Cadılıkla Yargılandı, Bir Halka Yazı Verdi: Sequoyah

Bölüm metni

Beyaz adamın kâğıda bakıp konuşabilmesine "konuşan yapraklar" diyorlardı; Sequoyah bunun sihir değil bir hüner olduğuna karar verdi. On iki yıl boyunca tarlasını, ocağını ve ailesini ihmal edip evinin duvarlarını işaretlerle doldurdu — karısı sonunda o kulübeyi ateşe verdi. Yargılandığı gün onu kurtaran şey, altı yaşındaki kızının yan odada bir kâğıdı yüksek sesle okumasıydı.

Little Tennessee Irmağı'nın kıvrıldığı vadide, Tuskegee adlı Çeroki köyünde, 1770 dolaylarında bir çocuk doğdu. Annesi Wut-teh adında bir Çeroki kadınıydı; Kuş Klanı'ndan, saygın bir soydan geliyordu. Babası ortada yoktu. Kimliği bugün bile tartışmalı: kimi kayıtlar onu bir kürk tüccarı, kimi bir Kıta Ordusu subayı olarak anar. Kesin olan tek şey, çocuk doğmadan önce gitmiş olduğudur. Bu yüzden oğlan, annesinin yanında, annesinin dünyasında, annesinin dilinde büyüdü. Hayatı boyunca da o dilden başka bir dil öğrenmedi. İngilizce konuşmadı, İngilizce okumadı, İngilizce yazmadı.

Adı Sequoyah'tı. Bu adın anlamı da tıpkı babasının kimliği gibi tartışmalıdır; bazı yorumlar onu bir hayvan adına, bazıları bir bedensel kusura bağlar. Beyazlar arasında ise George Guess ya da George Gist diye bilinecekti; babasından kaldığı varsayılan bir soyadı, hiç tanımadığı bir adamın mirası.

Çocukluğunun bir yerinde bacağı sakat kaldı. Nedeni bilinmiyor. Kimi anlatılar bir av kazasından, kimi bir savaş yarasından, kimi de diz ekleminde biriken ve o çağda "beyaz şişlik" denen bir hastalıktan söz eder. Sonuç değişmez: Sequoyah topallayarak yürüdü. Ve 18. yüzyıl sonunun Çeroki dünyasında bu, bir erkeğin önündeki iki büyük yolu birden kapatmak demekti. Savaşçı olamazdı, uzun avlara çıkamazdı; tarlada bütün gün ayakta duramazdı.

Elinde kalan tek şey elleriydi. Onları kullandı. Sequoyah gümüş ustası oldu. Tüccarların getirdiği gümüş paraları eritip broşlar, küpeler, bilezikler, göğüs süsleri yaptı. Sonra demirciliği de kendi kendine öğrendi; işlemeli mahmuzlar, gem parçaları, at takımları üretti. İşi iyiydi. Yaptığı parçalar aranıyordu, Çeroki köylerinde de, beyaz yerleşimcilerin çiftliklerinde de. Bir zanaatkârın hayatıydı bu: sessiz, dikkatli, sabırlı. Yıllar süren, tek başına yapılan, sonucu ancak en sonunda görülen bir iş.

Sonra küçük bir olay oldu ve Sequoyah'ın hayatının yönünü değiştirdi. Anlatıya göre, Çeroki önderlerinden Charles Hicks ona işlerini imzalamasını, üzerlerine adını vurmasını önerdi; beyaz ustalar öyle yapıyordu. Ama Sequoyah adını yazmayı bilmiyordu. Hicks onun için kâğıda "George Guess" diye yazdı. Sequoyah bu işaretleri aldı, bir kalıba kazıdı ve bundan sonra ürettiği gümüşlere bastı. Yani ilk kez kendi adını, anlamını çözemediği bir işaret dizisi olarak elinde tuttu. Bir mühür gibi taşıdı onu. Ne dediğini bilmeden, ne dediğini bildiği bir şeyi.

O sıralarda Çeroki ülkesi kuşatma altındaydı. Geyik derisi ticareti çökmüş, avlaklar daralmış, yerleşimciler sınırı sürekli ihlal ediyordu. Antlaşma üstüne antlaşma imzalanıyor, her seferinde toprak eksiliyordu. Ve Çerokiler bir şeyi acıyla fark ediyordu: beyaz adamın gücünün bir kısmı silahında değil, kâğıdındaydı. Kâğıt konuşuyordu. Bir adam bir yere işaretler koyuyor, kâğıt yüzlerce kilometre yol alıyor, bambaşka bir adam onu açıp o işaretlere bakıyor ve ilk adamın söylediği sözleri duyuyordu. Zaman ve mesafe bir anda anlamını yitiriyordu. Antlaşmaların metni de böyle saklanıyordu; söylenen unutulabilirdi, yazılan unutulmuyordu.

Çerokiler bu kâğıtlara "konuşan yapraklar" diyordu.

1809 dolaylarında, Alabama tarafında bir toplantıda, birkaç Çeroki erkeği bu konuyu tartıştı. Anlatılan hikâyeye göre eldeki soru şuydu: beyaz adam bu yeteneği nereden aldı? Çoğunluğun görüşü nettir. Bu bir armağandı. Yüce Ruh dünyayı yaratırken beyaz adama kitabı, Çerokiye ise yayı ve oku vermişti. Kâğıt, insanın yapabileceği bir şey değildi; kutsaldı, verilmişti, öğrenilemezdi.

Topluluğun kenarındaki topal gümüşçü katılmadı. Sequoyah'ın itirazı basitti ve o basitliğiyle sarsıcıydı: bunda gizem yok. Bir insan oturmuş, sesler için işaretler uydurmuş. İnsanın yaptığı bir şeyi başka bir insan da yapabilir. Ben de yapabilirim.

Yanındakiler güldü. O ise yerden bir taş aldı, üzerine bir işaret çizdi ve bunun bir sözcük olabileceğini söyledi. Kendi hayatına dair kararı da muhtemelen o an verdi. Kırk yaşlarında, okuma yazma bilmeyen, tek dilli, sakat bir zanaatkâr, dünyanın en zor entelektüel işlerinden birine tek başına girişmeye karar verdi.

İlk yaklaşımı en akla yatkın olanıydı ve tam da bu yüzden yıllarını yedi.

Sequoyah her sözcük için bir işaret çizmeye başladı. Mantık kusursuz görünüyordu: dilde ne kadar sözcük varsa o kadar simge yaparsın, iş biter. Ağaç kabuklarına, düzleştirilmiş kayın levhalarına, sonra tüccarlardan aldığı kâğıtlara çizdi. Simgeler birikti. Yüzlerce oldu. Binlerce oldu. Ve Sequoyah kendi yaptığı sistemin altında ezilmeye başladı; dün çizdiği işaretin hangi sözcük olduğunu bugün hatırlayamıyordu. Üstelik yığın büyüdükçe hızlanıyordu, çünkü Çeroki dili bu yöntemin karşısına duvar gibi dikiliyordu.

Çeroki, sondan eklemeli ve son derece yoğun bir dildir. Tek bir fiil, kendi içinde özneyi, nesneyi, yönü, zamanı, hareketin biçimini taşır. Türkçenin ek yığmasına aşina olan bir kulak bunu kolay anlar: bir kök, üstüne binen eklerle onlarca ayrı sözcüğe dönüşür. Yani Çeroki dilinde "sözcük" saymaya kalkarsan sayı bitmez. Sequoyah, farkında olmadan sonsuz bir listenin peşine düşmüştü.

Bu arada hayatı sürüyordu. 1813 ve 1814'te Çeroki alayında, Amerikan ordusunun yanında, Kızıl Sopa Krikleri'ne karşı savaşa katıldı; Horseshoe Bend, yani Atnalı Kıvrımı denen çarpışmada bulundu. Cephede gördüğü şey takıntısını beslemekten başka bir işe yaramadı. Beyaz askerler evlerine mektup yazıyor, evlerinden mektup alıyordu. Yazılı emirleri okuyabiliyorlardı. Çeroki askerler ise ne evlerine haber gönderebiliyor ne de kendileri hakkında verilen kararı okuyabiliyordu. Aradaki fark cesaret değildi. Kâğıttı.

1815'te Sally Waters ile evlendi. Ve dönüşünden sonra çalışmasına, artık herkesin gözüne batan bir inatla sarıldı.

Sonra kırılma geldi. Sequoyah binlerce sözcük simgesini bıraktı ve dili dinlemeye başladı. Sözcüklerin bütününe değil, içindeki parçalara. Aynı ses öbeklerinin farklı sözcüklerde tekrar tekrar döndüğünü fark etti. Dil sonsuz sayıda sözcükten kuruluydu, ama sonlu sayıda heceden. Kapalı bir küme vardı ve o küme küçüktü.

Bu, dilbilimin yüzyıl sonra formülleştireceği bir kavrayıştı ve Sequoyah'a hiç kimse öğretmedi. Kendi kulağıyla buldu.

Şimdi işi, dilindeki bütün heceleri ayıklamak ve her birine bir işaret vermekti. Konuşulanı dinledi, kendi kendine mırıldandı, heceleri ayırdı, listeyi budadı, birleştirdi, yeniden böldü. Sayı önce yüzleri aştı, sonra düşmeye başladı: 200, 150, 100. Sonunda 86 hecede karar kıldı. Sistem sonradan 85'e indirilecekti.

Sonra ikinci bir pratik sorun çıktı: 86 ayrı işareti elle uydurmak, hepsini birbirinden ayırt edilebilir kılmak yorucuydu. Sequoyah kestirmeyi buldu. Eline geçen basılı malzemelerden -bir İncil'den, bir alfabe kitabından- harf biçimleri ödünç aldı. Latin harfleri, birkaç Yunan ve İbrani harfi, rakamlar. Ama seslerini almadı, yalnızca şekillerini. Onun için bunlar ses değil, çizimdi. Böylece Çeroki hece yazısında R harfine benzeyen işaret "e" hecesini, 4 rakamına benzeyen işaret bambaşka bir heceyi gösterdi. Sistemi bilmeyen bir İngiliz için bu, tanıdık harflerden kurulmuş tamamen anlaşılmaz bir metindi. Tam da olması gerektiği gibi.

Bunlar sessiz, görünmez yıllardı. Dışarıdan bakan biri için tablo şuydu: adam tarlasını ihmal ediyor, atölyesini savsaklıyor, kulübesine kapanıp gün boyu kâğıtlara anlamsız işaretler çiziyordu. Komşuları önce şaka yaptı. Sonra şakalar bitti. Bir insan on iki yıl boyunca hiçbir işe yaramayan bir şeyle uğraşırsa, kısa süre sonra insanlar bunun neden hiçbir işe yaramadığını değil, arkasında ne olduğunu sormaya başlar.

Ve Çeroki dünyasında bu sorunun karanlık bir cevabı vardı.

Önce ateş geldi.

Anlatılara göre Sequoyah'ın yıllarca biriktirdiği kâğıtlar, levhalar, denemeler yandı. Bazı kaynaklar bunu eşi Sally'ye bağlar: kocasının aileyi ihmal etmesine dayanamayan, o kâğıtları uğursuz bulan bir kadın, iki kez çalışma yerine girip yılların emeğini ocağa atmıştır. Bazı anlatılarda ise kulübeyi ateşe verenler komşularıdır. Hangi versiyon doğruysa, sonuç aynı: Sequoyah eserinin büyük bölümünü bir gecede kaybetti.

Ve yeniden başladı. Bu, hikâyenin en çok anlatılan ama en az anlaşılan yeridir. Çünkü yeniden başlayabildiyse, sistem artık kâğıtta değil, kafasındaydı. Ateş yalnızca kopyayı yok etmişti.

Ateşten sonra suçlama geldi.

Bunu anlamak için o yılların Çeroki ülkesindeki havayı bilmek gerekir. 1810'ların başı, Çerokiler için bir manevi kriz dönemiydi. Salgınlar, toprak kayıpları, misyoner okulları, geleneksel düzenin çözülmesi. Böyle zamanlarda topluluklar içeriye döner ve kendi içinde suçlu arar. Çeroki inancında büyücülük, yani başkasının hayatını gizli yollarla emen kişi, en ağır suçtu ve karşılığı ölümdü. Suçlanan kişinin akrabaları çoğu zaman onu savunmaya bile kalkışmazdı.

Şimdi bu ortamda bir adam düşünün. Yalnız yaşıyor. Kimsenin anlamadığı işaretler çiziyor. Bu işaretlerin insan sesini yakaladığını, kâğıdın konuşabileceğini söylüyor. Üstelik yalnız da değil: yanında küçük kızı var ve kız da aynı işaretleri anlıyor.

Sequoyah'ın kızının adı Ayoka'ydı. Babası çalışırken yanı başındaydı; onun için bu simgeler bir gizem değil, evin gündelik gürültüsüydü. Altı yaşındayken sistemi öğrenmişti. Yani dünyada Çerokiceyi okuyabilen ilk insan, bir çocuktu.

Komşular için bu, işi daha da ürkütücü yapıyordu. Adam çocuğa bir şey öğretmişti; ama öğrettiği şey, konuşmadan konuşmaktı. Bunun adı Çeroki dilinde kolayca konuluyordu: büyü.

Sequoyah, yerleştiği Alabama'daki Willstown'da, yani Wills Kasabası'nda, büyücülükle suçlandı. Suçlama ciddiydi ve ölümcüldü.

Onu kurtaran şey, o dönemde Çeroki ulusunun geçirmekte olduğu köklü hukuk dönüşümü oldu. Çeroki Ulusal Konseyi, kan davasına ve doğrudan infaza dayanan eski düzeni geri çekiyor, yerine yazılı yasa ve yargılama koyuyordu. Büyücülük suçlamaları da artık bir gecede sonuçlanamıyor, konsey ya da görevlendirilmiş savaşçılar önünde görülmesi gerekiyordu. Yani Sequoyah, tam da yıllardır uğruna çalıştığı şeyin -yazılı hukukun, kayda geçen kuralın- ilk meyvelerinden biri sayesinde yargılanma hakkı buldu.

Wills Kasabası'nda bir grup savaşçı, davaya bakmak üzere toplandı. Sequoyah ve küçük Ayoka onların önüne çıkarıldı.

Sanığın savunması, mahkeme tarihinde pek benzeri olmayan bir şeydi. Sequoyah suçlamayı reddetmedi, tartışmadı, şahit çağırmadı. Bunun yerine yargıçlarına bir teklif yaptı: bunu kendiniz deneyin.

Savaşçılar babayla kızı ayırdı. Birbirlerini göremeyecekleri, duyamayacakları kadar uzağa koydular. Kural basitti: heyetten biri Sequoyah'a bir cümle söyleyecek, Sequoyah onu kâğıda geçirecek, kâğıt öbür odaya götürülecek ve orada bekleyen çocuk kâğıda bakıp aynı cümleyi söyleyecekti. Sonra tersi yapılacaktı.

Kâğıtlar gidip geldi. Ve her seferinde aynı şey oldu. Kızın ağzından, hiç duymadığı bir cümle, söylendiği haliyle çıktı. Sonra babası, kızının söylediği sözleri okudu. Cümleler zorlaştırıldı, tuzaklar kuruldu, kimsenin tahmin edemeyeceği isimler ve sayılar seçildi. Sistem her defasında tuttu.

Odadaki adamlar önce sustu. Sonra bir soru sordular. Bize de öğret.

Anlatıya göre o savaşçıların bir haftadan kısa sürede okuyup yazar hale gelmesi, meselenin kaderini belirledi. Çünkü bu kez tanıklık dışarıdan değil, içeridendi. Büyücülükle suçlayanlar, artık kendi elleriyle yazıyordu.

1821'de sistem tamamlanmış ve kabul görmüştü. Sequoyah bundan sonra hayatını dolaşarak geçirdi. Batıya, Arkansas'a göç etmiş Çeroki topluluklarına gitti. Orada da aynı kuşkuyla karşılaştı, aynı deneyi tekrarladı: önderler ona sözcükler söyledi, o yazdı, kızı okudu. Doğuya döndüğünde yanında mühürlü bir zarf vardı; içinde batıdaki bir Çeroki önderinin ona yazdırdığı, kendisinin içeriğini bilmediği bir konuşma. Zarfı doğudaki konseyin önünde açtı ve binlerce kilometre öteden gelen sözleri, sahibinin ağzından çıktığı gibi okudu. Doğuyla batı arasında kopmuş olan bağ, bir kâğıt parçasıyla yeniden kuruldu.

Bundan sonrası, okuryazarlık tarihinin en hızlı yayılmalarından biridir. Öğrenmek için okula, öğretmene, yıllara gerek yoktu. Sistem dile o kadar tam oturuyordu ki, Çerokice bilen biri için geriye yalnızca 86 işareti ezberlemek kalıyordu. Bu, günler süren bir işti. Öğrenen öğretiyor, öğrettiği kişi başkasına öğretiyordu. Kâğıt bulunamayınca ağaç kabuklarına, çitlere, kaya yüzeylerine yazdılar.

1824'te Çeroki Ulusal Konseyi ona büyük bir gümüş madalya verdi. Ömrünü gümüş işleyerek geçirmiş bir adamın, bu kez üzerinde kendi yüzü olan bir gümüşü boynuna asması, hikâyenin sessiz ironilerinden biridir. Madalyanın üzerinde, Çeroki alfabesini icat ettiği için George Gist'e sunulduğu yazıyordu.

1825'te ulus hece yazısını resmen benimsedi. 1826'da konsey, Çeroki yasalarının bu yazıyla çevrilmesine karar verdi. Aynı yıllarda misyoner Samuel Worcester, Boston'da bu 86 işaret için matbaa harfleri döktürdü; şekiller kurşuna geçti. Ve 21 Şubat 1828'de, Çeroki başkenti New Echota'da bir gazetenin ilk sayısı çıktı: Cherokee Phoenix, yani Çeroki Anka Kuşu. İngilizce ve Çerokice, yan yana, aynı sayfada. Kuzey Amerika'nın ilk yerli gazetesi, ilk yerli dilinde basılan gazetesiydi. Editörü Elias Boudinot'du.

Adın kendisi bir bildiriydi. Anka kuşu, külünden doğan kuş. Toprakları elinden alınan, sürgün tehdidi altındaki bir ulus, gazetesine bu adı veriyordu.

Rakamlar bugün bile inanılması güç görünür. 1830'a gelindiğinde Çerokilerin büyük çoğunluğu -kimi tahminlere göre yüzde 90 kadarı- kendi dilinde okuryazardı. Yirmi beş yıl içinde Çeroki okuryazarlık oranı, çevrelerindeki beyaz nüfusun oranını geçmişti. Amerikan Hazine Bakanı ve aynı zamanda dilbilimci olan Albert Gallatin, 1836'da bu sistemin üstünlüğünün deneyle kanıtlandığını yazdı; Çeroki çocuklarının haftalar içinde öğrendiği şeyi, İngilizce için iki yılda öğrenebildiklerini belirtti.

On iki yıl süren bir takıntı, bir ulusa bir yıldan kısa sürede okumayı öğretmişti.

1828'de Sequoyah, bir heyetle Washington'a gitti. Orada ressam Charles Bird King onun portresini yaptı: elinde kendi hece tablosu, ağzında uzun saplı bir pipo. Aynı yolculukta başka halkların temsilcileriyle tanıştı ve aklına yeni bir fikir düştü; belki de bütün yerli halkların ortak kullanabileceği bir hece yazısı kurulabilirdi. Bu projeyi hiç tamamlayamadı. 1829'da bugünkü Oklahoma'da, Sallisaw yakınlarında bir dere kenarına yerleşti, kendi elleriyle bir kütük ev yaptı.

Sonra 1838 geldi.

Amerika Birleşik Devletleri, Çerokileri doğudaki topraklarından zorla söktü. Yaklaşık 16 bin insan silah zoruyla yola çıkarıldı; kışın, yetersiz yiyecekle, hastalık içinde yürüdüler. Yolda ölenlerin sayısı için en çok anılan tahmin 4 bin civarındadır. Çerokiler bu yolculuğa, gözyaşlarının döküldüğü yol anlamına gelen adı verdiler: Gözyaşı Yolu.

Sequoyah bu yürüyüşün içinde değildi; batıya çoktan gelmişti. Ama yaptığı şey yürüyüşün içindeydi. Sürgün kafilelerinde, elinde hece tablosu taşıyan insanlar vardı. Kaybolan aileler birbirine haber bıraktı, ölenlerin adları yazıldı, dualar ve ilahiler kâğıt üstünde taşındı. Toprak alınabiliyordu, ev yakılabiliyordu, mezarlar geride kalıyordu. Yazı ise cepte taşınıyordu. Bir ulusun kendisiyle konuşma yeteneği, artık coğrafyaya bağlı değildi.

Sürgün bittiğinde Çeroki ulusu neredeyse iç savaşın eşiğindeydi. Zorla göç edenlerle, daha önce kendi isteğiyle batıya geçmiş olanlar arasında derin bir güvensizlik vardı; sürgün antlaşmasını imzalayanlara duyulan öfke kan dökülmesine yol açmıştı. Sequoyah, yaşlı ve hasta haliyle, bu kez bir yazı sisteminin değil bir uzlaşmanın peşine düştü. Jesse Bushyhead ile birlikte, 1839 yazında toplanan konseyde iki tarafı aynı masaya oturtmak için çalıştı. Çabaları sonuç verdi: bölünmüş ulusu tek bir çatı altında birleştiren Birlik Yasası kabul edildi ve yeni bir anayasa yazıldı. Bunun altında da onun imzası vardı.

Ama bir düşüncesi peşini bırakmıyordu. Yıllar önce, sürgünlerden ve savaşlardan kaçan bazı Çeroki grupların güneye, Meksika topraklarına geçtiği söyleniyordu. Sequoyah onları bulmak istedi. Sebebi de tam olarak ömrünü verdiği şeydi: dağılmış bir halkın parçalarını yeniden birbirine bağlamak.

1842 baharında, yetmişli yaşlarında, sakat bacağıyla yola çıktı. Yanında oğlu Teesy ve birkaç Çeroki vardı. Yol uzun ve tehlikeliydi. San Antonio'nun kuzeyinde soyuldular; atları ve erzakları gitti. Sequoyah hastalandı. Bir mağaraya sığındı, arkadaşları yardım getirmek için ayrıldı. Haftalar geçti. Yükselen sular yaşlı adamı mağaradan çıkardı. Onu bulduklarında hali ağırdı. En yakın yerleşime, Meksika'nın Coahuila eyaletindeki San Fernando de Rosas'a, bugünkü adıyla Zaragoza'ya götürdüler.

Sequoyah orada, Ağustos 1843'te öldü.

Haber ulusuna iki yıl ulaşamadı. 1845'te, yanındakilerin yazıp imzaladığı bir mektup, Çeroki Ulusu'ndan George Guess'in San Fernando kasabasında hayata veda ettiğini bildirdi. Ölümünü ailesine ve halkına ileten şey, yine yazıydı. Mezarının yeri ise kayboldu. 1938'de Çeroki Ulusu, mezarı bulmak için bir keşif heyeti finanse etti; heyet kesin bir sonuca varamadı. Sequoyah bugün hâlâ, yeri bilinmeyen bir toprakta yatıyor.

Geride bıraktığı şey ise kaybolmadı.

Onun adı, dünyanın en uzun yaşayan ağaçlarından birine verildi; Kaliforniya kıyısındaki dev kızılağaçların cinsi olan sekoyalar, yaygın anlatıya göre onu anar. 1917'de Oklahoma eyaleti, Washington'daki Ulusal Heykel Salonu'na onun heykelini gönderdi; heykeltıraş Vinnie Ream'in yaptığı bu eser, koleksiyondaki ilk yerli Amerikalı figürüydü. 1905'te Yerli Toprakları'nda kurulması istenen eyaletin adı Sequoyah olarak önerilmişti; o eyalet kurulmadı, topraklar bir yıl sonra Oklahoma'ya katıldı.

En kalıcı etkisi ise başka bir yerde. Sequoyah'ın yaptığı şeyin haberi dünyaya yayıldı ve fikir kendi başına yürüdü. Kuzey Amerika'da Kri dili için bir hece yazısı geliştirildi. Batı Afrika'da Bassa dili konuşanlar aynı yoldan kendi yazılarını kurdu. Çin'de misyonerler benzer sistemler tasarladı. Araştırmacılar bugün, doğrudan ya da dolaylı olarak onun örneğinden esinlenmiş 21 ayrı yazı sistemi sayıyor; bunlarla 65'ten fazla dil yazılmış durumda. Yani okuma yazma bilmeyen bir adamın tek başına kanıtladığı önerme -yazı kutsal bir armağan değil, insan yapımı bir araçtır ve yeniden yapılabilir- yeryüzünün dört bir yanında sınandı ve doğrulandı.

Onun 86 işareti hâlâ kullanımda. 1990'ların sonunda uluslararası bilgisayar karakter standardına eklendiler; bugün telefon klavyelerinde, tabelalarda, okul kitaplarında, Çeroki Ulusu'nun resmî belgelerinde yaşıyorlar. Çerokiceyi anadili gibi konuşanların sayısı 20. yüzyılın asimilasyon politikaları yüzünden tehlikeli biçimde azaldı; bugün dilin ayakta tutulması için yürütülen daldırma okulları ve öğretmen programları, tam da o işaretler üzerinden çalışıyor. Bir dilin geri kazanılabilir olması, bir zamanlar yazıya geçirilmiş olmasına bağlıdır.

Bir gümüş ustası, kırık bir bacakla, kimsenin ona öğretmediği bir işi yapmak için on iki yılını verdi. Ateşe verildi, büyücülükle yargılandı, alay konusu oldu. Kendi mezarının yeri bile kayboldu.

Ama halkının sesi kaybolmadı.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.