erkânını ilgilendirmezdi. Aynı yılın sonunda Wang tahttan indirildi, Wu Zhao imparatoriçe ilan edildi.

Sonrası, kroniklerin aktardığı biçimiyle acımasızdır. Wang ve Xiao önce hapsedildi, sonra dövülerek ve sakatlanarak öldürüldüler. Xiao'nun son sözlerinin bir beddua olduğu, yeniden doğarsa kedi olup rakibini fare gibi avlayacağını söylediği anlatılır; bundan sonra sarayda kedi beslenmesinin yasaklandığı da. Karşı çıkan devlet adamları teker teker tasfiye edildi. Zhangsun Wuji 659'da uydurma bir komplo suçlamasıyla sürgüne gönderildi ve kendini asmaya zorlandı. Manastırdan dönen kadın, bir daha oraya gönderilmeye niyetli değildi.

660 yılında imparator Li Zhi ağır bir rahatsızlık geçirdi. Kaynaklar buna "rüzgâr baş dönmesi" der; muhtemelen bir felç ya da ağır tansiyon krizi. Baş ağrıları, görme kaybı, ayakta duramama. Devlet işleri durmazdı; her gün yüzlerce dilekçe, atama, vergi raporu, sınır haberi gelirdi ve birinin bunları okuması gerekiyordu. İmparator, karısından kendisine yardım etmesini istedi.

Bu, tarihin en sessiz iktidar devirlerinden biriydi. Wu Zhao belgeleri okumaya, özetlemeye, sonra cevapları yazdırmaya başladı. Kararların hangisinin imparatora, hangisinin karısına ait olduğunu birkaç yıl içinde kimse ayırt edemez oldu.

664'te imparator bundan rahatsız oldu. Danışmanı Shangguan Yi ona karısını tahttan indirmesini önerdi ve azil fermanını yazmaya başladı. Ferman mürekkebi kurumadan Wu Zhao odaya girdi. Ne konuşulduğunu bilmiyoruz; bildiğimiz, imparatorun geri adım atıp bütün fikrin danışmanına ait olduğunu söylemesi, Shangguan Yi'nin kısa süre sonra idam edilmesi ve ailesinin dağıtılmasıdır. O günden sonra imparator halka açık oturumlara karısıyla birlikte çıktı. Wu Zhao tahtın arkasında, ince bir perdenin gerisinde oturuyordu. Saray erkânı ikisinden "iki kutsal hükümdar" diye söz etmeye başladı. Perde, orada oturanın hâlâ bir kadın olduğunu hatırlatan bir nezaket örtüsüydü, bir engel değil.

674'te unvanlar da değişti: imparator artık Göksel Hükümdar, karısı Göksel İmparatoriçe'ydi. Aynı yıl on iki maddelik bir program sundu. Tarımın desteklenmesi, vergilerin ve angaryanın azaltılması, savaşların sınırlanması, alt kademe memurlara terfi yolu açılması ve annesi ölen çocukların da babası ölen çocuklar kadar uzun yas tutabilmesi bu maddeler arasındaydı. Saray giderek Loyang'a, yani doğudaki ikinci başkente taşındı.

Bu yükselişin bedelini önce kendi çocukları ödedi. 675'te veliaht prens Li Hong yirmi üç yaşında aniden öldü; zehirlendiği söylentisi hemen yayıldı, kanıtı hiç bulunamadı. Yerine geçen ikinci oğlu Li Xian, yetenekli ve popüler bir prensti; 680'de silah biriktirmekle suçlanıp rütbesi alındı, sürgüne gönderildi ve dört yıl sonra ölüme zorlandı. 683'te imparator öldüğünde tahta üçüncü oğlu Li Zhe geçti, tarihe Zhongzong adıyla geçecekti. Altı hafta dayandı. Kayınpederini devletin en yüksek makamına getirmek isteyince, isterse bütün imparatorluğu ona verebileceğini söyleyecek kadar ileri gitti. Annesi bu cümleyi bir itiraf olarak kabul etti ve onu tahttan indirip yerine en küçük oğlu Ruizong'u oturttu. Yeni imparator sarayın arka bölümünde yaşıyor, devlet törenlerine katılmıyor, hiçbir ferman imzalamıyordu.

684 sonbaharında güneyde bir ayaklanma çıktı. İsyanın bildirisini dönemin en iyi şairlerinden Luo Binwang yazmıştı; metin ağır bir suçlama listesiydi. Wu Zhao bildiriyi okuduğunda, anlatılanlara göre kızmadı; böyle bir kalemin devlet hizmetine alınmamış olmasının vezirlerin kabahati olduğunu söyledi. İsyan iki ayda bastırıldı.

Bundan sonra gelen dönem, hükümdarlığının en sert yıllarıdır. 686'da saray kapısının önüne bakır kutular konuldu; isteyen herkes, isterse imzasız, dilekçesini ya da ihbarını buraya atabiliyordu. Kutular hem halkın doğrudan merkeze ulaşmasını sağladı hem de bir korku mekanizmasının yakıtı oldu. Zhou Xing ve Lai Junchen gibi sorgucular yükseldi; Lai Junchen'in itiraf koparma yöntemlerini anlatan bir el kitabı bile yazdığı söylenir. Sonu da kendi sisteminden geldi: Zhou Xing'in nasıl konuşturulacağını sorduklarında Lai Junchen'in önerdiği yöntem, adamı büyük bir küpe koyup altında ateş yakmaktı; sonra masaya dönüp lütfen küpe buyurmasını rica ettiği anlatılır. 688'de Tang hanedanına mensup prensler ayaklanmayı denedi ve ezildi; soruşturma dalgası imparatorluk ailesinin büyük bölümünü sildi. Artık tahtın önündeki perde gereksizdi.

690 yılında imparatorluğun her yerinde tuhaf bir şey dolaşmaya başladı: bir kutsal metnin yeni bir yorumu. Büyük Bulut Sutrası olarak bilinen Budist metinde, bir kadın bedeninde dünyaya gelip ülkeyi yönetecek bir hükümdardan söz eden bir bölüm vardı. Keşiş Xue Huaiyi'nin öncülüğünde hazırlanan yorum bu bölümü açıkça Wu Zhao'ya bağladı: o, geleceğin Buda'sı Maitreya'nın bu dünyadaki görünümüydü. Metnin kopyaları imparatorluğun bütün eyaletlerine gönderildi, tapınaklarda okundu.

Zemin hazırdı. Daha 675'te, Loyang'ın güneyindeki Longmen, yani Ejder Kapısı mağara tapınaklarında, kayaya oyulmuş 17 metrelik dev Buda heykeli tamamlanmıştı; kitabesine göre yapımına imparatoriçenin kendi kişisel ödeneğinden yirmi bin dizi bakır para bağışlanmıştı. Halk onu on yıllardır devletin ortağı olarak görüyordu.

Aynı yılın sonbaharında tahta çıkması için dilekçeler yağmaya başladı. Kayıtlara göre son dilekçede memurlar, sıradan halk, keşişler, Taocu rahipler ve sınır boylarının beyleri dahil 60 bin imza vardı. Wu Zhao önce reddetti, sonra kabul etti. 690 yılının 9. ayında Tang hanedanının sona erdiğini ilan etti ve kendi hanedanını kurdu: Zhou. Aldığı unvan Shengshen Huangdi, yani Kutsal ve İlahi İmparator'du. Çin tarihinde bu unvanı taşıyan tek kadın oldu. Loyang resmen başkent yapıldı ve adı Shendu, yani Kutsal Başkent olarak değiştirildi.

Yeni hükümdar, dilin kendisine de dokundu. Bir düzine kadar yeni yazı karakteri yaptırdı; gök, güneş, ay, yıl, hükümdar gibi temel kavramlar için yeni işaretler. Bunlardan biri kendi adı içindi: boşluğun üzerinde yan yana duran bir güneş ve bir ay. Zhao adını bu karakterle yazmaya başladı, gökyüzünü aydınlatan ışık anlamında. Karakterlerin çoğu o öldükten sonra kullanımdan kalktı, ama yazıldıkları belgeler bugün tarihçilere kesin tarihlendirme imkânı veriyor.

Asıl kalıcı değişiklik memur alımındaydı. Devlet kademeleri yüzyıllardır birkaç büyük aristokrat ailenin elindeydi; Zhangsun Wuji'nin karşısına dikildiği kadın, bu ailelerin gücünü kırmak için sınav sistemini genişletti. Sınava girenlerin sayısı arttı, taşradan gelenlerin önü açıldı, kendi kendini aday gösterme yolu getirildi, en başarılı adayları imparatorun huzurunda sınamak üzere saray sınavı uygulandı. Askerî yetenek için ayrı bir sınav dalı açıldı. Bu kapıdan geçen adamlar sonraki yarım yüzyıl boyunca imparatorluğu yönetti.

En ünlüsü Di Renjie'ydi. Dürüstlüğüyle tanınan, bir dönem sorgucuların tuzağına düşüp güçlükle kurtulmuş, sonra hükümdarın en güvendiği vezir olmuş bir adam. 698'de, hanedanın geleceği tartışılırken en zor soruyu o sordu. İmparatorun yeğenleri Wu Chengsi ve Wu Sansi, tahtın kendi soyadlarını taşıyan birine kalması gerektiğini savunuyorlardı. Di Renjie'nin cevabı basitti: oğlunu veliaht yaparsan atalar tapınağında adın sonsuza kadar anılır; yeğenini yaparsan, halasına kurban sunan bir yeğen hiç görülmemiştir. Wu Zhao sürgündeki oğlunu geri çağırdı ve Zhongzong'u yeniden veliaht ilan etti.

Bu kararla, kurduğu hanedanın kendisiyle birlikte biteceğini kabul etmiş oldu.

Son yıllar hızlı geçti. Yetmişini aşan hükümdar, saray hayatını Zhang Yizhi ve Zhang Changzong adlı iki genç kardeşin çevresinde kurdu. İkisi de yakışıklı, müzik bilen, zeki insanlardı ve kısa sürede hiçbir resmî makamları olmadan hükümdara ulaşmanın tek yolu haline geldiler. Devlet erkânı onlara katlandı, çünkü başka çaresi yoktu. 700'de Di Renjie öldüğünde, hükümdarın "sarayım boşaldı" dediği aktarılır.

O sarayda bir başka isim daha vardı. Shangguan Wan'er, kırk yıl önce azil fermanını yazdığı için idam edilen Shangguan Yi'nin torunuydu. Dedesi öldürüldüğünde kundaktaydı; annesiyle birlikte saray hizmetine verilmiş, orada büyümüş, olağanüstü bir edebiyat eğitimi almıştı. On dört yaşında hükümdarın dikkatini çekti ve yıllarca onun fermanlarını kaleme aldı. Wu Zhao'nun sözlerini kâğıda geçiren el, ailesini yok ettiği adamın torununun eliydi.

705 yılının 2. ayında, hükümdar seksen bir yaşında ve hastayken, saray muhafızları harekete geçti. Darbeyi yöneten Zhang Jianzhi, yıllar önce Di Renjie'nin hükümdara bizzat tavsiye ettiği adamdı. Muhafızlar önce Zhang kardeşleri öldürdüler, sonra hükümdarın odasına girdiler. Anlatıldığına göre yatağından doğrulup gelenlere tek tek baktı, birkaçını adıyla çağırdı, bu adamları kendisinin yükselttiğini hatırlattı. Kimse geri dönmedi. Ertesi gün tahtı oğluna bıraktı. Zhou hanedanı, kurucusundan bir yıl önce sona erdi.

Kalan aylarını Loyang'daki Shangyang Sarayı'nda geçirdi; unvanı vardı, yetkisi yoktu. 705 yılının 12. ayında, bugünkü takvimle 16 Aralık'ta öldü. Son isteklerinde imparator unvanını bıraktı, imparatoriçe olarak anılmayı ve kocasının yanına gömülmeyi istedi. Aynı vasiyette yıllar önce yok ettiği ailelerin, imparatoriçe Wang'ın, cariye Xiao'nun ve Zhangsun Wuji'nin yakınlarının bağışlanmasını da istedi. İsteği yerine getirildi.

706'da tabutu Çangan'ın kuzeybatısındaki Qianling, yani Çienling Türbesi'ne taşındı; bir dağın içine oyulmuş, kocası Li Zhi ile paylaştığı mezar odasına. Türbeye çıkan kutsal yolun iki yanında taş atlar, taş subaylar ve imparatorluğa bağlı yabancı beyleri temsil eden 61 heykel sıralanır; heykellerin başları yüzyıllar içinde kopmuştur.

Yolun sonunda, karşılıklı duran iki büyük anıt taşı vardır. Batıdaki, Kutsal Hükümdarın Kaydı adını taşır; üzerindeki yaklaşık 6.000 karakterlik övgü metnini kocası için Wu Zhao'nun kendisi yazmıştır. Karşısındaki taş ise ondan da büyüktür: tek parça kayadan çıkarılmış, 7,53 metre yüksekliğinde, yaklaşık 98 ton ağırlığında. Tepesinde birbirine dolanmış ejderhalar, yanlarında oyulmuş bulut ve at kabartmaları. Taşın kendisi bir hükümdara yakışacak biçimde hazırlanmıştır. Üzerinde tek bir kelime yoktur. Adı da buradan gelir: Wuzi Bei, yani Yazısız Taş.

Neden boş bırakıldığı bilinmiyor. Bir görüşe göre bunu kendisi istedi; hakkındaki hükmü gelecek kuşaklara bıraktığını söyleyen bir jestti. Bir başka görüşe göre sorun ardından gelenlerdeydi: oğlu Zhongzong, annesini ne diye anacağını bilemedi. Onu imparator saymak, kendi hanedanının on beş yıl boyunca ortadan kalktığını kabul etmek olurdu. Sadece bir imparatoriçe saymak ise kırk yıl boyunca devleti yöneten kadını taşın üzerinden silmek demekti. İki cümle arasında sıkışıp kalan bir el, belki de hiçbirini yazamadı.

Boş taşın hikâyesi orada bitmedi. Song hanedanı döneminden itibaren türbeyi ziyaret eden yolcular, memurlar ve şairler kendi satırlarını bu yüzeye kazımaya başladılar; yüzyıllar içinde taşın üstünde kırk kadar ayrı yazı birikti. Bunların arasında en değerlisi 12. yüzyılda kazınmış olanıdır: Jin hanedanından bir soylunun ziyaret kaydı, bugün büyük ölçüde kaybolmuş Kitan küçük yazısıyla, yanında Çince çevirisiyle birlikte. Yazısız bırakılan taş, ölü bir dilin çözülmesine yarayan en önemli belgelerden birini taşıyarak bugüne geldi.

Hakkındaki yargı ise uzun süre tek yönlü kaldı. Onu anlatan büyük tarih kitapları, kadınların yönetime karışmasını düzenin bozulması sayan bir gelenek içinde yazıldı ve anlatı yüzyıllar geçtikçe sertleşti; en ağır suçlamalar, olaylara en uzak metinlerde belirdi. Yine de belgelerin gösterdiği bir şey var: onun döneminde nüfus arttı, sınavla memur olma yolu sıradan ailelerin çocuklarına açıldı, aristokrat kliklerin devlet üzerindeki tekeli kırıldı. Torunu Xuanzong'un altın çağ sayılan saltanatını yürüten devlet adamlarının çoğu, onun açtığı kapıdan geçmiş insanlardı.

On dört yaşında beşinci dereceden bir cariye olarak girdiği o saraydan, seksen bir yaşında ülkenin tek hükümdarı olarak çıktı. Arkasında bıraktığı taş hâlâ Çienling'de duruyor; üzerinde onun tek bir cümlesi yok, başkalarının kırk ayrı cümlesi var.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.