Dünyanın Yaşını Buldu, Havadaki Zehri Söktü

Bölüm metni

Bir laboratuvarda hiçbir şey yolunda gitmiyordu: hangi örneği ölçse sonuç saçmalıyordu. Genç bilim insanı sonunda anladı ki sorun örnekte değil — havada, suda, camda, kendi saçında, dünyanın her santimetrekaresinde kurşun vardı. Dünya'nın yaşını bulmak için önce dünyanın en temiz odasını inşa etmesi gerekti; o odadan çıkan ikinci cevap ise kimsenin duymak istemediği bir suçlamaydı.

2 Haziran 1922'de Iowa'da, Des Moines yakınlarında doğan çocuğun hayatı, Amerika'nın orta batısındaki binlerce çocuğunkinden farksız başladı. Mısır tarlaları, kışın donan yollar, kilise, okul. Anlatıldığına göre işi değiştiren şey, annesinin bir gün eve getirdiği kimya setiydi. Clair Cameron Patterson o setle bodrumda oynamaya başladı ve bir daha da bırakmadı. Lisede kimya dersinin verebileceği her şeyi tüketmişti; kasabanın okulunda öğretecek kimse kalmayınca kendi başına okumaya devam etti.

1943'te Grinnell College'dan, yani Grinnell Koleji'nden kimya diplomasını aldı. Grinnell Koleji ona diplomadan fazlasını verdi: laboratuvar sıralarında Lorna McCleary ile tanıştı, kısa süre sonra evlendiler ve Lorna, sonraki elli iki yıl boyunca hem eşi hem meslektaşı olarak yanında durdu. İkisi de kimyacıydı, ikisi de savaşın ortasına düştüler.

Savaş, bir taşra kimyacısını tarihin en gizli projesinin içine çekti. Önce Chicago Üniversitesi'ne, sonra Tennessee eyaletindeki Oak Ridge tesisine gönderildi. Oak Ridge'de yapılan iş tek cümleyle anlatılabilirdi: doğada binde 7 oranında bulunan bir uranyum izotopunu, kardeşi olan diğer izotoptan ayırmak. Bunun için atomları kütlelerine göre tartan devasa makineler kullanılıyordu. Patterson orada kütle spektrometresini öğrendi. Bir maddenin içindeki atomları yalnızca saymayı değil, hangi izotoptan kaç tane olduğunu ayırt etmeyi öğrendi. Manhattan Projesi'nin ürünü Japonya'nın üstünde patladığında, Patterson'ın elinde ömür boyu kullanacağı bir alet ve o aleti kimsenin beceremediği kadar hassas kullanma alışkanlığı kalmıştı.

Savaş bitti, Chicago Üniversitesi'ne döndü, doktora için Harrison Brown'ın yanına girdi. Brown, o dönemin en iddialı ve en huzursuz bilim insanlarından biriydi; hem jeokimyacı hem de nükleer silahlara karşı yazan bir aydındı. Genç öğrencisine verdiği ödev, ilk duyulduğunda kulağa fazla büyük geliyordu: Dünya'nın yaşını bulacaksın.

O sıralarda bu soru bilimin en utanç verici açık yaralarından biriydi. 19. yüzyılın sonunda soru bir fizik problemi sanılmıştı; erimiş bir kürenin soğuma süresi hesaplanmış, gezegene birkaç on milyon yıl biçilmişti. Sonra radyoaktivite keşfedildi ve bu hesabın altındaki zemin çöktü, çünkü Dünya'nın içi kendi kendini ısıtan bir fırındı. Radyoaktif bozunma yalnızca eski cevabı yıkmakla kalmadı, yerine yeni bir saat koydu: uranyum, sabit ve değiştirilemez bir hızla kurşuna dönüşüyordu. Bir kayanın içindeki uranyumun ne kadarının kurşuna dönüştüğüne bakarsanız, o kayanın kaç yıldır orada durduğunu söyleyebilirdiniz. Ama 1940'ların sonunda bu yöntemle elde edilen sayılar 3 milyar yıl dolaylarında geziniyor, birbirini tutmuyor, her yeni ölçüm bir öncekini yalanlıyordu.

Brown'ın planı zarifti. Kayanın içinde uranyumu tutan minik kristaller vardı: zirkon. Zirkon oluşurken kafesine uranyumu alıyor, kurşunu neredeyse hiç almıyordu. Yani bir zirkon kristalinin içinde bugün ne kadar kurşun varsa, hepsi uranyumdan dönüşmüş olmalıydı. Saat sıfırdan başlamıştı. Yapılacak tek şey, kristalin içindeki kurşunun izotoplarını Oak Ridge'de öğrenilen hassasiyetle ölçmekti.

Brown öğrencisine bunun kolay bir iş olacağını, birkaç ölçümle işi bitireceğini, hatta bu işten ünlü çıkacağını söyledi. Patterson işe koyulduğunda 20'li yaşlarının sonundaydı ve önündeki hesabın birkaç ay süreceğini düşünüyordu.

Yedi yıl sürdü.

İlk ölçümler geldiğinde ortada bir sonuç değil, bir enkaz vardı. Aynı kristalden alınan iki örnek farklı yaşlar veriyordu. Bir hafta sonra tekrarlanan ölçüm bambaşka bir sayı çıkarıyordu. Deney düzeneğini baştan kurdu, aletleri değiştirdi, kimyasalları yeniledi. Sayılar yine tutmadı.

Sonunda genç kimyacının aklına, çoğu insanın aklına gelmeyecek bir şüphe düştü: ya sorun kristalde değilse? Ya sorun laboratuvarın kendisindeyse?

Ölçtüğü şey kurşundu. Ve kurşunu ölçmeye çalıştığı odada kurşun vardı. Camda vardı, çünkü cam yapımında kullanılıyordu. Damıtılmış suda vardı, çünkü su borulardan geçiyordu. Şişelerdeki asitlerde vardı, çünkü asitler kurşunlu tesisatlarda üretiliyordu. Tezgâhın üstünde biriken tozda vardı. Havalandırmadan gelen havada vardı. Patterson'ın kendi saçında, teninde, giysisinde vardı. Örneğe hiç dokunmadan, boş bir kabı tarttığında bile içinde ölçülebilir miktarda kurşun buluyordu. Kimyacılar buna "kör değer" der: örnek olmadan çıkan sinyal. Patterson'ın kör değeri, ölçmeye çalıştığı örnekten daha büyüktü.

Bu, sıradan bir aksilik değil, yıkıcı bir sonuçtu. Çünkü aynı sorun yalnızca onun laboratuvarında değil, dünyadaki bütün laboratuvarlarda vardı. Yıllardır yayımlanan kurşun ölçümlerinin büyük bölümü, farkında olmadan, ölçüm yapılan odanın kirini ölçmüştü. Kimse bunu bilmiyordu, çünkü kimse kendi kör değerini bu titizlikte kontrol etmemişti.

Patterson'ın buna verdiği cevap, bilim tarihinde bir yöntemin nasıl icat edildiğinin en net örneklerinden biridir. Kirliliği azaltmaya çalışmadı; kirliliğin girebileceği her yolu tek tek kapattı. Piyasadan aldığı asitleri kullanmayı bıraktı, kendi asidini damıttı. Cam malzemeyi günlerce asitte kaynattı. Duvarları, tezgâhları, tavanı defalarca yıkadı. Odaya giren havayı süzdürdü, odanın içindeki basıncı dışarıdan yüksek tuttu ki kapı her açıldığında hava içeri değil dışarı aksın. Laboratuvara girenlere özel giysi giydirdi. Kendi tarifiyle, dışarıdaki dünyayı odadan kovmaya çalışıyordu.

Ortaya çıkan şey, dünyanın ilk ultra temiz laboratuvarlarından biriydi. Bugün eser element jeokimyasında çalışan herkes, farkında olsun olmasın, o odada geliştirilen kurallara uyarak çalışıyor. Ama o dönemde meslektaşlarının çoğu bu takıntıyı gereksiz buldu. Patterson'ın haftalarca cam yıkamasını, sonuç alamayan bir doktora öğrencisinin savunma mekanizması sandılar.

Oysa o temiz odada iki şey birden doğdu. Birincisi, Dünya'nın yaşını ölçebilecek hassasiyetti. İkincisi, Patterson'ın on yıl boyunca cevaplamayı erteleyeceği bir soruydu. Çünkü bir kimyacı bu kadar uğraştıktan sonra bile havada, suda, tozda, elinde, saçında kurşun buluyorsa akla gelen soru kaçınılmazdır: bu kadar kurşun nereden geliyor? Doğa mı böyle kurulmuştu, yoksa birileri onu oraya mı koymuştu?

O soruyu bir kenara yazdı ve şimdilik gezegenin yaşına döndü.

Zirkonla ilerlemenin yolu tıkanmıştı, çünkü Dünya'nın kayaları gezegenin doğum anını hatırlamıyordu. Yerkabuğu sürekli eriyor, karışıyor, yeniden şekilleniyordu; en eski kaya bile gezegenin kendisinden gençti. Dünya'nın doğduğu ana ulaşmak için Dünya'dan çıkmak gerekiyordu.

Çözüm gökten geliyordu. Göktaşları, güneş sisteminin kuruluşundan artakalmış moloz parçalarıdır; hiçbir zaman büyük bir gezegenin içinde erimemiş, karışmamış, yenilenmemişlerdir. İçlerinde, sistem kurulduğu andaki maddenin bileşimi dondurulmuş halde durur.

Patterson'ın ihtiyacı olan şey çok özel bir örnekti: içinde uranyum bulunmayan, ama kurşun bulunan bir madde. Böyle bir maddedeki kurşun, milyarlarca yıldır hiç değişmemiş, bozunmayla artmamış, ilk günkü haliyle kalmış olacaktı. Yani evrenin bu köşesinde en baştaki kurşunun ne olduğunu söyleyecekti. Saatin sıfır noktası.

Bu örneği demir göktaşlarının içindeki troilit denilen demir sülfür fazında buldu. Elindeki parça Arizona'daki büyük çarpma çukurunu açan göktaşından geliyordu: Canyon Diablo göktaşı, yani Şeytan Kanyonu göktaşı.

1953 yılında, Şeytan Kanyonu göktaşından hazırladığı örneği alıp Chicago yakınlarındaki Argonne Ulusal Laboratuvarı'na gitti. Orada, fizikçi Mark Inghram'ın o dönemin en iyi kütle spektrometrelerinden birini kurduğu bir bodrum vardı. Patterson kendi temiz odasında hazırladığı örneği bu makineye verdi.

Gelen sayılar hayatının en temiz verisiydi. Elinde artık iki uç vardı: en baştaki kurşunun bileşimi ve bugünkü kurşunun bileşimi. Farklı göktaşlarından ve Dünya'nın okyanus tortularından gelen ölçümleri aynı grafiğe koyduğunda hepsi tek bir doğrunun üstüne oturdu. Bu, hepsinin aynı anda doğduğu anlamına geliyordu. O doğrunun eğimi tek bir sayı veriyordu.

4,55 milyar yıl. Hata payı 70 milyon yıl.

Sonucu gördüğü an, kendini tutamadı. Arabaya atlayıp Iowa'ya, ailesinin evine sürdü. Anlatılan hikâyeye göre eve vardığında öyle bir heyecan içindeydi ki kutlama yerine hastaneye gitti; kalp krizi geçirdiğini sandı. Geçirdiği şey kalp krizi değildi, sadece yıllarca süren gerginliğin bir anda boşalmasıydı.

Sonucu aynı yıl Wisconsin'de bir toplantıda meslektaşlarına anlattı ve nihai makalesini 1956'da yayımladı. Ölçüm o kadar sağlam çıktı ki sonraki yetmiş yıl boyunca bir kez bile devrilmedi. Bugün ders kitaplarında yazan 4,54 milyar yıl, Patterson'ın sayısının küçük bir rötuşundan ibarettir. 31 yaşındaki bir kimyacı, bir bodrumda, bir gecede, insanlığın binlerce yıldır sorduğu soruyu kapattı.

Kariyerini garantileyen bu sonuçtan sonra sakin bir hayat sürebilirdi. Bunun yerine, temiz odada aklına takılan o soruya döndü.

Sorunun cevabı 1921'de, Ohio'da bir laboratuvarda verilmişti.

O yıllarda otomobil motorlarının en büyük sorunu vuruntuydu: yakıtın zamansız patlaması, motoru sarsan ve gücü düşüren o metalik takırtı. Amerikan otomobil devi General Motors'un araştırma bölümünde çalışan Thomas Midgley, yüzlerce bileşiği denedikten sonra bunu bitiren maddeyi buldu. Benzine çok küçük miktarda tetraetil kurşun katıldığında vuruntu duruyordu. Kurşunun zehirli olduğu ise yeni bir bilgi değildi; Romalılardan beri biliniyordu.

Otomobil devi, Standard Oil, yani Standart Petrol ve bir kimya şirketi ortaklaşa Ethyl Corporation'ı, yani Etil Şirketi'ni kurdular. Ürünün adında "kurşun" kelimesi geçmiyordu; yalnızca "etil" deniyordu. 1923'te pompalara verildi.

Sonra fabrikalarda işçiler ölmeye başladı. Standart Petrol'ün New Jersey'deki Bayway rafinerisinde üretim başladıktan kısa süre sonra çalışanlar uykusuzluk, hafıza kaybı, sanrı ve nöbet şikâyetiyle hastalandı. Ekim 1924'te Ernest Oelgert adlı işçi peşinde birilerinin olduğunu bağırarak koridorlarda koşmaya başladı; günler içinde öldü. Ardından dört işçi daha öldü, onlarcası ağır zehirlendi. İşçiler binaya kendi aralarında "deli gazı binası" adını takmıştı. New Jersey eyaleti tesisi kapattı.

Şirketin cevabı bir basın toplantısı oldu. Midgley, gazetecilerin önünde tetraetil kurşunu ellerine döktü, şişeyi burnuna götürdü ve bir dakika boyunca buharını soludu; maddenin tehlikesiz olduğunu böyle gösterdiğini söyledi. Kendisi de kurşun zehirlenmesi yaşamış ve iyileşmek için aylarca işten uzak kalmıştı.

1925'te ülkenin en üst düzey sağlık yetkilisi konuyu görüşmek için bir konferans topladı. Bilim insanları uyardı, şirket temsilcileri ilerlemenin durdurulamayacağını savundu. Toplantıdan çıkan sonuç, sonraki kırk yılı belirledi: kurşunlu benzinin zararlı olduğuna dair kesin kanıt yoktu, dolayısıyla satışı sürecekti. İspat yükü, maddeyi piyasaya sürene değil, itiraz edenlere yıkılmıştı.

Patterson bu tarihi bilmiyor değildi; ama onun elinde tartışmayı bitirecek bir şey vardı: kimsenin sahip olmadığı temiz ölçüm.

Önce okyanusa baktı. Kurşun denize nehirlerle taşınıyorsa, derin sularda yüzey sularından daha az olmamalıydı. Oysa 1963'te yayımladığı ölçümler tam tersini gösterdi: okyanusun yüzeyindeki kurşun, derinlerdekinin kat kat üstündeydi. Kurşun denize aşağıdan değil, yukarıdan geliyordu. Gökten yağıyordu.

Sonra zamanın kendisini okumaya karar verdi. Grönland'ın buz tabakası her yıl bir kar katmanı biriktirir; aşağı indikçe geriye doğru yıl yıl sayarsınız. 1964'te Grönland'daki Camp Century, yani Yüzyıl Kampı üssünden alınan buz örneklerini, ertesi yıl da Antarktika'dan gelenleri kendi temiz odasında analiz etti.

Buzun anlattığı hikâye tartışmaya yer bırakmıyordu. Antik çağa ait katmanlarda kurşun neredeyse yoktu. 18. yüzyılın ortalarından itibaren, madencilik ve izabe yaygınlaştıkça eğri hafifçe yükselmeye başlıyordu. Ve 1920'lerden sonra çizgi neredeyse dikey olarak yukarı fırlıyordu. Grönland karındaki kurşun miktarı, eski çağlardaki düzeyin 200 katına çıkmıştı. Buz, benzine kurşun katılmaya başlandığı yılı kendi kendine işaretlemişti.

Sonra mutfağa girdi. Aynı balık türü üzerinde yaptığı karşılaştırma, halkın günlük hayatına dokunan en çarpıcı sonucu verdi: taze ton balığının etinde gram başına 0,3 nanogram kurşun varken, konserve ton balığında 1400 nanogram çıkıyordu. Fark balıktan değil, kutudan geliyordu; konserve kutularının kenarları kurşun lehimle kapatılıyordu. İnsanlar yemeklerinin içine, hiçbir uyarı görmeden, binlerce kat kurşun alıyordu.

Son olarak insan kemiğine baktı. Peru'da bulunan 1600 yıllık iskeletlerin kemiklerindeki kurşunu, aynı kemiklerdeki baryum ve kalsiyumla oranlayarak ölçtü. Modern insanın kemiğindeki kurşun, o insanlarınkinin yüzlerce katıydı.

1965'te yayımladığı çalışmada bunları tek bir iddiada topladı ve o iddia, sonraki otuz yılın kavga konusu oldu. Yetkililer, diyordu Patterson, "doğal" ile "normal" kelimelerini karıştırıyor. Bugün ortalama bir insanın kanında bulunan kurşun miktarı normaldir, çünkü herkeste var. Ama doğal değildir. Doğal düzey, ondan yüzlerce kat aşağıdadır. Yani bütün bir uygarlık, kendi kirini ölçüp ona "temel değer" adını vermiştir.

Karşısındaki isim Robert Kehoe'ydu.

Kehoe, Cincinnati Üniversitesi'ndeki Kettering Laboratuvarı'nın başındaki hekimdi; laboratuvar büyük ölçüde kurşun sanayisinin parasıyla dönüyordu. Kehoe kırk yıla yakın süredir kurşunun insan sağlığı üzerindeki etkileri konusunda ülkenin en yetkili sesiydi ve tezi değişmiyordu: insan vücudunda belirli bir miktar kurşun bulunması doğaldır, ölçülen düzeyler zarar sınırının altındadır, aksini iddia eden veriyi masaya koysun.

15 Haziran 1966'da, Senatör Edmund Muskie'nin başkanlık ettiği hava ve su kirliliği alt komisyonunun oturumunda ikisi karşı karşıya geldi. Kehoe her zamanki gibi çevredeki kurşunun artmadığını savundu. Patterson ise buzu, okyanusu, konserveyi ve kemiği anlattı. Salonda o güne kadar duyulmamış bir cümle kuruldu: sorun kurşunlu benzin kullanan bir işçinin zehirlenmesi değil, gezegendeki her insanın kanının kirlenmiş olmasıydı.

Bedeli hemen ödedi. Kurşunun kaynağı olarak petrol sanayisini işaret eden makalesinden sonra Amerikan Petrol Enstitüsü desteğini çekti; enstitü, önceki dokuz yılda araştırmalarına yaklaşık 200 bin dolar aktarmıştı. Ardından Halk Sağlığı Servisi ile olan sözleşmesi sona erdi. Çalıştığı California Institute of Technology'nin, yani Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nün mütevelli heyetindeki bir petrol yöneticisi, üniversitenin rektörünü arayıp bu adamın susturulmasını istedi. Sanayi tarafından enstitüye bağışlı bir kürsü kurulması önerildiği, karşılığında Patterson'dan kurtulmalarının beklendiği de aktarılır. 1971'de, ülkenin atmosferdeki kurşunu değerlendirmek üzere kurduğu Ulusal Araştırma Konseyi paneline, konunun dünyadaki en yetkin ismi olmasına rağmen çağrılmadı.

Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü onu kapı dışarı etmedi. Bulunduğu bölümün yöneticileri arkasında durdu ve Patterson orada ölene kadar çalıştı. Ama fon musluklarının kapanması onu yıllarca dar bütçeyle, küçük bir ekiple çalışmaya mahkûm etti.

Yaptığı tek şey ölçmeye devam etmek oldu. Veriler biriktikçe, karşı tarafın "kanıt yok" savunması eridi. 1970'te çıkan Temiz Hava Yasası düzenleyici çerçeveyi kurdu. 1975 model yılından itibaren yeni otomobillere takılan katalitik dönüştürücüler kurşunla bozulduğu için, benzin istasyonlarında kurşunsuz pompa zorunlu hale geldi; ilk büyük gedik, sağlık gerekçesiyle değil mühendislik gerekçesiyle açıldı. 1980'de Ulusal Araştırma Konseyi'nin kurşun raporu hazırlanırken, ulaşılan sonuçları yetersiz bulan Patterson, itirazlarını rapora ek bir metin olarak koydurttu. 1986'da kurşunun benzinden çıkarılması hızlandırıldı. 1 Ocak 1996'da Amerika'da karayolu taşıtlarında kurşunlu benzin tamamen yasaklandı.

Sonuç, halk sağlığı tarihinin en net grafiklerinden birinde görülür. Amerika'da ortalama kan kurşunu düzeyi, 1970'lerin ortasından 1990'ların başına kadar yaklaşık yüzde 80 düştü. Düşüş eğrisi, benzinde tüketilen kurşun miktarının düşüş eğrisiyle neredeyse üst üste biniyordu. Bu iki çizgi, Kehoe'nun kırk yıllık tezine verilmiş sessiz bir cevaptı.

Patterson'ın kendi mesleği ona geç davrandı. Ulusal Bilimler Akademisi'ne ancak 1987'de, 65 yaşındayken seçildi. 1995'te çevre alanındaki Tyler Ödülü'nü aldı. Aynı yılın 5 Aralık'ında, Kaliforniya'nın Sea Ranch kasabasında, 73 yaşında hayatını kaybetti. Ardında Lorna'yı ve dört çocuğunu bıraktı.

Hikâyenin son halkası ölümünden çok sonra kapandı. Amerika'nın yasağı diğer ülkelere örnek oldu, kurşunlu benzin ülke ülke piyasadan çekildi ve 2021 yazında Birleşmiş Milletler, dünyada karayolu taşıtları için kurşunlu benzin satan son ülkenin de stoklarını tükettiğini duyurdu. Yüz yıl süren bir uygulama, gezegen ölçeğinde sona ermişti. Bugün doğan bir çocuğun kanındaki kurşun, 1970'te doğan bir çocuğunkinin çok altındadır; ve kurşunun çocuklarda sinir sistemi gelişimini bozduğu, öğrenme kapasitesini düşürdüğü artık tartışılan değil, ders kitaplarında yazan bir bilgidir.

Patterson'ın hayatındaki asıl bağ da buradadır. Dünyanın yaşını bulmasını sağlayan şey deha kadar titizlikti: kirliliği görmezden gelmeyi reddetmesi, kör değerin peşine düşmesi, ölçtüğü şeyin gerçekten ölçmek istediği şey olduğundan emin olmadan yayımlamaması. Aynı titizlik ona bir cümle daha söyletti: eğer laboratuvarımı bu kadar zor temizliyorsam, dışarıdaki dünya temiz olamaz.

Ders kitaplarına 4,55 milyar yıl yazıldı, adı yanına yazılmadı. Asıl mirası ise hiçbir kitapta görünmüyor. O miras, her gün soluduğumuz havanın içinde artık olmayan bir şeydir.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.