Kendi Oğlunu Tutuklayan Marshal: Bass Reeves

Bölüm metni

Bir masanın üstünde iki gündür bekleyen bir tutuklama emri var; hiçbir yardımcı şerif ona dokunmak istemiyor, çünkü emirdeki isim ihtiyar Bass Reeves'in öz oğlunun ismi. Yaşlı adam odaya girip kâğıdı alıyor ve "Bu benim işim," diyor. Bir zamanlar köle olan, ömrünü kanunu taşımakla geçirmiş bir adamın, kanunu kendi evine sokmak zorunda kaldığı gün.

1838 yazında, Arkansas'ın Crawford ilçesinde bir çocuk dünyaya geldi. Doğduğu anda bir adı vardı ama kendisine ait bir soyadı yoktu. Ona Bass dendi; bu, büyükbabası Basse Washington'dan gelen bir addı, ailenin kendi içinde taşıdığı, kimsenin izniyle verilmemiş tek mirastı. Soyadı ise ailenin değil, başkasının malıydı: Reeves. Çocuğu, annesini ve kardeşlerini mülk olarak kaydeden adamın soyadı. Amerika'nın güneyinde köleleştirilmiş insanlar, kendilerini satın alan hanenin adını taşırdı. Yani Bass Reeves, hayatının ilk yirmi yedi yılı boyunca, her seslenişte kime ait olduğunu hatırlatan bir isimle çağrıldı.

Onu mülk sayan adam William Steele Reeves'ti; Arkansas'ta eyalet meclisine girmiş, toprağı ve insanları olan bir çiftçi. 1846'da hane halkını toplayıp güneye, Teksas'ın Grayson ilçesine taşındı. Bass o sırada sekiz yaşlarındaydı. Kızıl Irmağın hemen güneyindeki bu topraklar, o yıllarda hâlâ sınır bölgesiydi: çitlerin bittiği, otlakların ufka kadar uzandığı, adaletin çoğu zaman en yakın atlının kararına kaldığı bir yer. Çocukluğu tarlada geçti, sonra ev işlerinde, sonra ahırda. Delikanlılığa vardığında William Reeves'in oğlu George Reeves'in yanına verildi; efendisinin oğluna eşlik eden, atını hazırlayan, silahını temizleyen, avda peşinden giden bir uşak olarak.

Bu yakınlık ona iki şey öğretti. Birincisi at ve silahtı. Anlatılanlara göre Bass'in nişancılığı öyle erken fark edildi ki, çevredeki hindi atışlarına, yani köylerin eğlence amaçlı düzenlediği nişan yarışmalarına sokulmaz oldu; çünkü kimsenin şansı kalmıyordu. İki eliyle de aynı rahatlıkla ateş edebiliyordu, ki bu ileride hayatını kurtaracak bir alışkanlığa dönüşecekti. İkincisi ise insandı. Efendisinin oğlunun yanında büyümek, beyaz sınır Teksas'ının nasıl konuştuğunu, nasıl pazarlık ettiğini, nasıl korktuğunu ve nasıl blöf yaptığını yakından izlemek demekti. Bass Reeves ömrü boyunca insanları tartarken kullanacağı ölçüyü o yıllarda edindi.

Bir şeyi ise hiç öğrenmedi: harfleri. Köleleştirilmiş bir çocuğun okuma yazma öğrenmesi, o dünyada en hafif tabirle hoş karşılanmıyordu; çoğu yerde yasak, geri kalanında tehlikeliydi. Bass okulun kapısından bile geçmedi. Hayatı boyunca ne bir mektup yazdı ne de bir belgeyi kendi gözüyle okuyabildi. Bu eksikliği kapatmak için hafızasını geliştirdi. Bir kez dinlediği bir adı, bir tarifi, bir yolu aklında tutmayı öğrendi; sonradan, yetişkinliğinde, bu alışkanlık onu meslektaşlarının çoğundan daha güvenilir bir memur yapacaktı. Ama o sırada kimse böyle bir gelecek düşünmüyordu. Bass Reeves, 1850'lerin sonunda, Teksas'ta, boyu 1 metre 88'i bulmuş, omuzları geniş, sesi tok, hukuken hâlâ bir başkasının envanterinde yazılı bir gençti.

O envanterin tutulduğu defterler, birkaç yıl içinde yanacak bir dünyanın defterleriydi. 1861'de Amerika Birleşik Devletleri ikiye bölündü. Teksas ayrılıkçıların yanında savaşa girdi ve George Reeves, bölgenin ileri gelenlerinden biri olarak bir süvari alayı kurdu. Her varlıklı ailenin yaptığını yaptı: cepheye giderken yanına kendi uşağını da aldı. Atları tımar edecek, çadırı kuracak, yemeği pişirecek, gerekirse mermi taşıyacak birine ihtiyacı vardı.

Böylece Bass Reeves, yirmi üç yaşında, kendisini özgürleştirecek tarafa karşı savaşan bir ordunun kamplarında buldu kendini. Kuzeyde, adı henüz telaffuz edilmeyen bir olasılık vardı. Güneyde, tanıdığı tek hayat. Arada ise Kızıl Irmak akıyordu.

Savaş kamplarında geceler uzundu ve askerler zaman öldürmek için kâğıt oynardı. Bass Reeves'in hayatının kırılma anı, en yaygın anlatıldığı biçimiyle, işte böyle bir masada yaşandı. Bir iskambil oyunu sırasında efendisiyle arasında tartışma çıktı; tartışma büyüdü ve Bass, George Reeves'e vurdu. Bir uşağın, üstelik köleleştirilmiş bir adamın efendisine el kaldırması, o yerde ve o yılda tek bir anlama geliyordu: ölüm. Duruşma olmayacaktı, ceza tartışılmayacaktı. Kimi araştırmacılar olayın ayrıntılarının sonradan efsaneleştiğini, Bass'in belki de hiçbir kavga olmadan basitçe fırsatını bulup kaçtığını söyler. Kesin olan şu: 1861 ile 1862 arasında bir gece, Bass Reeves kampı terk etti ve kuzeye yöneldi.

Kuzey, Kızılderili Toprakları demekti. Bugünkü Oklahoma'nın tamamına yakınını kaplayan, federal hükümetin yerinden ettiği halklara verdiği, eyalet sayılmayan, kendi mahkemeleri ve kendi kanunları olan devasa bir bölge. Bir kaçak için orası hem sığınak hem tuzaktı. Sığınaktı, çünkü Teksas'ın kölelik yasalarının eli oraya kolay uzanmıyordu. Tuzaktı, çünkü bölgenin bazı halkları da köle sahibiydi ve savaşta ayrılıkçıların yanında yer almıştı.

Bass Reeves şansını doğru kapıda denedi. Kriklerin ve Seminollerin arasına karıştı; onlarla yaşadı, onlarla avlandı, onlarla çalıştı. Sonraki üç dört yıl, ileride mesleği olacak her şeyin okulu oldu. Çeroki, Krik, Seminol, Çoktav ve Çikasav dillerinden anlar hale geldi; hepsini kusursuz konuşmasa da, bir tarlada, bir dükkânda, bir çadırın önünde ne söylendiğini anlayacak kadar. Bölgenin coğrafyasını, hangi derenin ne zaman kabardığını, hangi geçidin kışın kapandığını, hangi vadide kimin akrabasının oturduğunu öğrendi. İz sürmeyi öğrendi: toynak izinin yaşını, kırılmış dalın yönünü, sönmüş ateşin sıcaklığını okumayı. Harfleri hiç sökemeyen adam, araziyi okumayı öğrendi. Bazı araştırmacılar onun bu yıllarda kuzey ordusunun saflarında, Kızılderili birlikleriyle birlikte çarpışmış olabileceğini de söyler; belge kesin değildir, ama savaşın içinde olduğu bölgede yaşadığı kesindir.

1865'te savaş bitti ve yılın sonunda anayasaya eklenen on üçüncü madde köleliği kaldırdı. Bass Reeves o maddeyi okuyamadı; ama anlamını gayet iyi anladı. Artık kaçak değildi. Geri dönebilirdi.

Kaçtığı adam savaştan sağ çıkmıştı. George Reeves, sonraki yıllarda siyasette yükseldi ve Teksas Temsilciler Meclisi'nin başkanlığına kadar geldi. 1882'de, kendi köpeğinin ısırdığı bir ısırığın ardından kuduzdan öldü. Bass Reeves ise Teksas'a değil, doğduğu eyalete döndü. Arkansas'ın Van Buren kasabası yakınlarında toprak aldı ve çiftçi oldu. Evlendi; eşi Teksaslı Nellie Jennie'ydi. Yıllar içinde on bir çocukları oldu; beş oğlan, altı kız. Ahır yaptı, at yetiştirdi, hasat kaldırdı. Otuzlu yaşlarının başında, ismi hâlâ başkasının soyadını taşıyan ama hayatı ilk kez kendisine ait olan bir aile babasıydı.

Ne var ki batıdaki o koca toprak parçası onu bırakmadı. Sınırın öte yakası, savaş sonrası yıllarda Amerika'nın en tehlikeli bölgesine dönüşmüştü. Eyalet olmadığı için eyalet polisi yoktu; Kızılderili ulusların kendi kolluk güçleri yalnızca kendi vatandaşlarını yargılayabiliyordu. Yani beyaz ya da siyah bir suçlu, oraya adımını attığı anda pratikte hiç kimsenin yetki alanında değildi. Cinayet işleyen, banka soyan, at çalan ne kadar adam varsa Kızıl Irmağı geçip o boşluğa akıyordu. Bölgeyi avucunun içi gibi bilen, dillerini anlayan, iz süren birine ihtiyaç duyulduğunda federal memurlar Van Buren'daki çiftçiyi hatırladılar. Bass Reeves, önce kılavuz olarak, atını eyerleyip onları o topraklara sokmaya başladı.

Sonra, 1875'te, bir mahkeme kuruldu ve her şey değişti.

O yıl Arkansas'ın batı ucundaki Fort Smith kasabasının federal mahkemesine Isaac Parker adında otuz altı yaşında bir yargıç atandı. Mahkemenin yetki alanı, Kızılderili Toprakları'nın yaklaşık 75 bin kilometrekarelik uçsuz bucaksız bölgesini de kapsıyordu ve orada yıllardır biriken kanunsuzluğu temizlemek Parker'ın işiydi. Parker sertliğiyle ün yaptı; yirmi bir yıllık görevi boyunca 160 kişiyi ölüme mahkûm etti, bunların 79'u infaz edildi. Ama asıl yükü darağacı değil, atlılar taşıdı. Yargıç göreve başlar başlamaz federal şerif James Fagan'a talimat verdi: 200 yardımcı şerif toplayacaktı.

Fagan'ın listesinde, o güne kadar hiçbir listede görülmemiş bir isim vardı. Bass Reeves, 37 yaşında, okuma yazma bilmeyen, bir zamanlar köleleştirilmiş bir adam olarak yardımcı federal şerif rozetini taktı. Mississippi'nin batısında bu göreve gelen ilk siyah memurlardan biriydi. Rozeti takan adamın yetkisi tutuklama, silah taşıma ve gerekirse ölümcül güç kullanmaktı; hem de her renkten insan üzerinde. Amerika'nın büyük bölümünde siyah bir adamın beyaz bir adamı kelepçelemesinin düşünülemez olduğu bir çağda, Kızılderili Toprakları'nda bunu yapmaya yasal olarak yetkili bir avuç insandan biri oldu.

İşin yürüyüşü şöyleydi: Yardımcı şerif mahkemeden bir tomar tutuklama emri alır, yanına bir aşçı ve bir arabacı katar, üstü kapalı bir at arabası ve yedek atlarla yola çıkardı. Bir sefer haftalar, bazen aylar sürerdi. Yakalanan kaçaklar arabaya zincirlenir, sefer bitene kadar orada taşınırdı. Maaş yoktu; ücret usulü çalışılırdı. Getirdiği her kaçak için belli bir para ve katettiği yol için kilometre parası alırdı. Öldürdüğü kaçak için ise hiçbir şey almazdı. Sistem, memuru silahını en son çare olarak kullanmaya iten bir hesap üzerine kuruluydu ve Bass Reeves bu hesabı kimseden iyi anladı.

Elinde tuttuğu kâğıtları okuyamaması, yıllarca çözmesi gereken günlük bir problem oldu. Çözümü basitti ve kusursuz işledi: Yola çıkmadan önce tutuklama emirlerini birine yüksek sesle okuttu. Her ismi, her suçlamayı, her tarifi dinledi ve ezberledi. Kâğıtları da kendi arasında ayırt edebilmek için üzerlerindeki lekelere, kıvrımlara, mürekkebin biçimine göre işaretledi. Kaçağı yakaladığında doğru kâğıdı çıkarır, suçlamayı kelimesi kelimesine tekrarlardı. Otuz iki yıllık görevi boyunca yanlış kişiyi getirdiğine dair bir kayıt yoktur. Mahkeme kâtipleri onun getirdiği evrakın düzenliliğine alışmıştı.

Asıl ustalığı ise başka bir yerdeydi: sabır ve kılık. Silahla üstüne gitmek yerine, aranan adamın yanına fark edilmeden yaklaşmayı tercih ederdi. Çiftçi kılığına girdiği, ayakkabılarının topuğunu söküp yorgun bir serseri gibi yürüdüğü, kovboy ya da gezgin işçi gibi çalıştığı anlatılır. En çok tekrarlanan hikâyelerden biri, aranan iki kardeşin peşine düştüğü seferdir: Yırtık pırtık kıyafetlerle, yağmurdan sırılsıklam, evlerinin kapısını çalıp annelerinden bir gecelik sığınak ister. Kadın onu içeri alır. Oğlanlar gece eve döndüğünde, ocağın başındaki bitkin yabancıyla birlikte plan yaparlar. Sabah uyandıklarında kelepçelidirler. Bu tür anlatıların hangisinin harfi harfine doğru olduğunu bugün ayırt etmek zordur; ama ortak çekirdekleri kayıtlarla uyumludur. Reeves bir seferinde Fort Sill yakınlarında tek başına 19 at hırsızını toplayıp Fort Smith'e getirdi.

Toplamda kendisine 3 binden fazla tutuklama atfedilir. Görevi sırasında 14 kişiyi öldürdüğü, hepsinde meşru müdafaa ile hareket ettiği bilinir. Kendisi hiç vurulmadı; şapkasının kenarını ve kemerinin tokasını delen kurşunlardan bahsedilir, ama bedenine hiçbiri değmedi. Bu, kısmen şanstı. Büyük kısmı ise, silahını çekmeden önce ne yaptığını bilmesiydi. Kızılderili Toprakları'nda o yıllarda görev başında öldürülen yardımcı şeriflerin sayısı onlarcaydı; bu işte yaşlanmak istisnaydı.

Ama rozet bedelsiz taşınmadı. 1884 Nisan'ında, Çikasav bölgesindeki bir kampta Reeves'in tüfeği ateş aldı ve ekibinin aşçısı William Leach vurularak öldü. Olay o gün kaza sayıldı. İki yıl sonra, bölgenin başındaki federal şerif değişip yerine eski bir Konfederasyon subayı geldiğinde, dosya yeniden açıldı ve Bass Reeves cinayetle suçlandı. Yıllardır kaçakları getirdiği aynı hapishanede aylarca tutuldu. 1887'de, kendisinin sayısız sanığı çıkardığı Parker'ın mahkemesinde, bu kez sanık sandalyesinde yargılandı. Savunmasını eski bir federal savcı olan W. H. H. Clayton üstlendi. Jüri beraat kararı verdi. Reeves rozetini geri aldı, ama savunma masrafları yıllarca biriktirdiği parayı eritmişti. Atına binip Kızıl Irmağı yeniden geçti; çünkü yapabildiği tek iş buydu.

Doksanlı yıllar onu bir yerden bir yere savurdu. 1893'te Teksas'ın Paris kasabasındaki federal mahkemeye bağlandı; orada Kızıl Irmak vadisini haraca kesen bir at hırsızı çetesini dağıttı. 1897'de Muskogee mahkemesine geçti. Arada, 1896'da, Fort Smith'te eşi Nellie Jennie öldü. Otuz yılı aşkın bir evlilik, on bir çocuk ve sayısız bekleyiş sona ermişti. Bass Reeves dul kaldı, 1900'de Winnie Sumter ile yeniden evlendi. Altmışına merdiven dayamıştı ve hâlâ eyerdeydi.

Çocukları büyümüş, dağılmıştı. Oğullarından biri, Benjamin, kısaca Bennie, Muskogee'de yaşıyordu. Evliydi; eşi Castella Brown'dı. Evlilik yürümüyordu ve kasaba bunu biliyordu.

7 Haziran 1902'de Bennie Reeves karısını vurarak öldürdü. Federal arşivlerdeki kendi ifadesinde, evinin dağılmasından duyduğu sürekli endişeyi ve aldığı bir cevabın ardından kendine hâkim olamadığını anlatır. Kaçtı.

Ertesi gün Muskogee'deki federal şerif bürosunda kimse konuşmak istemiyordu. Masanın üzerinde bir tutuklama emri vardı ve üzerindeki soyadı, teşkilatın en kıdemli, en saygı duyulan adamının soyadıydı. Kâğıdı kimin alacağı belliydi ama kimse uzanamıyordu. Çünkü o kâğıdı almak, gerekirse Bass Reeves'in oğlunu vurmayı göze almak demekti; ve büroda bunu göze alacak kadar gözü kara bir adam yoktu.

Anlatıya göre Reeves kapıda durdu, olanı öğrendi ve elini uzatıp kâğıdı aldı. Bu işin kendisine ait olduğunu söyledi. Kimse itiraz etmedi.

Yirmi yedi yıl boyunca yabancıların tarifini ezberlemişti. Bu kez ezberlemesine gerek yoktu. Tarifi biliyordu: yürüyüşünü, sesini, korktuğunda ne yapacağını, sıkıştığında hangi akrabasına gideceğini. Aradığı adamı büyütmüştü. Yaklaşık iki hafta sürdü. Reeves yalnız gitti, oğlunu buldu ve Muskogee'ye getirdi. Kan dökülmedi. Kelepçeyi takan el, bir ömür boyunca başka evlerin oğullarını da aynı sükûnetle kelepçelemiş olan eldi; yalnızca bu sefer, hapishanenin kapısından geri döndüğünde bekleyen kimse yoktu.

Dava 1903'te görüldü. Bennie Reeves cinayetten suçlu bulundu ve ömür boyu hapse mahkûm edildi. 13 Şubat 1903'te Kansas'taki federal hapishaneye, Leavenworth'e teslim edildi; kayıtlara 3282 numaralı mahkûm olarak geçti. Babası, bu dosyada yapabileceği her şeyi zaten yapmıştı: kanunun kendi ailesine de işlediğini göstermişti.

Bundan sonrasını Bass Reeves göremedi. Bennie hapishanede örnek bir mahkûm oldu; yıllar içinde lehine dilekçeler yazıldı, dosyası yeniden değerlendirildi ve cezası 1914 Kasım'ında hafifletildi. 16 Kasım 1914'te serbest bırakıldı. Muskogee'ye döndü, bir berber dükkânı işletti, yeniden evlendi, kasabanın tanınan bir sakini olarak yaşadı. Yani mahkemeye teslim edilen oğul, hayatını toparlamayı başardı. Ama bunu duyabilecek olan adam, o tarihte dört yıldır toprak altındaydı.

16 Kasım 1907'de Kızılderili Toprakları ile komşu bölge birleşti ve Oklahoma, Amerika Birleşik Devletleri'nin kırk altıncı eyaleti oldu. Yeni eyaletin ilk yasama döneminde ele aldığı ilk işlerden biri ırk ayrımını düzenleyen kanunlar çıkarmak oldu: trenlerde, bekleme salonlarında, okullarda ayrı bölümler. Kızılderili Toprakları'nın o tuhaf, tehlikeli ve aynı zamanda beklenmedik biçimde eşitlikçi hukuk boşluğu kapanıyordu; yerine gelen düzen, Bass Reeves gibi bir adamın otuz iki yıl taşıdığı yetkiyi artık ona vermeye niyetli değildi.

Federal rozeti yenilenmedi. 68 yaşındaydı. Emekli olup oturmadı; Muskogee belediye polisine kaydoldu ve şehir merkezinde bir devriye bölgesi aldı. Bir zamanlar tek başına 19 hırsız getiren adam, artık bir sokağın köşesinde yürüyordu. Kasaba halkının sonradan aktardığına göre, onun bölgesinde iki yıl boyunca kayda değer tek bir suç işlenmedi. Kimse denemedi.

1909'da sağlığı bozuldu. Böbreklerini tutan, o dönemde Bright hastalığı denen rahatsızlık onu yatağa düşürdü ve görevinden ayrılmak zorunda kaldı. 12 Ocak 1910'da, Muskogee'deki evinde öldü. Yerel gazeteler ölümünü ilk sayfadan duyurdu ve bölgenin en cesur, en güvenilir kanun adamlarından biri olarak andı. Cenazesinde hem siyah hem beyaz hem Kızılderili komşuları vardı; bu, o yılın Oklahoma'sında görülmüş bir manzara değildi.

Sonra unutuldu. Otuz iki yıllık görevin kaydı Fort Smith ve Muskogee mahkemelerinin tozlu defterlerinde kaldı; dönemin sınır kahramanlarını efsaneleştiren yüzlerce ucuz roman, film ve radyo oyunu onun adını almadı. Sebebi karmaşık değildi: Amerikan Batısı'nın anlatısı yirminci yüzyılın büyük bölümünde beyaz atlılara ayrılmıştı. Siyah kovboyların, ki kimi tahminlere göre sınır bölgesindeki kovboyların dörtte birine yakınını oluşturuyorlardı, yeri o hikâyede yoktu. Reeves'in mezarının kesin yeri bile kaybedildi.

Onu arşivden geri çıkaran, uzun yıllarını mahkeme kayıtlarını, gazete koleksiyonlarını ve hapishane defterlerini taramaya veren tarihçi Art T. Burton oldu. Burton'ın 2006'da yayımlanan kapsamlı biyografisi, o güne kadar anekdot olarak dolaşan hikâyelerin ardındaki belgeyi ortaya koydu ve Bass Reeves ilk kez bir folklor figürü değil, kaydı tutulmuş bir memur olarak görünür hâle geldi. 1992'de Oklahoma'daki Ulusal Kovboy ve Batı Mirası Müzesi onu Büyük Batılılar Salonu'na aldı. 26 Mayıs 2012'de Fort Smith'te, Pendergraft Parkı'nda atının üstünde bronz bir heykeli açıldı. Muskogee'de Arkansas Irmağı üzerindeki bir köprüye adı verildi. Aralık 2024'te Arkansas eyalet meclis binasına resmî portresi asıldı; bu binada resmî portresi bulunan ilk siyah Amerikalı oldu.

Bir de tartışmalı bir iddia var. Burton, Amerikan radyo ve televizyonunun maskeli kanun adamı Lone Ranger'ın, yani Yalnız Korucu'nun esin kaynağının Bass Reeves olabileceğini öne sürdü: Kızılderili Toprakları'nda çalışan, kılık değiştiren, yakaladığı kaçaklara gümüş bir hatıra bırakan, yanında bir Kızılderili yoldaş taşıyan bir atlı. Benzerlikler dikkat çekicidir, ama karakteri yaratanların Reeves'i bildiğine dair bir belge bulunamadı ve pek çok tarihçi bu bağlantıya temkinli yaklaşır. Aslına bakılırsa bu tartışma, hikâyenin en az ilginç kısmıdır. Çünkü Bass Reeves'in hayatı, bir kurgu kahramanının kaynağı olmaya ihtiyaç duymayacak kadar ağırdır.

Geriye kalan şudur: Bir adam, kendisini mülk sayan ailenin soyadıyla doğdu. O soyadını hiç değiştirmedi. Bunun yerine, otuz iki yıl boyunca o ismi, sınırın en tehlikeli bölgesinde kanunun geleceğine dair bir söz hâline getirdi. Ne kendi geçmişi ne de kendi kanı o sözün önüne geçti. Muskogee'deki büroda, üzerinde kendi soyadı yazan kâğıda uzandığı an, bir baba için hayatının en ağır anıydı; bir kurum için ise, kanunun herkese eşit işlediğinin en pahalı kanıtı. Reeves o kâğıdı okuyamıyordu. Ama ne yazdığını gayet iyi biliyordu.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.