Karısının Sevgilisini Vurdu, Sinemayı İcat Etti

Bölüm metni

Bir jüri, karısının sevgilisini soğukkanlılıkla vuran adamı serbest bıraktı. Aynı adam, dört yıl sonra dünyanın gözünün göremediği bir şeyi kanıtladı: dörtnala giden bir at, bir an için havada uçuyordu. O an, sinemanın doğduğu andı.

Thames kıyısındaki Kingston, 1830'ların başında, Londra'ya birkaç saatlik at arabası mesafesindeki sakin bir kasabaydı. Nehrin kenarındaki iskelede kömür ve tahıl mavnaları boşaltılır, ambarların önünde yük arabaları sıraya girerdi. John Muggeridge adında bir tüccarın işi buydu. 9 Nisan 1830'da doğan oğluna Edward James adını verdi. Kimse o bebeğin bir gün insanlığın gözünü değiştireceğini düşünmedi; hatta uzun yıllar boyunca Edward'ın kendisi bile böyle bir şey düşünmedi.

Kingston'ın küçük bir gururu vardı. Kasabanın meydanında, Sakson krallarının taç giydiğine inanılan bir taş duruyordu. 1850 yılında bu taş yeni bir kaideye oturtuldu ve üzerine, orada taç giydiği söylenen kralların adları kazındı. Adların bir kısmı, modern İngilizcenin aşındırmadığı eski yazımlarıyla duruyordu. O adlardan biri Eadweard'dı. Kasabanın çocukları o taşın çevresinde koşarak büyüdü. İçlerinden biri, otuz yıl sonra, o eski yazımı alıp kendi kimliğine yapıştıracaktı.

Ama önce gitmesi gerekiyordu. Kingston, hırslı bir genç için fazla küçüktü. Tahıl ve kömür ticareti, babasının hayatıydı, onun değil. 20'li yaşlarının başında Atlantik'i geçti ve 1850'lerin başında New York'a ayak bastı. Cebinde sermaye yoktu; sattığı şey, taşıması kolay ve kâr marjı iyi olan bir maldı: kitap. Bir Londra yayınevinin Amerika temsilciliğini üstlendi, doğu kıyısında dolaştı, New Orleans'a uğradı ve sonunda, o yıllarda dünyanın en hızlı büyüyen kentlerinden birine, San Francisco'ya yerleşti.

1850'lerin San Francisco'su tuhaf bir yerdi. Altına hücum, birkaç yıl içinde uykulu bir liman kasabasını on binlerce insanın çamurlu sokaklarda birbirini ittiği bir metropole çevirmişti. Şehirde her şey aceleyle inşa ediliyordu: ahşap oteller, kumarhaneler, gazeteler, bankalar. Doğuda üç kuşak alacak bir servet, burada üç yılda kurulabiliyordu, üç haftada da yok olabiliyordu. Yeni gelenlerin çoğu geçmişini geride bırakmıştı ve kimse kimseye geçmişini sormuyordu.

Genç kitapçı, Montgomery Sokağı'ndaki dükkânıyla bu kalabalığın içinde kendine sağlam bir yer edindi. Nadir baskılar, resimli albümler, gravürler sattı. İyi giyiniyor, iyi konuşuyor, müşterileriyle ilgileniyordu. Şehrin kitap sever azınlığı arasında saygın bir isim oldu.

İşte tam burada, biyografisinin en tuhaf ve en kalıcı ayrıntısı devreye girer. Adı. Doğduğunda Edward James Muggeridge'di. Amerika'da bir süre kendini Muygridge diye yazdı. Sonra Muybridge oldu. Yıllar sonra, İngiltere'ye yaptığı bir yolculuğun ardından adının önündeki Edward'ı da bıraktı ve çocukluğunun kasabasındaki o taşın üzerinde okuduğu Sakson yazımını benimsedi: Eadweard. Bir dönem fotoğraflarını hiç insan adı kullanmadan, Yunan güneş tanrısının adıyla, Helios diye imzaladı. Bir insanın hayatı boyunca dört ayrı isimle dolaşması, çoğu kişi için bir tuhaflıktan ibarettir. Onun hayatında bu, bir örüntünün ilk işaretidir: kendini defalarca yeniden kuran, hiçbir kimliğe fazla bağlanmayan, gerektiğinde her şeyi silip baştan başlayan bir adam.

1860'a gelindiğinde 30 yaşındaydı ve işleri iyiydi. Avrupa'ya gidip yeni baskılar almayı, belki de İngiltere'de bir alım şubesi kurmayı planlıyordu. Ancak o yıllarda San Francisco'dan Avrupa'ya gitmenin kolay yolu yoktu. Panama üzerinden gemi yolculuğu haftalar sürüyor, kıtayı karadan geçmek ise günlerce süren, tozlu, sarsıntılı ve tehlikeli bir posta arabası yolculuğu demek oluyordu.

O, karadan gitmeye karar verdi. Bu karar, hayatını ikiye bölecekti.

Butterfield Overland Mail, yani Butterfield Posta Hattı, Missouri'den Kaliforniya'ya uzanan, kıtayı çapraz kesen dev bir posta ve yolcu hattıydı. Arabalar gece gündüz yol alır, istasyonlarda atlar değiştirilir, yolcular günlerce yatağa uzanmadan, oturarak uyurdu. Sarsıntı, toz ve yorgunluk, yolculuğun doğal parçasıydı. Kaza da öyleydi.

22 Temmuz 1860'ta, Teksas'ta Fort Worth'ün kuzeyinde, atlar ürktü. Sürücü dizginlerin hâkimiyetini kaybetti. Araba yoldan çıktı, bir ağaca çarptı ve devrildi. Sürücü öldü. Yolculardan biri öldü. Diğerleri ağır yaralandı. Edward, arabanın arka kısmından fırladı ve başını yere çarparak yığıldı.

Gözlerini Arkansas'ta, Fort Smith'te açtı. Aradaki 9 gün hafızasında yoktu; o günler basitçe silinmişti. Ayağa kalktığında dünya eskisi gibi değildi. Çift görüyordu. Koku ve tat duyusunu büyük ölçüde kaybetmişti. Şiddetli baş ağrıları vardı. Bunlardan daha kalıcı olansa, çevresindekilerin fark ettiği değişimdi: sabırsız, ani öfkelenen, takıntılı, kendi doğrularına saplanmış bir adam. Onu kaza öncesinde tanıyanlar, sonrasında bambaşka biriyle konuştuklarını söyleyecekti. Saçlarının birkaç gün içinde ağardığı bile anlatıldı.

Posta şirketine dava açtı ve tazminat aldı; kayıtlara göre 2.500 dolar. Sonra Amerika'yı bıraktı ve İngiltere'ye döndü. Londra'da dönemin en ünlü hekimlerinden Sir William Gull ona baktı. Gull'ün tavsiyesi, o çağın kafa travması anlayışına uygun biçimde basitti: kapalı mekânlardan uzak dur, açık havada yaşa, bedenini kullan.

Bu tavsiyenin ne kadar isabetli olduğunu kimse bilemez. Bilinen şu ki, İngiltere'de geçirdiği o birkaç yıl içinde adam kitapçılığı bıraktı ve fotoğrafçılığı öğrendi. Dönemin tekniği ıslak kolodyondu: cam plakayı yerinde hazırlamak, ışığa maruz bırakmak ve daha kurumadan banyo etmek gerekiyordu. Bu, fotoğrafçıyı bir kimyager, bir hamal ve bir dağcı olmaya zorlayan bir yöntemdi. Her kare için portatif karanlık oda, cam plakalar, şişeler dolusu kimyasal taşımak gerekiyordu. Açık havada yaşamasını söylemişlerdi; o, bunu kelimenin tam anlamıyla uyguladı.

13 Şubat 1867'de San Francisco'ya döndü. Geri gelen adam, giden adam değildi. Artık kitap satmıyordu. Fotoğraflarını Helios imzasıyla yayımlıyor, kendi tabiriyle bir "uçan stüdyo" ile, yani katır sırtında taşınan seyyar bir karanlık odayla çalışıyordu.

Ve doğrudan Yosemite'ye gitti.

Yosemite Vadisi, o yıllarda Amerikan hayal gücünün merkezindeydi: bin metre yükselen granit duvarlar, buzul vadileri, dev sekoyalar. Başkaları oradan zaten fotoğraf getirmişti. Onun getirdikleri farklıydı; çünkü o, bir manzarayı belgelemekle yetinmiyordu, sahneliyordu. Görüntüyü kapatan ağaçları kestirdi. Ay ışığını, bulutları, suyun akışını hesaba kattı. Kimi zaman kadrajın doğru olması için kendini uçurum kenarına, gerekirse iplerle sarkıtılan bir çıkıntıya taşıttı. Fotoğrafın nesnel bir kayıt olduğu düşünülen bir çağda, o daha en baştan görüntüyü yönetmenin peşindeydi.

1867'de vadiden yüzlerce plakayla döndü ve adı bir anda duyuldu. Birkaç yıl sonra çok daha büyük boyutlu cam plakalarla geri gitti ve bu kez ödüller aldı, uluslararası ilgi gördü. Arada başka işler de yaptı: hükümet hesabına Alaska'ya gitti, Batı kıyısındaki deniz fenerlerini kayda geçirdi, Kaliforniya-Oregon sınırındaki Modoc çatışmasını görüntüledi.

Kırklı yaşlarının başında, Batı kıyısının en tanınmış fotoğrafçılarından biriydi. Manzara ustasıydı. Kariyeri kuruluydu ve orada kalabilirdi.

Sonra, servetiyle ünlü bir adam ona bir soru sordu.

Leland Stanford, Kaliforniya'nın eski valisi ve kıtayı boydan boya kesen demiryolunun kurucularındandı. Amerika'nın en zengin insanlarından biriydi ve tutkusu atlardı. Palo Alto'da bir hara kurmuştu; orada atlar sadece yetiştirilmiyor, adeta sistematik biçimde inceleniyordu. Stanford, at yetiştiriciliğinin geleneğe ve göze değil, ölçüme dayanması gerektiğine inanıyordu.

Onu meşgul eden belirli bir soru vardı. Tırıs giden bir atın dört ayağı da aynı anda yerden kesiliyor mu?

Bugün bu soru önemsiz görünebilir. O gün değildi. Çünkü kimse bilmiyordu. At, insanoğlunun binlerce yıldır en yakınında duran hayvandı; ordular onunla kuruluyor, tarlalar onunla sürülüyor, kentler onunla besleniyordu. Yine de hiçbir insan gözü, dörtnala giden bir atın bacaklarının tam olarak ne yaptığını görebilecek kadar hızlı değildi. Bacaklar bulanık bir çırpınmaya dönüşüyor, geriye yalnızca izlenim kalıyordu.

Ressamlar yüzyıllardır atı belli bir kalıpla çizmişti: ön ayaklar öne uzanmış, arka ayaklar geriye savrulmuş, gövde havada asılı bir yay gibi. Bu, sahne resimlerinin, av tablolarının, yarış gravürlerinin değişmez pozuydu. Kimse bunun doğruluğunu sınamamıştı, çünkü sınayacak araç yoktu.

Stanford 1872'de fotoğrafçıya ulaştı. Denek, sahibinin gurur kaynağı olan hızlı bir tırıs atı, Occident'ti.

İş, ilk bakışta göründüğünden çok daha zordu. Dönemin fotoğraf tekniği hareketi durdurmak için tasarlanmamıştı; tam tersine, uzun pozlar gerektiriyordu. Portre stüdyolarında insanların başını sabit tutmak için demir mesnetler kullanılıyordu, çünkü birkaç saniye kıpırdamamak gerekiyordu. Şimdi bu adamdan, saatte 30 kilometreyi aşan bir hayvanın bacaklarını net biçimde dondurması isteniyordu.

Yaklaşımı, sorunu kimyasal bir mesele olmaktan çıkarıp mühendislik meselesine dönüştürmek oldu. Işığı en üst düzeye çıkarmak için pistin karşısına devasa beyaz bir perde gerdirdi; atın koyu gövdesi bu parlak zeminde bir siluet gibi kesilecekti. Deklanşörü elle değil mekanik olarak, yay gücüyle çalıştırdı; amaç, perdeyi insan elinin becerebileceğinden çok daha kısa sürede açıp kapatmaktı. Emülsiyon karışımlarını değiştirdi, duyarlılığı artırmaya çalıştı.

1873'ün ilkbaharında ortaya bir görüntü çıktı. Sanat değeri yok denecek kadar azdı; bulanık, karanlık, neredeyse bir gölge lekesiydi. Ama Stanford için yeterliydi, çünkü o gölgede atın dört ayağının da yerden kesildiği seçilebiliyordu. San Francisco gazeteleri konuyu yazdı. Fotoğrafın gerçekten bir kanıt sayılıp sayılmayacağı ise tartışmalıydı; eleştirenler, görüntünün üzerinde çalışılmış, elle rötuşlanmış olabileceğini söylüyordu.

Adamın kendisi de tatmin olmamıştı. Tek bir kare, bir anın kanıtıydı; oysa asıl mesele hareketin tamamıydı. Bir atın adımının bütün evrelerini, sırayla, art arda görmek gerekiyordu. Bunun için tek bir makine yetmezdi; bir makine dizisi, birbiri ardına ve son derece hassas biçimde tetiklenen bir sistem gerekiyordu.

Kafasında böyle bir sistemin taslağı oluşmaya başlamıştı. Stanford'ın parası vardı, kendisinin fikri. Önlerinde, insanın görme sınırını kalıcı olarak genişletecek bir deney duruyordu.

Bu çalışma yıllarca askıya alındı.

Askıya alınmasının sebebi teknik bir engel, para sıkıntısı ya da hastalık değildi. Sebep, 17 Ekim 1874 akşamı, Kaliforniya'nın kuzeyindeki bir maden kampında patlayan tek bir tabanca kurşunuydu.

20 Mayıs 1871'de, 41 yaşındaki fotoğrafçı, 21 yaşındaki Flora Shallcross Stone ile evlendi. Flora daha önce bir kez evlenmiş ve ayrılmıştı; fotoğraf atölyelerinde negatif rötuşçusu olarak çalışıyordu, yani kocasının mesleğinin içinden geliyordu. Yaş farkı 20 yıldı.

Evlilik başından itibaren dengesizdi. Adam sürekli yollardaydı: haftalarca vadilerde, aylarca kıyı boyunca, sonra Stanford'ın harasında. Eve döndüğünde de zihni oradaydı; deklanşörlerde, emülsiyonlarda, atın bacaklarında. Flora ise San Francisco'da, genç ve yalnızdı.

O yıllarda şehrin sosyal hayatında Harry Larkyns diye bir adam dolaşıyordu. Yakışıklı, esprili, bir gazetede tiyatro eleştirileri yazan, Hindistan'da ve Avrupa'da askerlik yaptığını anlatan, kendine "binbaşı" dedirten bir figürdü. Anlattığı hayat hikâyesinin ne kadarının doğru olduğu bugün bile tam olarak bilinmiyor. Bildiğimiz, Flora ile arasında bir ilişki kurulduğu.

14 Nisan 1874'te Flora bir erkek çocuk doğurdu. Adını Florado Helios koydular; ikinci ad, babasının fotoğraf imzasıydı.

Kriz, birkaç ay sonra, sıradan bir ev işinden çıktı. Flora'nın doğumda ve sonrasında yanında bulunan Susan Smith adlı kadın, adamın eline bebeğin bir fotoğrafını verdi. Fotoğrafın arkasında bir not vardı ve o notta çocuktan "Küçük Harry" diye söz ediliyordu. Aynı kadın, Flora ile Larkyns arasındaki mektuplardan da haberdardı.

Adam o fotoğrafa baktığında ne düşündü, kesin olarak bilinemez. Ama ne yaptığı biliniyor.

17 Ekim 1874 günü, San Francisco'dan vapurla körfezi geçti, trenle kuzeye gitti, Calistoga'ya ulaştı ve orada bir at arabası kiraladı. Larkyns'in bir maden şirketinin hesabına harita çalışması yaptığını öğrenmişti. Gece, madencilerin kaldığı evin kapısına vardı. Kapıyı çaldı, Larkyns'i sordu.

Larkyns kapıya geldiğinde ne söylendiğine dair birkaç ayrı tanık ifadesi vardır. En yaygın aktarılan biçimiyle, gelen adam kendini tanıttı ve karısına yazdığı mektubun cevabını getirdiğini söyledi. Ardından, son derece yakın mesafeden ateş etti. Larkyns evin içine doğru birkaç adım attı ve kısa süre sonra öldü.

Katil kaçmadı. Silahını teslim etti, evdekilerden özür diledi, sakin biçimde bekledi ve yetkililer geldiğinde direnmeden teslim oldu.

Duruşma Şubat 1875'te, Napa'da görüldü. Savunmayı, bölgenin tanınmış hukukçularından W. W. Pendergast yürüttü ve masrafları büyük ölçüde Stanford karşıladı. Savunma stratejisi akıl sağlığı üzerine kuruldu: 1860'taki posta arabası kazasından beri sanığın kişiliğinin değiştiği, karar verme yetisinin zarar gördüğü ileri sürüldü; tanıklar bu değişimi ayrıntısıyla anlattı. İlginç olan şu ki, sanığın kendisi bu savunmadan hoşlanmadı; deli olarak anılmayı reddediyordu.

Jüri, akıl hastalığı iddiasına ikna olmadı. İlk oylamada 7 kişi beraat, 5 kişi mahkûmiyet yönünde oy kullandı; gece boyunca tartıştılar. 6 Şubat 1875'te karar açıklandı: suçsuz. Gerekçe, hâkimin jüriye verdiği talimatların dışına çıkan bir gerekçeydi. Jüri, karısını baştan çıkaran adamı öldüren bir kocanın haklı sayılabileceği kanaatindeydi. Dönemin Batı eyaletlerinde bu tutum ne ilkti ne de son olacaktı; hukuken savunulamaz, toplumsal olarak ise geniş kabul gören bir bakıştı.

Salondakiler alkışladı. Adam serbest kaldı.

Flora, cinayetten iki ay sonra, aralık ayında boşanma davası açmıştı. Nisan 1875'te lehine nafaka kararı çıktı. Ancak bu kararı uzun süre yaşamadı: Temmuz 1875'te, 24 yaşında, hastalanıp öldü. Küçük Florado önce bir yetimhaneye verildi. Babası onunla hiçbir zaman gerçek bir bağ kurmadı; çocuğun eğitimiyle, geleceğiyle ilgilenmedi. Florado büyüdüğünde çiftliklerde işçilik ve bahçıvanlık yaptı, yoksul bir hayat sürdü ve 1944'te Sacramento'da bir arabanın çarpması sonucu öldü.

Beraat kararının ardından adam Kaliforniya'dan uzaklaştı. Bir vapur şirketinin hesabına Orta Amerika'ya gitti; Guatemala'da ve Panama'da kahve tarlalarını, limanları, köyleri fotoğrafladı. Bir yılı aşkın süre boyunca, kendisini bilen kimsenin olmadığı bir coğrafyada, yeniden yalnızca fotoğraf makinesinin arkasındaki adam oldu.

Sonra geri döndü. Çünkü Stanford'ın sorusu hâlâ cevapsızdı.

1878 yazında, Palo Alto'daki hara bir açık hava laboratuvarına dönüştürülmüştü. Pistin bir yanına, 12 fotoğraf makinesinin yan yana dizildiği uzun bir kulübe kuruldu. Karşı tarafa, üzerine dikey çizgiler ve ölçek işaretleri konmuş beyaz bir perde gerildi; böylece her karede atın hangi noktada olduğu ölçülebilecekti. Deklanşörler elektromanyetik olarak çalışıyor, at koştukça pistte gerili ipleri koparıyor ve her kopan ip bir sonraki makineyi tetikliyordu. Yani fotoğrafları çeken, aslında atın kendisiydi.

15 Haziran 1878'de gazeteciler davet edildi. Sallie Gardner adlı kısrak piste sürüldü. Sırayla 12 deklanşör tıkırdadı. Plakalar banyo edildi ve ortaya, insanlık tarihinde ilk kez, bir hareketin ardışık evrelerini gösteren bir dizi fotoğraf çıktı.

Cevap, hem beklendiği gibiydi hem de değildi. Evet, dörtnala giden atın dört ayağı da bir an için yerden kesiliyordu. Ama bu an, ressamların çizdiği an değildi. Bacaklar öne ve arkaya savrulmuş halde değil, tam tersine, gövdenin altında toplanmış haldeydi. Yüzyıllardır tekrarlanan o görkemli poz, basitçe yanlıştı.

Görüntüler kartpostal boyutunda kartlar halinde çoğaltıldı ve The Horse in Motion, yani Hareket Halindeki At adıyla dağıtıldı. Tepki hızlı ve büyük oldu. Bilim çevreleri heyecanlandı, ressamların bir kısmı ise savunmaya geçti; çünkü fotoğraf, sanatın gözüne açıkça "yanılıyorsun" demişti.

Adam burada durmadı. Makine sayısını artırdı, deneyi kuşlara, köpeklere, öküzlere ve insanlara uzattı. Ardından esas adımı attı: hareketi parçalara ayırmak yetmiyordu, onu geri birleştirmek gerekiyordu. 1879'da, kenarına ardışık görüntülerin çizildiği cam bir diski döndüren bir aygıt yaptı. Disk döndüğünde ve ışık bir aralıktan geçtiğinde, perdeye vuran donmuş resimler yeniden yürümeye başlıyordu. Aygıta zoopraksiskop adını verdi ve 1880 yılının mayıs ayında San Francisco'da bir sanat derneğinin salonunda halka gösterdi. Bir perdeye yansıtılan, hareket eden görüntüyü izleyen ilk seyirci topluluğuydu bu.

Ne var ki bu başarı, onu finanse eden adamla arasını açtı. 1882'de, Stanford'ın desteğiyle ve onun hekiminin kaleme aldığı biçimde, deneyleri anlatan bir kitap yayımlandı. Kitapta bütün bilimsel yorum Stanford çevresine mal ediliyor, fotoğrafçının adı neredeyse yalnızca bir teknisyen gibi anılıyordu. O sırada Avrupa'da ders veriyor, İngiltere'nin en saygın bilim kurumu olan Kraliyet Cemiyeti'nde bir bildiri sunmaya hazırlanıyordu. Kitap yüzünden çıkan öncelik tartışması üzerine bildiri iptal edildi. Dava açtı ve kaybetti. Hayatının en büyük işini mümkün kılan ortaklık, bir mahkeme salonunda sona erdi.

Yeniden başlamayı zaten biliyordu. Bu kez Philadelphia'ya, Pennsylvania Üniversitesi'ne gitti; oraya gitmesinde, hareket araştırmalarına tutkuyla bağlı ressam Thomas Eakins'in payı vardı. Üniversite ona kampüste kapalı bir alan, ekipman ve kredi sağladı. 1884'ten itibaren çalıştı ve bu kez konu yalnızca at değildi. Koşan, merdiven çıkan, ağır kaldıran, dans eden, su döken, birbirine dokunan insanlar; kaslarının nasıl çalıştığını görmek için çıplak fotoğraflanan bedenler; hastanelerden gelen, yürüyüş bozukluğu olan hastalar; hayvanat bahçesinden getirilen fil, deve, aslan.

Ortaya çıkan yığın 100 bin görüntüyü aştı. Bunların seçilmiş bir bölümü 1887'de Animal Locomotion, yani Hayvan Hareketi adıyla, 11 ciltlik dev bir eser olarak yayımlandı: 781 plaka ve yaklaşık 20 bin fotoğraf. Bu, ne bir sanat albümü ne de bir bilim kitabıydı; ikisi birden bir şeydi ve o güne dek benzeri yoktu. Ressamlar onu bir anatomi atlası gibi kullandı, hekimler bir teşhis kaynağı gibi. Bugünün spor biyomekaniği ve hareket yakalama teknolojisi, aynı fikrin torunlarıdır: hareketi ölçülebilir karelere böl, sonra sayılara dönüştür.

27 Şubat 1888'de New Jersey'de Thomas Edison'ı ziyaret etti. Masaya somut bir öneri koydu: dönen görüntü aygıtı ile Edison'ın ses kaydeden makinesi birleştirilsin, görüntü ve ses birlikte verilsin. Ortaklık kurulmadı. Ama Edison'ın laboratuvarı kısa süre sonra kendi hareketli görüntü aygıtı üzerinde çalışmaya başladı ve sinemanın ticari tarihi oradan yürüdü.

1893'te Şikago'daki dünya fuarında kendi salonunu açtı; adına Zoopraksografi Salonu dendi. İnsanlar bilet alıp içeri giriyor, perdede hareket eden görüntüler izliyordu. Sinema salonunun ilk örneği çoğu zaman burada aranır. Fuarın gürültüsü içinde salon pek ilgi görmedi ve ticari olarak zarar etti; iki yıl sonra Fransa'da Lumière kardeşlerin gösterimleriyle sinema çağı resmen başladığında, o çoktan geri çekilmişti.

1894'te, 64 yaşında, doğduğu kasabaya, Kingston'a döndü. Son yıllarını kitaplarını hazırlamakla geçirdi; 1899'da hayvanlar üzerine, 1901'de insan bedeni üzerine olan derlemelerini yayımladı. 8 Mayıs 1904'te, kuzeninin evinde, prostat kanserinden öldü. Anlatılana göre son günlerinde bahçede bir çukur kazıyordu; yaptığı şey, Amerika'nın Büyük Göller'inin küçültülmüş bir maketiydi. Hayatının son işi de, ilk işleri gibi, dünyayı ölçekli biçimde yeniden kurmaktı.

Küllerini taşıyan taşa adı yanlış kazındı; kendi seçtiği o eski Sakson yazımı bile bozularak yazıldı. Ekipmanını, camlarını ve baskılarını doğduğu kasabanın müzesine bıraktı; bugün orada duruyorlar.

Geriye tek bir tuhaf gerçek kalır. Modern görüntü kültürünün temelinde, bir sanat hayali değil, bir bahis kadar somut bir soru vardır: atın ayakları yere değiyor mu? Ve o soruyu cevaplayan adam, cevabı bulmasıyla arasında geçen yıllarda bir insan öldürdü, bir mahkemede aklandı, karısını ve oğlunu kaybetti. Sinemanın icadı, temiz bir laboratuvarda değil, kırık bir hayatın içinde oldu. Bugün bir ekranda saniyede onlarca kare akarken gördüğümüz şey, aslında hâlâ onun kurduğu düzenektir: durdurulmuş anların arka arkaya dizilmesi ve gözün bunu hayat sanması.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.