Dilenci Sanılan Mimar: Gaudí'nin Bitmeyen Kilisesi

Bölüm metni

7 Haziran 1926'da Barselona'da bir tramvay yaşlı bir adamı yere serdi. Üzerindeki eskimiş ceket ve cebindeki kuru üzüm yüzünden üç taksi şoförü onu hastaneye götürmeyi reddetti; yoksullar koğuşuna yatırıldı. Kimse o adamın, şehrin en görkemli kilisesini kırk üç yıldır inşa eden mimar olduğunu bilmiyordu.

25 Haziran 1852'de, Katalonya'nın güneyinde, Tarragona ovasının kavurucu sıcağında bir çocuk doğdu. Adını Antoni Gaudí i Cornet koydular. Doğduğu yer bugün bile tartışmalıdır: Reus kasabası da, birkaç kilometre ötedeki Riudoms köyü de onun beşiği olduğunu iddia eder. Aile vaftiz kaydını Reus'ta tutturmuştu; ama Gaudí ömrü boyunca, kendisini asıl biçimlendiren yerin Riudoms'taki bağ evi olduğunu söyledi. Bu ayrıntı, ilk bakışta önemsiz görünen bir kasaba çekişmesi gibi durur. Aslında değildir. Çünkü onun hayatındaki her şeyin cevabı, o bağ evinin etrafındaki toprakta, taşta ve yaprakta saklıdır.

Gaudí ailesi beş kuşaktır bakırcıydı. Babası Francesc Gaudí, kazan yapardı. Düz bir bakır levhayı ısıtır, döver, kıvırır ve o levhadan içi boş, hacimli, ayakta durabilen bir gövde çıkarırdı. Bu, düşünüldüğünden çok daha zor bir iştir: iki boyutlu bir yüzeyi zihninde üç boyutlu bir cisme çevirebilmek gerekir. Gaudí yıllar sonra, mekânı neden bu kadar kolay hayal edebildiği sorulduğunda, cevabı doğrudan babasının tezgâhına bağladı. Kendisinden önceki kuşakların ellerinde biriken bir yeteneği miras aldığını düşünüyordu. Çocukken saatlerce o tezgâhın başında oturmuş, sıcak bakırın çekiç altında nasıl şekil değiştirdiğini izlemişti.

Ama onu asıl oraya çiviye çakan şey yetenek değil, hastalıktı. Küçük yaşta ağır bir eklem romatizmasına yakalandı. Bacakları şişiyor, yürümek acı veriyordu. Diğer çocuklar tarlalarda koşarken o, çoğu zaman evde kalmak zorundaydı. Okula gidebildiği günlerde bile bazen yolu yürüyerek alamıyor, sırtına bindirildiği bir eşekle götürülüyordu. Bu, bir çocuk için ağır bir aşağılanma olabilirdi. Gaudí'de başka bir şeye dönüştü: durgunluğa, ve durgunluğun getirdiği bakma alışkanlığına.

Hareket edemeyen çocuk seyretmeyi öğrendi. Bir yaprağın damarlarının nasıl dallandığını, ana damardan çıkan kolların gövdeyi nasıl beslediğini seyretti. Salyangoz kabuğunun neden o sarmalı çizdiğini, kabuğun ne kadar ince olmasına rağmen nasıl kırılmadan durabildiğini seyretti. Bir kemiğin, bir kamışın, bir ağaç gövdesinin içinin niçin boş olduğunu; boş olmasına rağmen niçin çökmediğini seyretti. Zeytin ağacının gövdesinden çıkan kalın dalların, tam da yükün geldiği yöne doğru eğildiğini fark etti. Hiçbir ağacın dalları dümdüz yukarı çıkmıyordu. Hepsi hafifçe yana açılıyor, bir yelpaze gibi dağılıyor ve tepede tekrar birleşiyordu.

Çocuk bunu bir mühendislik dersi olarak okumuyordu elbette. Ama beynine yerleştirdiği şey tam olarak buydu: doğada tek bir gereksiz malzeme yoktur, tek bir gereksiz eğri yoktur ve doğada düz çizgi neredeyse hiç yoktur. Yıllar sonra bunu şu şekilde özetleyecekti: özgünlük, kökene dönmek demektir. Kendi bulduğu hiçbir şey olmadığını, sadece kopya ettiğini söylüyordu; ama kopya ettiği kitabın adı doğaydı.

Ev de sessizdi. Gaudí beş kardeşin en küçüğüydü ve o kardeşlerin çoğu yetişkinliğe ulaşamadı. Ölüm, çocukluğunun sabit bir misafiriydi. 1876'da, o daha yirmi dört yaşındayken, hem tıp eğitimini yeni bitirmiş ağabeyi Francesc'i hem de annesini kaybetti. Geriye baba, kendisi ve bir kız kardeş kaldı; o kız kardeş de birkaç yıl içinde ölecek ve arkasında küçük bir yeğen bırakacaktı. Gaudí hayatı boyunca evlenmedi. Bir kadına ilgi duyduğu, mektup yazdığı ve karşılık göremediği bilinir; anlatılan tek aşk hikâyesi budur ve ilerlemez. Onun ailesi, giderek daralan bir daire olarak kalacaktı.

Reus'taki okul yıllarında ilk mimari heyecanını yaşadı. İki arkadaşıyla birlikte, harabeye dönmüş Poblet Manastırı'nı gezdiler. Bir zamanlar Katalan krallarının gömüldüğü o devasa yapı, kilise mallarının devletleştirilmesinden sonra yağmalanmış, çatısı çökmüş, taşları sökülmüştü. Üç genç, o taş yığınının içinde dolaşırken manastırı yeniden ayağa kaldırmayı hayal ettiler; hatta ayrıntılı bir plan bile yazdılar. Çocukça bir hayaldi ve gerçekleşmedi. Ama Gaudí'nin zihnine bir fikir kazıdı: yıkılmış bir yapıyı yeniden inşa etmek, sadece taş dizmek değildir; bir kuşağın bıraktığı işi başka bir kuşağın devralmasıdır. O fikri hayatının sonuna kadar taşıyacaktı.

1870'te Barselona'ya gitti. Şehir o sırada patlıyordu. Yüzyıllardır onu boğan surlar yıkılmış, ovaya doğru satranç tahtası gibi düzenli, geniş bulvarlı yeni bir mahalle planlanmıştı. Tekstil fabrikaları zenginleşiyor, sanayiciler para kazanıyor ve kazandıkları parayı gösterecek binalar arıyordu. Gaudí, taşrada eşek sırtında okula giden hasta çocuktan, bu kaynayan şehrin mimarlık okulunun kapısına gelmişti. Askerlik, para sıkıntısı ve hastalık yüzünden eğitimi uzadı. Ama sonunda, 1878'de, diplomayı almaya hak kazandı.

Diploma töreninde olan şey, Gaudí hakkındaki en meşhur cümleyi doğurdu. Okulun müdürü Elies Rogent, genç adamın projelerine baktıktan sonra, bu diplomayı bir deliye mi yoksa bir dâhiye mi verdiğini bilmediğini, cevabı zamanın göstereceğini söyledi. Bu söz bir hakaret değildi; şaşkınlıktı. Çünkü Gaudí okulda hiçbir zaman parlak bir öğrenci olmamıştı. Bazı derslerden kaldı, bazılarını zar zor geçti. Buna karşılık ona verilen ödevlerde, istenen şeyi yapmak yerine, isteneni tanınmaz hale getiren tasarımlar teslim ediyordu. Bir mezarlık kapısı çizmesi istendiğinde, kapının arkasına cenaze arabasını, yasçıları, gökyüzünü, hatta o an esen rüzgârı da çizdi. Hocaları tek bir kapı istemişti; o bir sahne kurmuştu.

Yirmi altı yaşında, cebinde diplomasıyla Barselona sokaklarına çıkan Gaudí, hayatının sonundaki o perişan adama hiç benzemiyordu. Genç Gaudí züppeydi. Pahalı takım elbiseler giyer, sakalını özenle keser, at arabasıyla dolaşır, operaya gider, iyi restoranlarda yemek yerdi. Ateşli bir Katalan milliyetçisiydi ve işçi haklarına ilgi duyuyordu; ilk işlerinden biri, Mataró'daki bir işçi kooperatifi için tasarladığı yapılar oldu. Barselona Belediyesi için sokak lambaları tasarladı; şehrin meydanlarından birinde dikilen o altı kollu demir direkler bugün hâlâ yerinde durur.

Kaderini değiştiren iş ise bir bina bile değildi. Comella adlı bir eldivenci için tasarladığı bir vitrindi. Ahşap, cam ve dövme demirden yapılmış bu küçük teşhir dolabı, 1878'de Paris'teki Dünya Sergisi'nde İspanya bölümünde sergilendi. Sergiyi gezen zengin bir Katalan sanayici, vitrinin önünde durdu. Adı Eusebi Güell'di. Tekstilden ve Küba ticaretinden gelen büyük bir servetin sahibiydi, İngiltere'de eğitim görmüştü, sanattan anlardı ve o vitrinde, İspanya'ya döner dönmez bulmak isteyeceği bir zihin gördü. Barselona'ya döndüğünde tasarımcıyı aradı. Bulduğunda karşısında yirmi altı yaşında, öfkeli, ters ve son derece kendinden emin bir genç mimar vardı.

Bu karşılaşma, mimarlık tarihinin en verimli hami ilişkilerinden birini başlattı. Güell, Gaudí'ye neredeyse hiç sınır koymadı. Ona şehrin göbeğinde bir konak yaptırdı: Palau Güell, yani Güell Sarayı. Dar bir parselde, penceresiz denecek kadar sağır bir cepheyle başlayıp içeride devasa bir parabolik kubbeye çıkan, kubbenin üstü küçük deliklerle delinmiş ve o deliklerden içeriye gündüz vakti yıldızlı bir gökyüzü izlenimi düşen bir yapıydı. Aynı yıllarda Gaudí, bir seramik fabrikatörü için Vicens Evi'ni tamamladı; renkli çinilerle kaplı, Doğu'yu ve Kuzey Afrika'yı çağrıştıran, Barselona'nın o güne kadar görmediği türden bir yapı.

Ama 1883 yılının sonunda, otuz bir yaşındaki Gaudí'ye çok daha tuhaf bir teklif geldi. Şehrin dışında, o zamanlar boş tarlalarla çevrili bir arsada, bir kilise inşaatı başlamıştı ve mimarı istifa etmişti.

Bu inşaatın hikâyesi bir mimarla değil, bir kitapçıyla başlamıştı. Josep Maria Bocabella adında dindar bir kitap satıcısı, sanayileşen, hızla yoksullaşan ve dinden uzaklaşan Barselona için bir kefaret tapınağı yapılmasını istiyordu. Kefaret tapınağı, kilise geleneğinde özel bir şey demektir: devletin, belediyenin ya da zengin bir hamiin parasıyla değil, yalnızca sıradan insanların bağışlarıyla yükselen bir yapı. Bocabella'nın kurduğu Aziz Yusuf Sevenler Derneği kuruş kuruş para topladı, şehrin kenarında bir arsa aldı ve 19 Mart 1882'de temel atıldı. İlk mimar Francisco de Paula del Villar, sıradan bir neo-gotik kilise tasarlamıştı. Kısa süre sonra danışmanlarla anlaşmazlığa düştü ve çekildi. İş, o sırada del Villar'ın yanında çalışmış olan genç Gaudí'ye teklif edildi.

Gaudí kabul etti. Kabul ederken, muhtemelen kendisi de bunun ne anlama geldiğini bilmiyordu. Elinde başkasının çizdiği bir kripta planı ve zaten dökülmüş temeller vardı. Onlara dokunamazdı. Ama üstüne çıkacak her şeyi yeniden düşünmekte serbestti ve düşündü. Yıllar içinde del Villar'ın mütevazı gotik kilisesi, dünyanın hiçbir yerinde eşi olmayan bir şeye dönüştü.

Bu yapının parası, ilk günden bugüne, hep bağıştan geldi. Bu, Gaudí'yi hem özgür bıraktı hem de bir ömür boyu bekletti. Kasada para varsa taş kesiliyor, yoksa inşaat duruyordu. Yapının ne zaman biteceği sorulduğunda verdiği cevap, ondan geriye kalan en bilinen sözdür: müşterisinin acelesi olmadığını söylüyordu. Müşteriden kastı Tanrı'ydı.

Gaudí'nin asıl devrimi süslemede değil, taşıyıcı sistemdeydi ve bunu anlamak için gotik katedrallere bakmak gerekir. Ortaçağ mimarları yüksek ve ince duvarlar istiyordu; ama yüksek bir tonoz, taşı sadece aşağı değil, yana doğru da iter. Bu yanal itmeyi tutmak için binanın dışına, kaburga gibi duran devasa payanda kemerleri eklediler. Gaudí bu payandalara acımasızca "koltuk değneği" diyordu. Ona göre iyi tasarlanmış bir yapının koltuk değneğine ihtiyacı olmamalıydı. Ama alternatifi bulmak gerekiyordu ve o alternatifi çocukluğunda seyrettiği ağaçlar veriyordu: eğer sütunlar da dallar gibi eğik dururlarsa, yükü doğrudan zemine aktarır, yana itmezler.

Peki bir sütunun tam olarak kaç derece eğik durması gerektiğini nasıl hesaplarsınız? 1900'lerin başında, elinizde bilgisayar yokken, kâğıt üstünde bunu çözmek neredeyse imkânsızdı. Gaudí kâğıdı bıraktı ve yerçekimine hesap yaptırdı.

Yöntemin temeli basit bir gözlemdir. İki ucundan tutturulmuş gevşek bir zincir serbest bıraktığınızda, kendiliğinden bir eğri çizerek sarkar. Bu eğrinin adı katenerdir ve özelliği şudur: zincirin her halkası saf çekme kuvveti altındadır, hiçbir halkaya bükme yükü binmez. Şimdi bu eğrinin fotoğrafını çekip baş aşağı çevirin. Çekme kuvveti basınç kuvvetine döner. Ortaya çıkan kemer, yükünü kusursuz biçimde ayaklarına aktaran, hiçbir noktasında bükülmeye zorlanmayan bir kemerdir. Payandaya ihtiyacı yoktur.

Gaudí bu fikri tek bir kemer için değil, bütün bir kilise için kullandı. Barselona'nın dışında, Güell'in kurduğu bir işçi sitesi için yapacağı kiliseyi tasarlarken, atölyesinin tavanından aşağı sarkan olağanüstü bir maket kurdu. Ölçek 1'e 10'du. Tavana çakılmış noktalardan aşağı iplikler sarkıttı; ipliklere, saçma ya da kum doldurulmuş küçük bez torbacıklar astı. Her torbanın ağırlığı, o noktada gerçek yapının taşıyacağı yükün on binde biriydi. İpler ve ağırlıklar birbirini çekti, denge buldu ve tavandan sarkan tuhaf, örümcek ağına benzeyen bir ip yumağı ortaya çıktı. O yumak, aslında, yerçekiminin kendisinin çizdiği bir kilise planıydı.

Sonra Gaudí maketin fotoğrafını çekti ve fotoğrafı ters çevirdi. Ters duran görüntünün üstüne, boyayla, duvarları, pencereleri, kuleleri çizdi. Aşağı sarkan ipler yukarı yükselen sütunlara dönüştü. Bu maket üzerinde yaklaşık 10 yıl çalıştı; ipleri değiştirdi, ağırlıkları oynattı, biçimi durmadan yeniden dengeledi. Hiçbir formül kullanmadı. Yapıyı hesaplamak yerine, yapının kendini hesaplamasına izin verdi.

O işçi sitesindeki kilisenin yalnızca alt katı, yani kriptası tamamlanabildi. Ama Gaudí için asıl kazanç bina değil, elde ettiği bilgiydi. Artık eğik sütunlarla, payandasız yükselen bir yapı kurulabileceğini kanıtlamıştı.

Aynı dönemde şehir merkezinde iki apartman tasarladı ve bu yeni dilin ne kadar ileri gidebileceğini gösterdi. Batlló Evi'nde mevcut bir binanın cephesini söktü, yerine dalgalı bir taş yüzey, kemik gibi kıvrılan balkon direkleri ve gökyüzüne doğru maviden yeşile geçen çinili bir avlu koydu. Milà Evi'nde ise daha da ileri gitti: cephe boydan boya, hiçbir düz hattı olmayan, dalga dalga oyulmuş bir kireçtaşı kütlesiydi. Barselonalılar binaya hemen bir lakap taktı, Taş Ocağı dediler; alay etmek için söylenmiş bu ad bugün yapının resmî ikinci adı gibidir. Belediye binayı yönetmeliklere aykırı buldu, cezalar kesti, sütunlardan birinin kaldırıma taştığını söyleyip kesilmesini istedi. Gaudí kesmedi. Milà Evi'nin asıl yeniliği ise gözle görünmez: iç duvarların hiçbiri taşıyıcı değildir. Yükü kolonlar ve kirişler taşır, dolayısıyla her dairenin iç düzeni istendiği gibi değiştirilebilir. Bu, bugün her modern binanın standardıdır; Gaudí bunu 1900'lerin başında yapıyordu.

Yüzeyde de kendi tekniğini geliştirdi. Kırık seramik ve cam parçalarını sıvaya gömerek yaptığı mozaiğe trencadís denir. Fabrikaların attığı kusurlu çinileri, kırık şişeleri, hatta hurda porselen fincanları topluyor, kırıp eğri yüzeylere kaplıyordu. Çünkü düz bir fayans eğri bir yüzeye yapışmaz; kırık bir parça yapışır. Atık malzemeden, hem ucuz hem parlak, hem de yağmura dayanıklı bir kaplama çıkarmıştı.

Ve bütün bu birikim tek bir yere akıyordu. Kutsal Aile Tapınağı'nda sütunlar dallanmaya başladı. Yerden yükselen bir gövde, belirli bir kotta ikiye, sonra dörde ayrılıyor, tavana bir ağaç tacı gibi yayılıyordu. Gaudí bu iç mekân için açıkça "orman" diyordu; içeri girenin bir binaya değil, ağaçların arasına girdiğini hissetmesini istiyordu. Sütunlar hiçbiri düşey değildi, hepsi taşıdıkları yüke göre hafifçe eğikti. Kesitleri de sıradan değildi: yükseldikçe kenar sayısı artan, burularak incelen taş gövdelerdi. Doğu cephesine, yani İsa'nın doğuşunu anlatan cepheye, taştan oyulmuş yüzlerce figür, bitki ve hayvan yerleştirdi. Bu figürler için mahalleden model buldu, insanların ve hayvanların alçı kalıplarını çıkardı, hatta bazı hayvanları uyuşturup ölçü aldığı anlatılır. Hiçbir aziz heykeli hayal ürünü olmayacaktı; hepsinin bir yüzü, gerçek bir yüzü olacaktı.

Gaudí'nin etrafındaki daire, yıllar geçtikçe daraldı. Babası 1906'da, doksan üç yaşında öldü. Ona bakan yeğeni Rosa, 1912'de, otuz altı yaşında hayata veda etti. Ömrünün son büyük hamisi ve dostu Eusebi Güell 1918'de gitti. Geriye ne eş kaldı, ne çocuk, ne kardeş.

O yıllarda Gaudí, şehrin yukarısındaki Güell Parkı'nda küçük bir evde yaşıyordu; park, Güell'in başlattığı ama satılamadığı için yarım kalan bir konut projesiydi. Gaudí orada 1906'dan 1925'e kadar oturdu. Sabahları yürüyerek inşaata gider, akşamları yürüyerek dönerdi. Yolu üstünde bir kiliseye uğrar, dua eder, sonra yeniden yürürdü.

1914'ten sonra bütün diğer işlerini bıraktı. Yeni sipariş kabul etmedi, gelen teklifleri reddetti. Tek bir yapıya çekildi. Bu, bir mimar için ekonomik intihar sayılırdı; Gaudí için bir tercihti. Yaşam biçimi de o tercihe göre daraldı. Kişisel zevkleri neredeyse tamamen ortadan kalktı. Sert bir perhize başladı; ekmek, süt, çiğ sebze ve fındık dışında pek bir şey yemiyordu. 1894'te tuttuğu bir perhiz onu ölümün eşiğine getirmiş, dönemin piskoposu Torras i Bages araya girip bırakmaya ikna etmişti. Genç yaşta zarif takım elbiseler giyen adam, yaşlandıkça yıpranmış, defalarca yamanmış giysiler içinde dolaşmaya başladı. Ceketinin düğmeleri kopunca çengelli iğneyle tuttururdu.

Ve para bittikçe, mimar dilenciye dönüştü. Bağış akışı yavaşladığında Gaudí sokağa çıktı, kapı kapı dolaştı, tanıdıklarının ofislerine girdi ve tapınak için para istedi. Bunu bir küçük düşme olarak görmüyordu. Yaptığı yapı bağışla yükselmek zorundaysa, bağışı istemek de mimarın işiydi. Barselona'da onun kim olduğunu bilmeyen esnaf, kapısına dayanan bu perişan giyimli yaşlı adamı gerçekten dilenci sanıyordu.

Karakteri yumuşamadı. 11 Eylül 1924'te, Katalonya'nın tarihî yenilgisinin yıl dönümünde düzenlenen bir ayine katılmak isterken polis onu durdurdu. Yetmiş iki yaşındaydı. Kendisine İspanyolca sorulan soruları Katalanca cevaplamakta ısrar etti. Gözaltına alındı, birkaç saat nezarette tutuldu ve 50 peseta kefalet ödedikten sonra serbest bırakıldı.

1925'te, Güell Parkı'ndaki evini bırakıp inşaat alanındaki atölyeye taşındı. Artık orada yatıyor, orada yiyor, orada çalışıyordu. Aynı yıl, tapınağın ilk kulesi, Aziz Barnabas'a adanan çan kulesi tamamlandı. Bu, Gaudí'nin sağlığında bitmiş olduğunu görebildiği tek kuledir. İnşaat, ölümünde yapının ancak dörtte biri kadarına ulaşmıştı. Bu onu telaşlandırmıyordu. Yaşlanacağını, kendisinden sonra başkalarının geleceğini, önemli olanın ruhun korunması olduğunu söylüyordu. Bu yüzden bina yapmakla kalmadı: gelecek kuşakların onu nasıl sürdüreceğini gösteren alçı maketler yaptı, geometrisini anlatan modeller bıraktı, öğrenciler yetiştirdi.

7 Haziran 1926 akşamı, her günkü gibi dua etmek üzere şantiyeden çıktı. Şehrin ana bulvarında, Gran Via'da karşıdan karşıya geçerken 30 numaralı tramvay ona çarptı. Yetmiş üç yaşındaydı, zayıftı ve yere düştüğünde bilincini kaybetti.

Üstünde kimlik yoktu. Cepleri boştu. Giysileri eskiydi, yamalıydı, iğnelerle tutturulmuştu. Etrafına toplananlar onun bir dilenci olduğunu düşündü. Yaralıyı hastaneye götürmesi istenen taksi şoförleri, parasını kimin ödeyeceği belli olmayan bu adamı almayı reddetti; bu şoförler daha sonra ceza aldı. Sonunda bir görevli onu bir arabaya bindirdi ve şehrin yoksullar hastanesine, Hospital de la Santa Creu'ya, yani Kutsal Haç Hastanesi'ne bıraktı. Orada, koğuşta, sıradan bir yoksul olarak yatırıldı.

Ertesi gün, tapınağın papazı Gil Parés onu aramaya çıktı ve hastanenin koğuşunda buldu. Tanıdığında Gaudí hâlâ hayattaydı. Onu hemen özel bir kliniğe nakletmek istediler. Gaudí kabul etmedi. Yerinin orada, yoksulların arasında olduğunu söyledi. 10 Haziran 1926'da, çarpmadan üç gün sonra öldü.

12 Haziran'da cenazesi kaldırıldı. Kutsal Haç Hastanesi'nden tapınağa uzanan yol boyunca, Barselona sokaklarını dolduran insanlar tabutu izledi. Birkaç gün önce yerde yatarken kimsenin tanımadığı adamı, şehrin yarısı uğurluyordu. Vatikan'dan alınan özel izinle, kendi inşa ettiği yapının kriptasına, Meryem Ana'ya adanmış şapelin yanına gömüldü. Ölümünden sonra bile inşaat alanını terk etmedi.

Gaudí'nin ölümünden on yıl sonra, hikâye onu ikinci kez öldürecek bir felakete uğradı. Temmuz 1936'da İspanya İç Savaşı patlak verdiğinde, Barselona'da kiliseler yakıldı. Kutsal Aile Tapınağı'nın şantiyesi de saldırıya uğradı. Yanan şey binanın kendisi değildi; taş duvarlar ayaktaydı. Yanan şey çok daha telafisizdi: Gaudí'nin atölyesi. Otuz yılda biriktirdiği çizimler, hesaplar, fotoğraflar ve en önemlisi, ölçekli alçı maketler yakıldı ve paramparça edildi. Kripta tahrip oldu.

Gaudí'nin bilgisi kâğıtta değil, o maketlerdeydi. Onun geometrisi klasik teknik resimle anlatılamayacak kadar karmaşıktı; bu yüzden mimar hep üç boyutlu modellerle çalışmıştı. Modeller gidince, yapının nasıl devam edeceğine dair kılavuz da gitmiş görünüyordu.

Sonra çok tuhaf bir şey oldu. Gaudí'nin öğrencileri ve ardıllarıyla birlikte bir grup insan, enkazın içine girip alçı kırıklarını toplamaya başladı. Binlerce parça. Hiçbirinin nereye ait olduğu belli değil. Bu toplama ve birleştirme işi yaklaşık 16 yıl sürdü. Parçalar bir yapboz gibi, deneme yanılmayla yan yana getirildi, eksik kalan yerler ölçülerden ve hayatta kalan fotoğraflardan tamamlandı. Bu iş bittiğinde ellerinde, Gaudí'nin bıraktığı geometrik mantığın büyük bölümü yeniden vardı.

1950'lerden itibaren inşaat yeniden hız kazandı. Ama asıl kırılma çok sonra, 1980'lerde geldi: bilgisayar destekli tasarım. Gaudí'nin kullandığı yüzeyler, yani hiperboloitler, paraboloitler ve helikoitler, tam olarak bilgisayarların en iyi tarif ettiği türden matematiksel yüzeylerdi. Bir asır önce ipler ve saçma torbalarıyla elle bulunmuş biçimler, artık ekranda saniyeler içinde modellenebiliyordu. Ardından sayısal denetimli taş kesme makineleri, sonra üç boyutlu yazıcılar geldi. Ölçüsü onlarca metreyi bulan taş bloklar, bilgisayarda çözülüp fabrikada kesilmeye ve şantiyede monte edilmeye başlandı. Gaudí'nin sezgiyle bulduğu şeyi tamamlamak, ancak onun ölümünden yarım asır sonra icat edilen araçlarla mümkün olabildi.

Yapının yasal ve resmî durumu ise uzun süre tuhaf kaldı. 2010'da Papa 16. Benedictus tapınağı kutsayarak bazilika ilan etti. 2019'da ise inşaat, başladıktan 137 yıl sonra, hayatındaki ilk yapı ruhsatını aldı; kurum belediyeye 4,6 milyon euro ruhsat bedeli ödedi. Bir buçuk asra yakın süredir dünyanın en çok ziyaret edilen yapılarından biri, teknik olarak ruhsatsız inşaattı.

Gaudí'nin planı 18 kule öngörüyordu: 12'si havariler, 4'ü müjdeciler, biri Meryem, en yükseği İsa için. Meryem'e adanan kule 2021'de tamamlandı ve tepesine, geceleri şehrin her yerinden görülen camdan bir yıldız yerleştirildi. Merkezî kule, yani İsa Kulesi ise 20 Şubat 2026'da, tepesindeki devasa haçın son kolunun yerine oturtulmasıyla dış yapı olarak tamamlandı. Yüksekliği 172,5 metredir ve bu rakam tesadüf değildir: Gaudí, yapısının Barselona'ya bakan Montjuïc Tepesi'nden alçak kalmasını istemişti, çünkü insan elinden çıkan bir şeyin Tanrı'nın işinden yüksek olmaması gerektiğini düşünüyordu. Bu yükseklikle Kutsal Aile Tapınağı, Almanya'daki Ulm Kilisesi'ni geçerek dünyanın en yüksek kilise yapısı oldu.

Bitti mi? Hayır. İç mekân çalışmaları önümüzdeki yıllara yayılıyor ve asıl büyük iş, güneye bakan ana giriş cephesi, yani İhtişam Cephesi henüz tamamlanmadı; heykel programının 2030'ların ortasına kadar süreceği öngörülüyor. Cephenin önündeki merdivenin planlanan yerinde bugün insanların yaşadığı binalar var ve o binaların ne olacağı yıllardır tartışılıyor. Yani yapı, hâlâ şehirle pazarlık ediyor.

Adamın kendisi de hâlâ hareket halinde. Nisan 2025'te Papa Franciscus, Gaudí'nin erdemlerini resmen tanıyarak onu "Muhterem" ilan etti; bu, azizlik sürecinin ikinci basamağıdır ve ilerlemesi için ona atfedilen mucizelerin doğrulanması gerekir. Süreci başlatanlar, onu bir mimardan çok, ömrünü bir yapıya adamış bir inanç adamı olarak görüyor. Eserlerinden yedisi, aralarında Kutsal Aile Tapınağı'nın doğu cephesi ve kriptası da olmak üzere, UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Ama Gaudí'nin bugüne bıraktığı asıl miras, ne bir liste ne bir unvan. Bugün yeryüzünde inşa edilen hemen her şey, tek bir insan ömrüne sığacak biçimde planlanır: bütçe belirlenir, takvim çizilir, teslim tarihi verilir, bina açılır ve mimar kurdeleyi keser. Gaudí bunun tam tersini yaptı. Kendi ömrüne sığmayacağını bile bile bir işe başladı, o işi kendinden sonrakilerin sürdürebileceği bir dile çevirdi ve sonucu görmeyi hiç beklemedi. Bugün o binada çalışan taş ustaları, mühendisler ve heykeltıraşlar, onu hiç görmemiş, onun görmediği araçlarla, onun bıraktığı kırık alçı parçalarından çıkarılan kurallara göre çalışıyor.

Yüz yıl önce Gran Via'da yerde yatan yaşlı adamı kimse tanımadı, çünkü tanınacak bir şeyi kalmamıştı: parasını, zamanını, giysisini, sağlığını, hepsini şantiyeye vermişti. O sabah cebinde hiçbir şey yoktu. Ama şehrin üstünde, arkasında, taşa yazılmış bir tarif vardı. Ve tarif, mimarını çoktan geride bıraktı.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.